Кіріспе
Солтүстік Америка құстарының түрлері
Солтүстік кардинал (Cardinalis cardinalis), бұқаралық тілде қызыл құс, қарапайым кардинал, қызыл кардинал немесе жай ғана кардинал деп аталады, бұл Cardinalis туысына жататын құс. Ол Канаданың оңтүстік-шығысында, АҚШ-тың шығысында Мэннен Миннесотаға дейін, Техас, Нью-Мексико, оңтүстік Аризона, оңтүстік Калифорния және Мексика, Белиз, Гватемала арқылы таралған. Сондай-ақ, Бермуда және Гавай сияқты кейбір аймақтарда таралған түр. Оның мекендейтін жеріне орман, бау-бақша, бұталы жерлер мен ылғалды жерлер жатады. Ол Иллинойс, Индиана, Кентукки, Солтүстік Каролина, Огайо, Вирджиния және Батыс Вирджиния штаттарының рәміздік құсы болып табылады. Солтүстік кардинал – орташа денелі, басының үстінде қырқасы бар әнші құс. Денесінің ұзындығы шамамен 20-25 см. Бұл түрде жыныстық диморфизм байқалады: ұрғашылары қызғылт-олив түсті болып келеді және тұмсығының айналасында сұр маскасы бар, ал еркектер жарқын қызыл түсті және бетінде қара маскасы бар, сондай-ақ үлкен қырқасы болады. Жастардың тұмсығы ересектердегідей қызыл-сары түске енбейді, толық жетілгенше. Жұмыртқадан шыққанда тұмсықтары сұрғылт қара болып келеді және күзде ересек құстың қауырсынына ие болғанға дейін, олардың тұмсығы қызғылт-қызыл түске айналмайды. Солтүстік кардинал негізінен дәнді жейді, бірақ сонымен қатар жәндіктермен және жемістермен де қоректенеді. Еркектер аумақтық мінез-құлық танытады, ән арқылы өз аумағын белгілейді. Ұрпақ өршіту кезеңінде еркек анасына тұқымды тікелей беріп тамақтандырады. Солтүстік кардиналдың бір жұмыртқасында әдетте 3-4 жұмыртқа болады және жыл сайын 2-4 рет жұмыртқалайды. Бұрын бұл құс үй жануары ретінде бағаланған, бірақ 1918 жылғы Көшпенді құстар туралы шарт бойынша АҚШ-та оның сатуына тыйым салынды.
Таксономия
Солтүстік кардиналы 1758 жылы Карл Линнейдің "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында сипатталған. Бұл бастапқыда *Loxia cardinalis* деп жіктеліп, қазір тек кроссбиллдерді қамтитын туысқа жатқан. 1838 жылы *Cardinalis virginianus* деп қайта жіктелді. 1918 жылы ғылыми атауы кейде *Richmondena cardinalis* деп ауыстырылды. 1983 жылы ғылыми атауы тағы да *Cardinalis cardinalis* деп өзгертілді, ал ортақ атауы "солтүстік кардиналы" деп өзгертілді, бұл басқа да "кардинал" деп аталатын бірнеше түрлермен шатасуды болдырмау үшін жасалды. Ортақ атаудағы "солтүстік" термині оның таралған аймағына сілтеме жасайды, себебі ол белгілі ең солтүстік кардинал түрі болып табылады. Еркектердің орташа мөлшері әйелдерге қарағанда сәл ірі.
Ересектердің қауырсындары
Ересекті еркек жарқын қызыл түсті, көзінің үстінде қара бет маскасы бар, ол көкіректің жоғарғы бөлігіне дейін созылады. Арқасы мен қанаттарында түсі күңгірт және қоюрақ болады. Жас құстар, аталық және аналық, күзге дейін ересектің аналығына ұқсас түс көрсетеді, содан кейін қалың қауырсынға айналып, ересектердің қауырсыны өседі. Олардың үстіңгі жағы қоңыр, астыңғы жағы қызыл қоңыр, ал төбесі, маңдайы, қанаттары мен құйрығы кірпіш түсті. Аталықтардың қауырсын түсі тамақтанған каротиноид пигменттерінен пайда болады. Түсі қызыл пигменттердің де, сары каротиноид пигменттерінің де әсерінен туындайды. Солтүстік кардинал еркектері каротиноид пигменттерін метаболизмдейді, нәтижесінде жұтылған пигменттен өзгеше түсті қауырсын пигменті пайда болады. Тек сары пигментпен тамақтанғанда аталықтардың түсі ақшыл қызылға айналады. Қыс мезгілінде кардиналдар денелеріне жақын жылу ауасын сақтап қалу үшін қауырсындарын көтеріп, пыпырайтады. Қауырсын қауырсындарының түбінде ұсақ, түк тәрізді болады. Аяқтары мен табандары жұқа, қауырсынсыз, сондықтан тез жылу жоғалтуға осал. Суық ауа райында кардиналдар дірілдейді және бұлшық еттерін, әсіресе көкірек бұлшық еттерін ширықтырады, осылайша жылу өндіреді. Кардиналдар қажет болған жағдайда суық температурада тірі қалу үшін дене температурасын 3-6° төмендете алады.
Әндер
Ер және әйел екеуі де анық, сыбызғымен сазды үлгілермен ән айтады, олар бірнеше рет қайталанып, содан кейін өзгертіледі. Кейбір жиі кездесетін ән фразаларын былай сипаттауға болады: "чиииер а дот, чиииер а дот дот дот", "пёрди, пёрди, пёрди уойт, уойт, уойт, уойт", "уот чир, уот чир уит, уит, уит, уит" және "чир, чир, чир, уот, уот, уот, уот".
Диета
Ересекті солтүстік кардиналдың рационы негізінен (90% дейін) арамшөп тұқымдарынан, дәндерден және жемістерден құралады. Ол жерде тамақтанады, ағаштардың немесе бұталардың арасында секіріп жүріп іздейді. Сонымен қатар, ол ұлулар мен жәндіктерді де жейді, оның ішінде қоңыздар, цикадалар және шегірткелер. Ал жас қардиналдар негізінен жәндіктермен қоректенеді.
Аумақтық
Солтүстік кардиналы - аумақтық ән салар құс. Еркегі өз аумағын қорғау үшін ағаш басында немесе басқа биік жерде тұрып, қатты әрі анық сыбызғымен ән салады. Ол өз аумағына енген басқа еркектерді қуады. Көзілдіріп, түрлі беткейлердегі өз суретін басып келген еркек деп қабылдап, аяусыз күресуі мүмкін. Солтүстік кардиналы әндерін үйренеді, сондықтан әндері аймаққа қарай өзгеше болады. Жұптасқан кардиналдар көбінесе бірге саяхаттайды. Солтүстік кардиналдың әндері, әдетте, жақын жердегі басқа кардиналдармен салыстырғанда, алыстағыларға қарағанда дыбыстас сөздері жиі қайталанады.
Көбею
Жұптар бірнеше жыл қатарынан жұптаса алады, бірақ кейбіреулері маусымдар арасында "ажырасып" немесе біреуі өлген кезде жаңа жұптас іздейді. Жұптар көбінесе жыл бойы бірге болады, бірақ міндетті түрде моногамды емес. Кардиналдардың екі популяциясының ДНК зерттеулері ұядағы шабақтардың 9–35% әйелдің жұбайынан емес екенін көрсетті. Зерттеушілер сақина салған ең ескі жабайы кардинал кем дегенде 15 жыл 9 ай өмір сүрді, ал тұтқындағы құс 28,5 жылға дейін өмір сүрді. Ересек солтүстік кардиналдардың жылдық өмір сүру көрсеткіші 60–65% деп есептелді.
Жұмыртқа
Бір ұяда әдетте үш-төрт жұмыртқа болады, дегенмен кейде бір ғана немесе бес жұмыртқаға дейін кездеседі. Қабығы тегіс және сәл жылтыр болады.
Ұялы
Жаңадан туған кардиналдардың орташа салмағы 3–3,5 граммды құрайды.
Кардиналдардың жарқын түсі мен ерекше әнінің арқасында бұрын үй жануарлары ретінде бағаланатыны белгілі. АҚШ-та бұл түр 1918 жылғы Көшпелі құстар туралы шартты сақтау заңымен қорғалады, сонымен қатар оларды клеткада ұстауға арналған құстар ретінде сатуға тыйым салады. Солтүстік кардиналдарды ұстау, өлтіру немесе иелену заңсыз, және заң бұзушылар 15 000 АҚШ долларына дейін айып төлеуге және алты айға дейін бас бостандығынан айырылуға жазаланады. Бұл түр Канададағы Көшпелі құстарды қорғау конвенциясымен де қорғалған. 2016 жылы Атланта қаласында (Джорджия штаты) жүргізілген зерттеуде Батыс Нил вирусының АҚШ-та таралуына қатысты мәлімделді, онда басқа түрлерден өзгеше, солтүстік кардиналдар инфекцияға шалдыққан кезде вирусты биологиялық түрде басып тастайды.
Талисман
Америка Құрама Штаттарында солтүстік кардинал (жай ғана "кардинал" деп те аталады) көптеген спорт командаларының талисманы болып табылады; алайда, көптеген командалар осы құсты сары мүңкісі мен аяқтары бар етіп бейнелейді. Кәсіби спортта ол Бейсболдың Ұлттық лигасының "Сент-Луис Кардиналс" және Американдық футбол лигасының "Аризона Кардиналс" командаларының талисманы болып табылады, соңғысы көп жылдар бойы Сент-Луис қаласында орналасқан. Колледж спортында ол көптеген оқу орындарының талисманы, олардың ішінде Балл мемлекеттік университеті, Америка католиктік университеті, Иллинойс мемлекеттік университеті, Инкарнация сөзі университеті, Ламар университеті, Луисвилл университеті, Массачусетс фармацевтика және денсаулық сақтау ғылымдары колледжі, Солтүстік орталық колледжі, Солтүстік Айдахо колледжі, Оттербейн университеті, Сент-Джон Фишер колледжі, Нью-Йорк штатының Платсбургтегі мемлекеттік университеті, Веслиан университеті, Уилинг университеті және Уильям Жюэлл колледжі бар.
АҚШ мемлекеттік құсы
Солтүстік кардиналы – АҚШ-тың жеті штатының мемлекеттік құсы, басқа ешбір түрге қарағанда көп: Иллинойс, Индиана, Кентукки, Солтүстік Каролина, Огайо, Вирджиния және Батыс Вирджиния. Бірақ әр штат осы құсты жай ғана "кардинал" деп атайды. Бұрын Делавэр штатының мемлекеттік құсы болуға үміткер болған, бірақ Делавэр көк тауығына есе жіберді.