Джеймс Стэнхоуп: Британ саяхатшысы және әскери қолбасшысы

Кіріспе

Британдық әскер офицері және саясаткер

Джеймс Стэнхоп, 1-ші граф Стэнхоп (шамамен 1673 – 5 ақпан 1721) – британдық әскер офицері, саясаткер, дипломат және 1717 мен 1721 жылдар аралығында тиімді түрде бас министр қызметін атқарған теңдес. Ол сондай-ақ Лордтар палатасында отырған соңғы қазына министрі болды. Белгілі дипломаттың ұлы ретінде Парижде дүниеге келген Стэнхоп әскери мансапты таңдады. Фландрия мен Италияда да қызмет еткенімен, ол Испания мұрагерлік соғысы кезінде Португалия мен Испаниядағы қызметімен есімдеріне іңкәр болды. 1708 жылы ол испандардан басып алған Минорканың алғашқы британдық губернаторы болды. 1710 жылы ол Мадридті басып алған одақтас әскердің британдық контингентіне қолбасшылық етті және Сарагоса шайқасында шешуші жеңіске жетті. Испания астанасынан әскерін шығарғаннан кейін, Стэнхоптың Барселонаға қайтып келе жатқан артық күштері жеңіліске ұшырап, Брихуэгада капитуляциялауға мәжбүр болды. Босатылғаннан кейін ол Ұлыбританияға оралып, виг саясаткері ретінде мансап қуды. Ганноверлік мұрагерлікті қолдаушы болған ол 1714 жылы Георг I-нің ықыласымен марапатталды. Оңтүстік хатшысы ретінде ол ағылшын-француздық одақ туралы келіссөздерді жүргізді. 1717 жылдан кейін, вигтардың бөлінісінен кейін үкіметтегі басты тұлға ретінде көзге түсіп, Ұлыбританияны жаңа испан соғысында жеңіске жеткізді және 1719 жылы якобиттердің көтерілісін басып тастады. Алайда, «Оңтүстік теңізінің көпіршігі» құлдырауынан кейін үкімет құлап, ол қызмет бабында қайтыс болды. Кейде ол Ұлыбританияның бірінші премьер-министрі ретінде Роберт Уолполлға балама кандидат ретінде айтылады.

Өмірбаян және білім

Станхоп 1673 жылы Парижде Александр Станхоптың (1638–1707) және оның әйелі Кэтриннің (1718 жылы қайтыс болған) жеті баласының үлкені ретінде дүниеге келді. Ол Тингхолл Парва, Уиттингтон, Херефордширдегі Арнольд Бургиллдің қызы және ортақ мұрагері, оның екінші әйелі Гризелл, Херефордширдегі Окл Пирчардтың Джон Призінің ортақ мұрагері еді. Ол Итон колледжінде және Оксфордтың Тринити колледжінде білім алды, 1688 жылдың мамыр айында колледжге қабылданды. Стенхоп 1690 жылы Мадридтегі Англия елшісі болған әкесімен бірге Испанияға сапар шекті және сол ел туралы маңызды білім алды, ол оның кейінгі өмірінде өте пайдалы болды. Сәл уақыт өткен соң ол Италияға барды, онда, кейін Фландрияда болғандай, Францияға қарсы ерікті ретінде қызмет етті, ал 1695 жылы Англия армиясына офицер болып қабылданып, шен алды. 1701 жылы Стенхоп Парламентке (Халық палатасына) өкіл болып сайланды, бірақ ол әскери мансабын жалғастырды және Испания мен Португалияда Испан мұрагерлік соғысының бастапқы кезеңдерінде болды.

Кадис

Соғыстың басында ол Ирландияда жалдамалы әскер жинау жұмысында болды. Ол соғысқа қатысуға өрескел тырысты және Ормонде герцогының Кадиске жасаған жорығына қатысуға рұқсат алды. Кадисті басып алуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ жорық қайта оралу кезінде Виго шығанағы шайқасында жеміс берді.

Португалия

1703 жылы ол Марлборо герцогының армиясында Төмен елдерде қызмет етті, бірақ Бонн қамалына қатысуға кешігіп қалды. Кейін оның полкі Лиссабонға жіберілді. Португалияның одақтастар тарапынан соғысқа қосылуына байланысты, оларға көмек көрсету үшін үлкен британдық әскер жіберілді. Станхоп Лиссабонда қызбадан емделген кезде, оның полкі Португалия басқаратын Порталегре қаласын тапсырған гарнизон құрамында болды.

Барселона

1705 жылы ол Испанияда Чарльз Мордаунт, Питерборо графының басшылығымен қызмет етті, әсіресе Барселона қоршауында. 1706 жылы Испаниядағы ағылшын министрі болып тағайындалды, бірақ оның міндеттері әскери және дипломатиялық бола берді. 1708 жылы Питерборомен кейбір даулардан кейін, ол тек қорғаныс шараларын қолдағандықтан, сол елдегі британдық күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалды.

Менорка

Ол шабуылға көшіп, Миноркадағы Порт-Махон портын жаулап алды. Операция барысында оның кіші інісі, теңіз офицері Филип Стэнхоп қаза болды.

Мадридтік науқан

Англияға сапар жасап, Генри Сачеверелдің импичментіне қатысқаннан кейін, ол 1710 жылғы науқанға Испанияға қайтып келді. Шілде және тамыз айларында Альменар мен Сарагосада одақтастардың жеңісі нәтижесінде, тамыз айында Австрия архдукі Шарль Мадридке кіруге мүмкіндік алды. Осы табыстардың нәтижесінде Стенхоуп 1710 жылғы жалпы сайлауда Вестминстер округінен вигтік кандидат ретінде таңдалды, ал оның орнында туысы генерал-лейтенант Шерингтон Давенпорт болды.

Жеңіліске ұшырау

Көптеген сайлау округтерінен өзгеше, Вестминстерде 10 мыңнан астам сайлаушы болды, ал оның сарайға және Парламентке жақын орналасуы нәтижесін басқа округтерге де әсер етуіне мүмкіндік берді. Алменар «батыл, адал Стэнхопты» насихаттау үшін пайдаланылды, бірақ оның тори қарсыласы Томас Кроссе сатирик Джонатан Свифт көмегімен Стэнхоптың гомосексуализмі туралы жала жауып, оңай жеңіске жетті. Торилер желтоқсан айында өткен жалпы сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жетті, сол кезде Стэнхоп Испанияда тұтқын болған еді, бірақ бұл тақырып оның болашақ бейнесінің маңызды бөлігін құрады. Жергілікті халықтың қолдау көрсетпеуі одақтастардың Мадридке дерлік тоқтап кіруіне себеп болды және португалдық әскерлердің Испанияға өтуіне кедергі келтірілгенде, олар іс жүзінде оқшауланды. Қарашада одақтастар Мадридтен Каталонияға бөлек топтармен аттанды, бірі – Стэнхоптың басшылығымен 5 мыңдық, екіншісі – австриялық Стархембергтің басшылығымен 12 мыңдық жасақтар. Стэнхоптың дивизиясы 9 желтоқсанда Брихуэгада Луи Жозеф, Вендом герцогы басқаратын француз армиясынан күтпеген шабуылға ұшырап, капитуляциялауға мәжбүр болды. Вендом ертесі күні Виллавичосада Стархембергті жеңіп, жеңіске жетті; бұл жеңілістер Испаниядағы одақтастардың мүдделеріне ауыр соққы болды. Одақтас әскерлері Каталониядан операцияларын жалғастырғанмен, жаңа тори үкіметінің кезінде британдықтардың соғысқа деген ынтасы азайды және Стэнхоптың Испаниядағы британдық қолбасшысы ретіндегі Аргилл герцогы ешқандай шабуылға бармады. 1711 жылдың сәуір айында Император Жозеф I-нің қайтысы зор маңызға ие болды, нәтижесінде таққа мұрагер Карл VI император атанды. Бұл Ұлыбританияның соғыстан шығуына себеп болды, себебі испандық-австриялық одақ Еуропалық күштер тепе-теңдігіне қауіп төндірді және француздық одақтан кем болған жоқ. Филипп V испан тағын сақтап қалды, бірақ Испанияның дәстүрлі территорияларының көп бөлігін жоғалтты. Кейін Стэнхоп королева Аннаға испандық науқанның жалпы стратегиясында кемшіліктер болғанын мойындады, тіпті одан да көп әскерлер жөнелтілген болса да, испан халқының Филиппке Карлдан көбірек ұмтылуы салдарынан күресу қиын болар еді. Брихуэгада тұтқынға алынған тұтқындардың көпшілігі тез арада алмастырылды, бірақ Стэнхоптың өзі Испанияда тұтқын болып қалды және 1712 жылдың тамызында ғана Париж арқылы Англияға оралды, онда ол Франциямен бейбітшілік шарты туралы келісімдер жүргізіп жатқан тори саясаткері Генри Сент-Джонмен кездесті.

Unlike many constituencies, Westminster had a relatively large electorate of over 10,000 and its proximity to both Court and Parliament meant the result often influenced others. Almenar was used to promote 'brave, virtuous Stanhope' but his Tory opponent Thomas Crosse easily won the seat aided by the satirist Jonathan Swift who published thinly disguised accusations of Stanhope's homosexuality. The Tories won the General election in December by a landslide, by which time Stanhope was a prisoner in Spain but this theme was to form an important part of his future image. Lack of support from the local population meant the Allies entered an almost deserted Madrid and were effectively isolated when Portuguese forces were prevented from crossing into Spain. In November, the Allies left Madrid for Catalonia in separate detachments, one of 5,000 under Stanhope and the second of 12,000 under the Austrian Starhemberg. Stanhope's division was taken by surprise and forced to surrender by a French army led by Louis Joseph, Duke of Vendôme at Brihuega on 9 December 1710. The next day Vendôme followed this up by defeating Starhemberg at Villaviciosa; these defeats were a devastating setback to Allied ambitions in Spain. Although Allied forces continued to operate out of Catalonia, British commitment to the war was already waning under the new Tory government and Stanhope's replacement as British commander in Spain the Duke of Argyll took no offensive action. Of great significance was the death of Emperor Joseph I in April 1711 which meant Archduke Charles became Emperor Charles VI. This caused Britain to withdraw from the war since a Spanish and Austrian union threatened the European balance of power, and was as unwelcome as a French one. Philip V retained the Spanish throne, although lost many of Spain's traditional territories. Later Stanhope would admit to Queen Anne that he believed that the Spanish campaign was flawed in its general strategy, and even with more troops deployed there would struggle given the general preference of the Spanish population for Philip over Charles. Most of the prisoners taken at Brihuega were quickly exchanged but Stanhope himself remained a prisoner in Spain and only returned to England in August 1712, coming via Paris where he encountered the Tory politician Henry St. John who was there negotiating a peace treaty with France.

Саяси мансап, 17121721

Британияға оралғаннан кейін ол әскери мансабын тастап, толығымен саясатқа көшті. Көп ұзамай ол Вендовер округінен парламентке сайланды және Роберт Харлидің тори үкіметіне қарсы виг оппозициясының жетекшілерінің бірі болды. Ол әсіресе Утрехт шартының талаптарына қарсы болды, осы шарт бойынша Ұлыбритания Франциямен жеке бейбітшілік жасап, өзінің одақтастарын тастап кеткен еді. Ол Ганновер үйінің берік қолдаушысы болды. 1714 жылы королева Аннаның қайтысынан кейін I Георгий таққа отырғанда, ол тори үкіметін көбінесе вигтерден құралған үкіметпен алмастырды. Жакобит Джеймс Стюартты қолдаған деген күдікпен бірнеше жоғары лауазымды торилер түрмеге қамалды немесе елден қуылды.

Мемлекеттік хатшы

1714 жылдың қыркүйегінде ол Оңтүстік департаментінің мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды. Уолполмен бірге ол Төменгі палатаға жетекшілік етті. 1715 жылдың басында жаңа үкімет шешуші сайлауда жеңіске жетіп, өзінің беделін нығайтты. 1715 жылғы Якобыт көтерілісін басуға бағытталған шараларға ол негізгі жауапкершілікті алды. Ол 1716 жылы Септенниалдық актінің қабылдануын қолғабыс етті, ол жалпы сайлаулардың әр жеті жылда өткізілуін бекітті. 1716 жылдың шілдесінде ол Георг I-нің Хановерге қайта оралуына қатысты. Ол Георг I-нің сыртқы істер министрі қызметін атқарды және 1716 жылы Франциямен одақтастық шартын жасауға шамалы жетпеді. 1717 жылы Виг партиясында Стенхоп пен Сандерленд бір топ құрды, ал Уолпол мен Тауншенд оларға қарсы шықты. Уолпол өзінің қолдаушыларын оппозицияға бастады, бұл Георг I мен оның ұлы, Уэльс ханзадасы Джордж арасындағы патшалық отбасының ішіндегі ұқсас даумен бір уақытта болды. Бұл Вигтердің бөлінуі үш жыл бойы үстем Виг қозғалысын екіге бөлді.

Бірінші министр ретінде пайда болуы

1717 жылы министрліктегі өзгерістерге байланысты Стэнхоуп Қазынашылықтың бірінші лорды болды және Лордтар палатасында отырған соңғы Казначейство канцлері атанды. Бір жыл өткен соң ол бұрынғы лауазымына, оңтүстік бөлімінің хатшысы қызметіне қайта оралды. 1717 жылдың 3 шілдесінде оған Эльвастон бароны және Махон виконты Стэнхоп титулы берілді, ал 1718 жылдың 14 сәуірінде Стэнхоп графы атанды. Факты бойынша ол премьер-министр болды және кейде Ұлыбританияның бірінші премьер-министрі деп есептеледі, бірақ көбінесе осы лауазымда сэр Роберт Уолпол болған деп саналады. Ішкі саясатта оның үкіметі Роберт Харлидің импичментінің аяқталуымен, 1717 жылдың шілдесінде оның ақталуына байланысты жеңіліске ұшырады.

Төрт жақты одақтың соғысы

Ол Ұлыбританияның негізгі сыртқы саясатының мақсатын испандық, австриялық немесе ресейлік кеңеюшіл бейімділіктердің қаупін тоқтату деп есептеді. Оның қызметі 1718 жылы Ұлыбритания, Франция, Австрия және Біріккен провинциялар арасындағы Төрттік одақтың құрылуында және Ресей мен Данияның қауіп төндіруі кезінде Швеция үшін бейбітшілікке қол жеткізуде көрінді. Ол Гибралтарды қайтаруды қалаған Испаниямен деликат келіссөздер жүргізді, бірақ оны тек Куба мен Флоридаға айырбастауға дайын болды. Ақырында келіссөздер күйреп, кейінірек Гибралтардың он үшінші қоршауына жол ашты. Төрттік одақ соғысында британдық күштер Испанияның Италиядағы кеңеюіне қарсы науқанға қатысты. Испания якобиттерді қолдау үшін Шотландияға әскер жіберді, оларды таққа қайта орнатуға үміттенеді. Экспедиция Глен Шил шайқасында жеңіліске ұшырады, ал жауап ретінде британдықтар 1719 жылдың қазан айында Вигоны қысқа мерзімге басып алды. Осы соққылардан кейін Испания келесі жылы Гаага шартына келісті. Ішкі саясатта ол 1719 жылғы Лордтар палатасының құрамын шектеуге бағытталған Пирж заң жобасын қолдады. Бұл даулы қадам болды, өйткені ол Уолполл басқаратын бұрынғы виг әріптестеріне жасалған шабуыл ретінде қарастырылды. Оның діни төзімділікті арттыруға жасаған әрекеттері Уолполлдің жақтастарымен жеңіліске ұшырады.

Оңтүстік теңіздегі көпіршік

Оңтүстік теңіз көпіршігінің құлдырауынан кейін, оған ішінара жауапты болғанымен, ол одан пайда таппады. Граф 4 ақпан 1721 жылы Лордтар палатасында әдеттегідей күшпен және көркемдікпен үкіметін қорғап жатқанда, күйзеліс күйінде бас ауруымен ауырды. Келесі күні жақсырақ сезінгендей болғанымен, сол күні кешкі сегіз сағатта инсульттан қайтыс болды. Патша "осынша қабілетті және адал министрдің кенеттен болған қазасына қатты қайғырды, оның қызметі осы қиын кезде Патшаға өте қажет еді". Патшаның бұйрығымен Стенхопқа 17 ақпанда Лондон арқылы Саутворкке толық әскери қоштасу рәсімі жасалды, содан кейін ол Шевенингте жеке жерленді. Оның орнын атақты математик және Корольдік қоғамның мүшесі, үлкен ұлы Филипп (1714–1786) басты.

Беделі

Базиль Уильямс Стенхоптың "ішкі саясатқа ерекше дарымаға ие болмағанын" айтты. Оның шаршаңқылығы мен тәжірибесінің жетіспеуі кейде ішкі мәселелерді шешуде қателіктерге соқты. Дегенмен, Уильямс былай деп жалғастырады: "Екінші жағынан, сыртқы саясатта оның еуропалық жағдайды және Англияның маңызды мүдделерін толыққанды түсінуі, шетелдік одақтастармен немесе қарсыластармен сөйлескендегі салмақтылығы мен өзін ұстауы, сондай-ақ оның дипломатиясының тікелей адалдығы оған біздің сыртқы істер министрлерінің көбіне жете алмайтын үстемдік берді. Бұл үстемдік оның мақсаты мен нәтижесі тек бейбітшілік болғандықтан ерекше еді. Сыртқы қатынастардағы салыстырмалы қауіпсіздіктің ұзақ кезеңі, Уолполға елдің ішкі дамуын берік негізде нығайтуға мүмкіндік берді, және бұл, бастысы, Стенхоптың сыртқы саясаттағы жетістіктерінің нәтижесі болды."