Кіріспе

Көне Солтүстік Американың жергілікті өркениеттері Хопвелл дәстүрі, Хопвелл мәдениеті және Хопвеллдік алмасу деп те аталады, ол Солтүстік Американың солтүстік-шығысындағы және орталық батысындағы шығыс орманды аймақтарындағы өзендер бойындағы елді мекендерде гүлдеген Американың түпкілікті мәдениеттерінің желісін сипаттайды. Хопвелл дәстүрі бір мәдениет немесе қоғам емес, сонымен қатар ортақ сауда жолдарының желісімен байланысты халықтардың кеңінен тараған тобы болды. Хопвелл алмасу жүйесі ең үлкен аумағында Онтарио көлінің солтүстік жағалауынан қазіргі Флоридадағы Кристалл өзені үнді тауларына дейін созылды. Осы аймақтағы қоғамдар тауарлар мен идеялармен алмасып тұрды, ең көп қозғалыс су жолдарында болды, олар негізгі көлік арналары еді. Хопвелл алмасу жүйесіндегі халықтар қазіргі АҚШ құрамына кіретін аумақтың барлық жерінен материалдар алды. Саудаға түскен заттардың көп бөлігі экзотикалық материалдар болды; олар ірі сауда және өндіріс орталықтарында тұратын халыққа жеткізілді. Бұл адамдар шикізатты өнімге айналдырып, жергілікті және аймақтық алмасу желілері арқылы экспорттады. Хопвелл қауымдастықтары дайын өнімдермен, мысалы, стеатиттен жасалған платформа құбырларымен алысқа сауда жасады; олар Орталық батыстан тыс жерлердегі көптеген қабірлердегі қабірлік заттардың арасында табылған.

Шығу тегі

Хопвеллдің пайда болуы әлі де талқыланып жатыр, бірақ Хопвелл мәдениетін мәдени өрлеудің шыңы ретінде қарастыруға болады. Хопвелл халқы Нью-Йорк штатының батысынан шығып, Огайоға оңтүстікке қарай қоныс аударды, онда олар жергілікті Адена жерлеу дәстүрін дамытты. Немесе, Хопвелл батыс Иллинойста пайда болып, таралу арқылы Огайоның оңтүстігіне жеткен деген пікір бар. Сол сияқты, Гавана Хопвелл дәстүрі Иллинойс өзені бойымен жоғары қарай және Мичиганның оңтүстік-батысына тараған, соның нәтижесінде Гудэлл Хопвелл пайда болды (Дэнси 114). Америкалық археолог Уоррен К. Мурхед 1891 және 1892 жылдары Огайо штатының Росс округіндегі Хопвелл үйінділер тобын зерттегеннен кейін «Хопвелл» терминін танымал етті. Үйінділер тобына Мордекай Хопвеллдің есімі берілді, оның отбасы сол кезде жер жұмыстары орналасқан жерге иелік еткен. Қазір Хопвеллдік деп жіктелетін түрлі халықтар өздерін қалай атағандығы белгісіз; тіпті олардың қай тілдік отбасыларға жатқандығы да белгісіз. Археологтар «Хопвелл» терминін кең ауқымды мәдениеттерге қолданды. Хопвелл қауымдастықтарының көпшілігі өзендерге жақын орналасқан, бір-үш шаңырақтың уақытша қоныстары болды. Олар аң аулау, жинау және егіншілікпен айналысты.

Саясат және иерархия

Хопвеллдер әлеуметтік жіктелуді әлеуметтік құрылымы жақсы дамыған Адена тайпасынан мұра етті. Бұл әлеуметтік тұрақтылықты арттырып, отырықшылықты күшейтті, ресурстарды мақсатты пайдалануды және, мүмкін, халық санының өсуін жеделдетті. Хопвелл қоғамдарының көпшілігі қайтыс болғандарын өртеді, ал жерлеу рәсімі тек ең беделді адамдарға ғана арналды. Кейбір жерлерде аңшылардың қоғамда жоғары статусы болған сияқты: олардың қабірлері әшекейлірек болып, мәртебелік заттарға толы болды. Хопвелл халықтарының басшылары болды, бірақ олар құлдар немесе сарбаздардан әскер құрап, бұйрық беруге қабілетті орталықтандырылған билікке ие болмады. Бұл мәдениеттерде кейбір отбасыларға ерекше құрмет көрсетілген. Кейбір ғалымдар бұл қоғамдарда "басқалардың ізін қалыптырушылардың" пайда болғанын айтады, яғни олардың беделі сауда және дін сияқты маңызды мәселелерде көндіру дағдысына байланысты болды. Олар, басқа да беделді қоғам мүшелерімен өзара міндеттемелерді күшейту арқылы да өз ықпалын артқан болуы мүмкін. "Басқалардың ізін қалыптырушылардың" пайда болуы – бұл қоғамдардың жоғары ұйымдасқан және жіктелген басшылыққа қарай дамуының алғашқы қадамы болды. Брэдли Т. Леппер сияқты бірнеше ғалымдар Ньюарк, Огайодағы Ньюарк топырақ құрылыстарындағы Октагонның ай обсерваториясы болғанын болжайды. Оның пікірінше, ол жергілікті горизонтта айдың ең аз және ең көп көтерілуі мен батуының 18,6 жылдық циклына сәйкес бағдарланған. Октагонның ауданы 50 акрдан асады, бұл 100 футбол алаңына тең. Кристофер Тернер Ньюарктағы (Огайо штаты) Fairground Circle 4 мамыр күні күннің шығуымен сәйкес келетінін, яғни ол мамыр айының тоқсандық күннің шығуын көрсететінін атап өтті. 1983 жылы Тернер Хоптон топырақ құрылысының әртүрлі күн шығысы мен ай шығысы үлгілерін кодтайтынын көрсетті, соның ішінде қысқы және жазғы күн тоқырауы, күн мен түн теңелуі, тоқсандық күн, айдың ең жоғары және ең төменгі нүктелері, олардың нақты түзу және параллель сызықтарының арқасында. Көптеген үйінділерде әртүрлі адамдардың жерленген жерлері бар, кейбіреулерінде жүздеген шақырымнан әкелінген мыс, слюда және обсидианнан жасалған әшекейлер сияқты құнды қабірлік заттар кездеседі. Тас және керамикадан да күрделі пішіндер жасалған.

Көркем шығарма

"Хоупвелл" Американың ең жақсы қолөнер және өнер туындыларын жасады. Олардың көптеген туындылары діни мағынаға ие болды, ал олардың қабірлері әшекейлі алқалармен, сүйек немесе ағаштан жасалған мүсіндермен, сәнді рәсімдік керамикамен, құлаққаптармен және әшекейлермен толтырылды. Кейбір қабірлердің ішкі жағы матамен, слюдамен (жіңішке, шыны тәрізді жақтарынан тұратын минерал) немесе таспен қапталған. Хоупвелл өнер туындыларын өз алдындағы Аденадан гөрі әлдеқайда көп түрлілікте және экзотикалық материалдардан жасады. Гризли аюының тістері, тұщы судың інжу-маржандары, теңіз қабықтары, акула тістері, мыс және аздаған күміс – бәрі де әсем бұйымдар ретінде қолданылды. Хоупвелл шеберлері құбыр тасын кесуде шебер болды, ал көптеген жерлеу үйінділері мүсіндер мен құбырларға толы. Мұндағы құбырлар үйіндісінен 200-ден астам тас түтін құбыры табылды, олар жануарлар мен құстарды үш өлшемді бейнелеген. Сциото округіндегі Тремпер орнынан 130-дан астам осындай артефакттар қазылып алынды. Кейбір өнер туындылары кесілген адам сүйектерінен жасалған. Мұнда табылған сирек маска адам бас сүйегінен жасалған бетке арналған бөлік болды. Көптеген басқа мүсіндер киімдері, әшекейлері және шаш үлгілері бойынша егжей-тегжейлі өңделген. Археолог Эдвард Макмайкл оларды Хоупвелл мәдениетінің енуі немесе Канахва өзені аңғарындағы жергілікті Аденаны бейбіт түрде сіңіріп алған Хоупвелл дәстүрінің алғы шебі деп сипаттады. Олардың мәдениеті және соңғы Адена (46PU2) баяу дамып, кейін Бак-Гарден халқына айналды деп саналады.

Копена мәдениеті

Копена мәдениеті – Хопвелл мәдениетінің бір түрі, Солтүстік Алабама, Миссисипи және Теннесси штаттарында, сондай-ақ Кентукки және айналасындағы өңірлерде кеңінен таралған. Зерттеушілер Copena атауын мыс минералының және галенаның алғашқы үш және соңғы үш әрпінен құрастырды, себебі мыс пен галенадан жасалған заттар Copena жерлеу орындарында жиі кездеседі.

Жүректердегі өсімдіктер

Ортаңғы орман кезеңінде Краб Орчард мәдениетінің халқы, шашыраңқы және сирек қоныстанған Ерте орман үлгісінен, кішкентай және үлкен базалық лагерьлерден тұратын құрылымға көбейді. Бұл лагерьлер Огайо өзені арнасымен байланысты, Оңтүстік Индиана, Оңтүстік Иллинойс және Солтүстік-Батыс және Батыс Кентуккидегі террасалар мен су тасқынына ұшырайтын жерлерде шоғырланған. Краб Орчард мәдениетінің ең батыс шегінде О'Баймс форты орналасқан. Бұл үлкен жер жұмысы, домбыра тәрізді пішінге ие, Огайо Хопвелл қоршауларын еске түсіреді. Манн алаңында табылған әшекейленген керамика үлгілері Огайодағы Хопвелл ескерткіштерінен (мысалы, Сейп жер жұмыстары, Рокхолд, Харнес және Тернер), сондай-ақ Хопвелл жиынтықтары бар Оңтүстік-Шығыс ескерткіштерінен де белгілі – Майнерс-Крик алаңы, Лик Моундс, 9HY98 және Грузиядағы Мандевилл алаңы, сонымен қатар Теннессидің оңтүстігіндегі Йирвуд алаңы.

Goodall шоғырлануы

Гудолл фокус мәдениеті шамамен б.з.д. 200 жылдан 500 жылға дейін Мичиган және Солтүстік Индиананы қамтыды. Гудолл үлгісі Мичиган көлінің оңтүстік ұшынан басталып, шығысқа қарай Солтүстік Индиана арқылы Огайо шекарасына дейін созылды, содан кейін солтүстікке бұрылып, Мичиганның орталық бөлігін, шығыста Сагинау шығанағына және солтүстікте Гранд-Траверс шығанағына жақын аймақтарды қамтыды. Бұл мәдениеттің атауы Индиана штатының солтүстік-батысында орналасқан Гудолл қазбасымен байланысты.

Гавананың Хопвелл мәдениеті

Гавана Хопвелл мәдениеті – Иллинойс және Миссисипи өзендерінің бойындағы Айова, Иллинойс және Миссури штаттарында өмір сүрген Хопвелл тайпалары. Олар Кахокияны (қазіргі Иллинойс штатының оңтүстік-батысында) салған Миссисиппи мәдениетінің және Миссисипи мен Огайо өзендерінің алқаптарына, тіпті Аппалач тауларына дейін әсер еткен тайпалардың ата-бабалары саналады. Туулсборо орны – Миссисипи өзеніне құятын Айова өзенінің жағасындағы тік жардың үстіндегі жеті қабірден тұратын үйінділер тобы. Конус пішіндес үйінділер б.з. дейінгі 100-200 жылдар аралығында салынған. Бұрын мұнда 12-ге дейін үйінді болған болуы мүмкін. Қазіргі кездегі ең үлкені – 2-ші үйінді, оның диаметрі 100 фут, ал биіктігі 8 фут. Бұл үйінді Айовадағы ең үлкен Хопвелл үйіндісі болған деседі.

Канзас-Сити Хоупвелл

Хопвелл өзара әрекеттесу аймағының батыс шетінде Канзас-Сити Хопвелл орналасқан. Миссури штатының Риверсайд қаласындағы Реннер ауылы археологиялық ескерткіші – Лине Крик пен Миссури өзенінің тоғысына жақын орналасқан бірнеше ескерткіштің бірі. Бұл жерде Хопвелл және одан кейінгі Орта Миссисиптің қалдықтары табылды. Канзас қаласының жанындағы Троубридж археологиялық ескерткіші Хопвеллдің батыс шегіне жақын. Иллинойс және Огайо өзендерінің аңғарларына тән "Хопвелл стиліндегі" қыш және тас құралдары Троубридж ескерткішінде көптеп кездеседі. Хопвелл стиліндегі әсем керамикалық бұйымдар батысқа қарай сирек таралған. Кловердейл ескерткіші қазіргі Сент-Джозеф қаласының жанында, Миссури өзені аңғарына құятын шағын аңғардың аузында орналасқан. Бұл көп қабатты ескерткіш, онда Канзас-Сити Хопвелл (шамамен 100-500 жылдары) және Стид Кискер (шамамен 1200 жылдары) қоныстанғандығының куәліктері бар.

Лавр кешені

Лаурель кешені – қазіргі Канаданың оңтүстік Квебек, оңтүстік және солтүстік-батыс Онтарио, және шығыс-орталық Манитоба облыстарында, сондай-ақ АҚШ-тың солтүстік Мичиган, солтүстік-батыс Висконсин және солтүстік Миннесота штаттарында болған ежелгі американдық мәдениет. Олар Трент-Северн су жолының солтүстігіндегі Онтариода қыш ыдыстарды қолданған алғашқы халық болды. Бұл кешен бұрынғы Лорел (Миннесота) қаласының құрметіне аталған.

Марксвилл мәдениеті

Марксвилл мәдениеті – қазіргі Луизиана, Миссисипи, Миссури және Арканзас штаттарындағы Төменгі Миссисипи, Язу және Тенсас аңғарларында өркендеген Хопвелл мәдениетінің бір саласы. Ол Бейтаун мәдениетіне, содан кейін Коулс Крик және Плюм Байу мәдениеттеріне дамыды. Бұл мәдениет Луизиана штатының Марксвилл қаласындағы Марксвилл тарихи қазбалар орнының құрметіне аталған.

Миллер мәдениеті

Миллер мәдениеті – Томигби өзенінің жоғарғы ағысындағы, Теннесси штатының оңтүстік-батысында, Миссисипи штатының солтүстік-шығысында және Алабама штатының батыс орталық бөлігінде орналасқан Хопвелл мәдениетінің бір саласы. Бұл мәдениет Пинсон мондарында, Бинум мондарында, Миллер (үлгілік орны) және Фарр мондарында жүргізілген қазба жұмыстары арқылы ең жақсы танымал. Мәдениет хронологиялық тұрғыдан екі кезеңге – Миллер 1 және Миллер 2-ге бөлінеді, ал кейінгі Миллер 3 – Кейінгі Орманы кезеңіне жатады. Миллер мәдениетімен байланысты жерлердің кейбіреулері, мысалы, оның батыс шетіндегі Ингомар үйіндісі және Пинсон моунды үлкен платформалы үйінділер салыпты. Археологтар бұл үйінділердің той-мерекелер мен ритуалдар үшін салынғанын болжайды. Осы мақсатқа байланысты, олар кейінірек пайда болған Миссисипи мәдениетінің платформалы үйінділерінен – яғни, жерлеу және негіздік құрылымдардан түбегейлі түрде ерекшеленеді.

Монтан Хоупвелл

Түнгі Батыс Вирджиниядағы Мононгахела өзенінің жоғарғы саласы – Тигарт аңғарындағы Монтане Хопвелл, Армстронгқа ұқсас. Төңкергіш бұйымдары мен мәдени ерекшеліктері де Огайоның кейінгі Хопвелл мәдениетіне ұқсас. Хопвелл мәдениетінің ұлттық тарихи паркі, мәдениеттің атын алған қорғандарды қамтиды және Чилликотеден бірнеше шақырым қашықтықтағы Пэйнт Крик аңғарында орналасқан. Чиликоте аймағындағы басқа да жер жұмыстары: Хоптон, Моунд Сити, Сейп қорғандары және Дилл қорғандары ауданы, Хай Бэнкс қорғандары, Либерти, Седар Банк қорғандары, Андерсон, Франкфорт, Дунлап, Спраус Хилл, Стори қорғаны және Шрайвер шеңбері. Солтүстік Америкада жарты ғасырға жуық болғаннан кейін, колониялық қоныс салушылар Аппалач тауларын алғашқы рет кесіп өткенде, олар осы монументалды құрылыстарға таң қалды, олардың кейбіреулері 70 футқа дейін биік болды және гектарлармен жабылған.

Пойнт Пенисула кешені

Пойнт түбегі кешені – қазіргі Онтарио (Канада) және Нью-Йорк (АҚШ) аумағында орта орман дәуірінде болған ежелгі американдық мәдениет. Огайо өзені аңғарындағы Хопвелл дәстүрлерінің ықпалымен пайда болған деп саналады. Бұл ықпал шамамен 250 жылға қарай тоқтатылған, содан кейін жерлеу салты тоқтатылған.

Мәдениеттің құлдырауы

500 жылға таман Хопвелл саудасы тоқтады, төбелер салу тоқтатылды және ерекше өнер түрлері енді жасалмады. Соғыс болуы мүмкін, себебі Кейінгі Ормандар дәуіріне жататын ауылдар қамал қабырғалары мен бекініс орларымен қоршалған ірі елді мекендерге айналды. Суық климат жануарларды жайылым іздеп солтүстікке немесе батысқа қарай ығыстырған болуы мүмкін. Жақ пен садақтың пайда болуы жануарлар популяциясын тым көп аулауға және соғысты қатты қырғынға ұшыратуға себеп болған. Сауда жолдарынан азаматтардың өтуі азайғандықтан, дәстүрлердің таралуы да тоқтаған болуы мүмкін. Халықтың таралу себептері әлі анықталған жоқ.