Кіріспе

Американдық психиатр және шизофрения зерттеушісі Эдвин Фуллер Торри (6 қыркүйек 1937 ж. туған), – американдық психиатр және шизофрения зерттеушісі. Ол Стэнли медициналық зерттеу институтының (SMRI) ғылыми-зерттеу жөніндегі директорының орынбасары және Емдеуді қолдау орталығының (TAC) негізін қалаушы. Бұл коммерциялық емес ұйымның негізгі қызметі – жеке штаттарда амбулаторлық міндеттеме және азаматтық міндеттеме туралы заңдар мен стандарттарды қабылдауға және іске асыруға жәрдемдесу, бұл ауыр психикалық аурулармен ауырған адамдардың қалаусыз жататын ем алуына мүмкіндік береді. Торри шизофренияның мүмкін жұқпалы себептеріне қатысты көптеген зерттеулер жүргізді. Ол ауыр психикалық аурулар мен психоздың биологиялық факторларға байланысты екенін, невроздық ауруларда кездесетін әлеуметтік факторларға емес, жақтаушысы ретінде белгілі болды. Ол ұлттық радио және теледидар арналарында сұхбат берді және көптеген газеттерге мақалалар жазды. АҚШ-тың Халық денсаулығы қызметінен екі медальмен марапатталды, сондай-ақ басқа да марапаттар мен құрметтерге ие болды. Ол институционализацияға қарсы шабуылдары мен емдеу ретінде мәжбүрлі дәрі-дәрмектерді қолдауы үшін федералды зерттеушілер және басқалар сияқты көптеген адамдар тарапынан сынға ұшырады. Торри Емдеуді қолдау орталығының (TAC) кеңесінің мүшесі болып табылады, ол өзін "ұлттық коммерциялық емес адвокаттық ұйым" деп сипаттайды. TAC судья қажет деп тапқан жағдайда (адамның психиатры мен отбасы мүшелерінің ұсынысы бойынша) қалаусыз емдеуді қолдайды. Торри психикалық аурулар туралы бірнеше кітап жазды, соның ішінде "Шизофрениядан аман қалу". Ол азаттық күрескері Чарльз Тернер Торридің алыс туысы және оның өмірбаянын жазған.

Психикалық аурулар жөніндегі ұлттық одақ

Торри көптеген жылдар бойы Ұлттық психикалық аурулар альянсының (NAMI) белсенді кеңесшісі болды. Ата-аналар оның өздері үшін қорғағанын сезінді, себебі бұрын медициналық қауымдастықтың көпшілігі шизофренияға ата-ананың кінәлі екенін жақтаған. Торри науқандар ұйымдастырып, өзінің «Шизофрениядан аман қалу» кітабының қатты мұқабалы нұсқаларынан түскен гонорар арқылы NAMI-ді күшті саяси күшке айналдыруға көмектесті. Торри, TAC және NAMI бір-бірімен келісімде болғанымен, 1998 жылы NAMI TAC-тан қашықтауға тырысқан болуы мүмкін. «The Psychiatric Times» басылымының мәліметінше, TAC бастапқыда «өз қаржыландыру көзі бар жеке қолдау ұйымы» ретінде құрылған. MindFreedom International, психиатриялық емдеуден аман қалғандардың және міндетті емге қарсы шығушылардың бірлестігі, NAMI-дің TAC-пен қарым-қатынасын NAMI-дің ішінде де, сыртында да Торриге қарсы топтардың қысымы салдарынан үзгенін мәлімдеді. MindFreedom пікірінше, Торри – «әлемдегі ең жақтас психиатрлардың» бірі. MindFreedom «NAMI мен TAC арасындағы байланыс ашықтан жасырынға өтуде» деген жорамал айтады. 2002 жылы NAMI-дің атқарушы директоры «Доктор Торридің соғысы» деген тақырыптағы материалды жасағаны үшін 60 Minutes телеарнасына қатысты сынға толы мәлімдеме жасады. Мәлімдемеде NAMI Торри ұсынған түрлі көзқарастарды сынап, қолдап, сондай-ақ 60 Minutes телеарнасын «жартылай сөзбен айту журналистикасы» деп айыптады. 2002 жылы өткен NAMI-дің 23-ші жылдық конференциясында Торри негізгі спикер болды. 2005 жылы NAMI Торриге 25 жылдық мерекесіне арналған донорлар қабырғасында құрмет көрсетіп, 25 000 доллардан астам қаржы салғандарды атап өтті. Ол оны жаңашыл зерттеуші, бейсақты қорғаушы, ондаған кітаптың белгілі және құрметке ие авторы және адал дәрігер ретінде сипаттап, ол «елдегі көптеген NAMI мүшелерінің өміріне әсер еткенін» айтты. NAMI директорлар кеңесі арқылы TAC-пен байланыс сақтайды. 2018 жылы қайтыс болған психолог Фредерик Фрезе NAMI және TAC кеңестерінің мүшесі болды. TAC кеңесінде бұрынғы NAMI кеңесінің тағы екі мүшесі бар, ал NAMI-дің бұрынғы атқарушы директоры Лори Флинн TAC-тың құрметті кеңесшілер комитетінің құрамында. 2008 жылы Торри екінші буын антипсихотиктерге қатысты NAMI-нің пікірімен келіспеді және медициналық директор мен атқарушы директорды мүдделердің қақтығысын жарияламағаны үшін айыптады, себебі олар бюджетінің жартысынан астамын фармацевтикалық компаниялардан алатын ұйымның қызметкерлері еді. Ол олардың NAMI мүшелерінің көпшілігінің, оның өзінің де пікірін білдірмейтінін мәлімдеді.

Ғылыми зерттеулер мен көзқарастар

1950 жылдары шизофренияның нашар тәрбиеден туындайтыны жиі айтылды. Торри бұл теория ата-аналарға зиян келтірді деп мәлімдеді. Оның қарындасы ауыр шизофрениямен ауырды және қайтыс болғанға дейін бес онжылдық бойына ауруханалар мен зейнеткерлер үйлерінде өмір сүрді. Торри Зигмунд Фрейдтің және психоанализдің ықпалына қатысты күшті қарсылас болды. Ол сондай-ақ психиатрияның тек қана ауыр психикалық ауруларға, неврологиялық бұзылыстар ретінде қарауы керек екенін, ал басқа психикалық мәселелерді медициналық емес деп есептеді. Торри 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында Сент-Элизабет ауруханасының нейроғылым орталығында жүргізілген NIMH шизофрения/биполярлық бұзылудың егіздерді зерттеуіне жетекшілік етті және шизофренияға шалдыққан және шалдымбаған туыстар арасындағы ми құрылымының айырмашылықтары туралы оннан астам зерттеуді бірлесіп жариялады. Алайда, Торридің деректерді талдауын қарап шығу оның әртүрлі конкорданстық статистиканы дұрыс емес салыстырғанын көрсетті. 1970-ші жылдардың басында Торри шизофренияның немесе биполярлық бұзылудың себептері ретінде вирустық инфекцияларға қызығушылық танытты, әсіресе Токсоплазма гонди паразитіне, оның түпкілікті иесі мысық, ал аралық иесі кез келген сүтқоректі, соның ішінде адам бола алады. Одан бері ол, көбінесе Роберт Йолкенмен бірлесіп, маусымдық өзгерістер және шизофренияның жұқпалы себептері туралы 30-дан астам мақала жариялады, әсіресе Токсоплазма гондиге назар аударды. Ол шизофренияны емдеуге қосымша ретінде Токсоплазма гондиға қарсы препараттарды (мысалы, миноциклин және азитромицин сияқты антибиотиктер) қолданатын бес немесе алты ағымдағы зерттеуге қатысады. Оның пікірінше, шизофренияның "көп бөлігі" жұқпалы себептермен түсіндіріледі. Ол сондай-ақ, кем дегенде кейбір антипсихотикалық препараттар кейбір адамдарда, әсіресе афроамерикандықтарда өлімге әкелуі мүмкін медициналық жағдайларды тудыратынын хабарлады. Ол фармацевтикалық компаниялардың психиатриялық ұйымдар мен психиатрларға тым көп ықпал ететінін және оларды сатып алуға тырысатынын айтты. Торри икемді, жеткілікті қаржыландырылған қауымдық психикалық денсаулық сақтау қызметтерінің, соның ішінде белсенді қауымдық емдеу, клубтар (мамандармен бірге тұтынушылар мүшелік ететін), қолдау көрсетілетін тұрғын үй және жұмыспен қамтуды қолдады, сонымен қатар ауруды және дәрі-дәрмектерді қабылдауды үнемі баса назарға алуды қажет етті.

Сын

Торри көптеген ұйымдарды сынап-қана қоймай, айыптады да. Ол Ұлттық психикалық денсаулық институтын ресурстарын ауыр психикалық аурулар мен тікелей қолданылатын зерттеулерге жеткілікті мөлшерде жұмылдырмағаны үшін кінәлады; NIMH оның статистикасы мен көзқарасына қарсылық білдірді. Доктор Питер К. Готцше, доктор Жорун Ругкаса, Джеймс Готштейн және тағы басқалар сот бұйрығымен жүзеге асырылатын емдеу сияқты мәжбүрлеу шараларының негіздері мен этикасына күмән келтірді, олардың зиян келтіретінін және/немесе тиімсіз екенін көрсететін маңызды ғылыми әдебиеттер мен науқастардың куәліктерін келтірді. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен оның Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы психиатриядағы мәжбүрлеу шараларын тоқтатуға бірнеше рет шақырды, оларды адам құқықтарын бұзу деп атап, олардың салдарынан көптеген адамдар қасірет көрді; оның орнына күш қолданбастан, қоғамдық деңгейде қолдау көрсетуге баламалы жолдарды ұсынады. Торриге тұтынушылардың, аман қалғандардың және бұрынғы пациенттердің пікір білдіру мүмкіндігін шектеуге тырысқаны, олардың азаматтық құқықтарына қарсы шыққаны, олардың және оларды қолдаушылардың идеяларын цензуралап, мазақтап көрсеткені айтылды. Торри Ұлттық психикалық денсаулық қызметтері орталығын ұзақ уақыттан бері сынап келеді, себебі олар психиатрияға қарсы топтарды және амбулаториялық емдеуге қарсы шығушыларды қолдайды, ауыр психикалық аурулармен күресушілерге көңіл бөлмейді, 60-шы жылдардағы хиппи көзқарасына ұқсас, "қоғамдық бірлік" және этникалық азшылықтардың қатысуы сияқты факторларға негізделіп қаражат бөледі және олар көмектесуге тиіс адамдарға қарағанда нашар жағдайға түсіп жатыр деп мәлімдейді. Ол медициналық модельді қабылдамағаны және міндетті түрде дәрі-дәрмек қабылдау қажет емес, жазылуға бағытталған модельді қолдағаны үшін Ұлттық өкілеттендіру орталығына мемлекеттік қаржыландыруды тоқтатуға қарсы болды; ол CMHS-тен қаржысын жоғалтты. Торри, әдетте, қоғамдық деңгейдегі тұтынушыларға бағытталған жобаларға қарсы лобби жасады және оларды әлсіретіп, олар әлеуметтік және тәжірибелік жазылуды қолдады және стандартты медициналық модельге күмән келтірді. Тұтынушылар ұйымдары өздерінің экономикалық жағынан нашар жағдайға түскенін және саяси ықпалға ұшырауға бейім екенін, ал Торри мен оның ұйымдарының бай және ықпалды қолдаушылары бар екенін айтып наразылық білдірді. Торри мен басқа психиатриялық және отбасы мүшелерінің адвокаттары тұтынушылардың/аман қалғандардың мүдделерін толыққанды қорғамайтыны айтылды. NAMI құрылғаннан кейін идеологиялық айырмашылықтар күшейді. Жаңа бостандық психикалық денсаулық жөніндегі комиссиясы мәжбүрлі амбулаториялық емдеуді ұсынбағаны үшін сынағанда, Торри психикалық аурулармен күресіп жатқан адамдарға қатысты стигманың басты себебі олардың дәрі-дәрмек қабылдамауынан туындайтын зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты екенін мәлімдеді. Ол жазылу моделін зиянды деп атады, өйткені ол үміт туралы қатал хабарды немесе оның сенімінше, жазылу процесіне қатыса алмайтындарды кінәлауды білдіреді, бұл комиссия үшін мақтауға тұрарлық ұзақ мерзімді көрініс болғанына қарамастан. Алайда, психиатриялық дәрілерді қолдануды мәжбүрлеу қылмыс қаупін азайтады деген нақты дәлел жоқ. Сонымен қатар, антипсихотикалық дәрілерді қолдану адам өлтіру қаупін азайта бермейді, ал басқа да танымал психиатриялық дәрілерді қолдану қаупін арттыруы мүмкін (дәрі қабылдаумен байланысты шатастыратын факторларды ескере отырып, себептік байланыс анықталды). Торри өзінің сол аттас кітабында отбасы мүшелерін "шизофрениядан аман қалғандар" деп сипаттаса да, 1997 жылы бұрынғы пациенттердің өздерін сипаттау үшін қолданған "психиатриялық аман қалғандар" терминінің тек саяси дұрыстық екенін айтты және оларды, сондай-ақ азаматтық құқық қорғаушы заңгерлерді жарты миллион адамның өзіне-өзі қол жұмсауына және көшеде қайтыс болуына кінәлады. Оның бұл сөзіне жауап ретінде рекордтық сандағы хаттар келіп түсті, олардың кейбіреулері Торрейді жақтаса, көбісі қарсы болды. 1999 жылы сол журналда Торри мен Миллер Стэнли қорының зерттеу бағдарламасы, өлімге әкелетін жұқпалы туберкулез ауруы үшін қолданылған жүйеге ұқсас, күш қолдану қаупімен қамтамасыз етілген шизофренияны емдеу жүйесін ұсынды. Жауаптар аналогияның логикасын сынға алды және одақтар мен түсіністікті дамытудың орнына мәжбүрлі дәрі-дәрмек беруге жүгінуге қарсы болды, соған жауап ретінде Торри MindFreedom International директоры мен мүшелерін федералдық қаражатқа тірі қалғанын, ауруды мойындамағанын және көшедегі және түрмедегі психикалық аурулармен күресіп жатқан адамдарға немқұрайлы қарағанын айтты. Торри институционалдық емдеудің сәтсіздігі мен жеткілікті емес қоғамдық психикалық денсаулық сақтау қызметтерінің кемшіліктерін жиі сынады. Ол мұны зорлық-зомбылық, баспанасыздық және дәрі-дәрмек қабылдамау мәселелерімен, сондай-ақ тиісті мемлекеттік ұйымдардың дұрыс бағытталмауымен байланыстырды. Ол зорлық-зомбылықтың көрінісін және оның дәрі-дәрмек қабылдамаумен байланысын сенсациялық және асыра сілтеу арқылы ықпал етуге тырысқаны үшін, соның ішінде негізсіз және сенімсіз статистиканы таратуы үшін айыпталды. Калифорниядағы NAMI журналының редакторы Торридің статистикасын сынағанда, жергілікті кеңес беттерді бірге тіркеп, журналды жапты. Басқалар, АҚШ-тағы қоғамдық психикалық денсаулық сақтау ауыр психикалық бұзылыстары бар адамдардың қажеттіліктерін және олар лайықты көрінетін деңгейге жетпейтініне келіссе де, Торридің шешімдерінің ескіргенін және оның "The Insanity Offense" кітабының зорлық-зомбылық, амбулаториялық емдеу және дәрі-дәрмектерге қатысты статистикаға қатысты негізсіз бейнелеулерге негізделгенін айтты, ондаған мың адамдарды стигмалауға, оның көзқарасымен келіспейтін адамдарды терең ренжітуге және бір өлшемді шешімдерді таратуға себеп болды. TAC-тың жаңалықтардағы зорлық-зомбылық оқиғаларын дәрі-дәрмек қабылдамаумен байланыстыруға тырысуы шектен тыс гипербола деп сипатталды, ал "көмектесетін емдеу" термині мәжбүрлі дәрі-дәрмек берудің эвфемизмі ретінде қарастырылды. Торри Томас Сазсты сынады, сонымен қатар ол Сазстың "Психикалық аурудың мифы" (1961) еңбегінің авторы, психиатриялық емес еркіндік жақтасы және міндетті емдеуге қарсы болды. Торри Сазстың көптеген психиатриялық тәжірибелерді, соның ішінде "диагностикалық кеңеюді" (ауруды жариялау) және психиатриялық белгілерді саяси мақсатта пайдалану мүмкіндігін ашық сынағаны үшін құрметтейтінін айтты, бірақ Сазстың шизофренияның Паркинсон ауруы немесе склероз сияқты мидың органикалық ауруы еместігін мәлімдегені үшін сынады.