Кіріспе

Бат-Ям (немесе בַּת־יָם) – Израильдің Жерорта теңізі жағалауында, Тель-Авивтің оңтүстігіндегі Орталық жағалау жазығында орналасқан қала. Ол Гуш-Дан қалалық аймағының және Тель-Авив облысының құрамына кіреді. 2020 жылы қаланың халқы 160 000 адамды құрады.

Британдық мандат

Батыр Ям, бастапқыда «Bayit VeGan» («Үй мен бақ») деген атпен 1919 жылы Bayit VeGan үй иелері қауымдастығымен құрылды. Бұл қауымдастық Яффада діни бақ-бақшалы қалашық құру мақсатымен құрылған. 1920 жылдың наурызына қарай қауымдастықта 400 мүше болды. 1921 жылы жер сатып алынды, оның 1400 гектары 1923 жылы ресми тіркелді. 1924 жылдың қыркүйегінде қауымдастық қалалық жоспарды бекітті. 1926 жылдың басында жер учаскелері бөлінді және кім бірінші салады дегенді анықтау үшін лотерея өткізілді. 1926 жылдың қазан айына қарай жолдар мен сумен жабдықтау аяқталды. Алты отбасы жерге шатырлар тігіп орналасты. 1927 жылғы мәліметтерге сәйкес, он үйдің құрылысы жүріп жатқан. 1928 жылдың қазан айында синагог ашылды. Сол кезде Батыр Ямда 13 отбасы, барлығы 20 үй тұрды. 1929 жылғы араб көтерілісінен кейін британ әскері тұрғындарды эвакуациялады, ал олардың үйлері казармаларға айналдырылды. Әскерлер 1931 жылдың соңында кетіп қалды. 1932 жылы тұрғындар қайта оралып, басқалар да қосылды. 1933 жылдың қарашасында ауданда 85 отбасы тұрды. 1936 жылдың басына қарай 300 үй және 140 адамдық халық саны тіркелді. Жергілікті өнеркәсіп дамыды, кинотеатр ашылды және қонақ үй құрылды. Тахемони атындағы алғашқы мектеп 1936 жылы ашылды. Алғашқы директор Хаим Барух Фридман болды. 1936 жылдың желтоқсанында Bayit VeGan жергілікті кеңес деп жарияланды. Ол 3500 дунам жерді қамтыды, оның 370 дунамы арабтарға тиесілі болды. 1937 жылдың желтоқсанында атау ресми түрде Батыр Ям («теңіздің қызы») деп өзгертілді. 1945 жылға қарай Батыр Ямда 2000 еврей тұрды. 1936-1939 жылдары қала Тель-Авивтен үзіліп қалды, себебі жол Яффа арқылы өтіп, Холон арқылы жаңа жол салуға себеп болды. Еврей Ұлттық қорының мәліметінше, 1947 жылға қарай халық саны 4000-қа жетті. 1947 жылдың 29 қарашасында Палестинаны бөлу жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының жоспарына жақсы дауыс берілгеннен кейін және Палестинадағы 1947-1948 жылғы Азамат соғысына байланысты туған қақтығыстардан кейін Батыр Ям тұрғындары снайперлік оқтардан зардап шеккенін хабарлады.

Израиль мемлекеті

1948 жылы мемлекет құрылғаннан кейін, Бат-Ям көші-қонның көп болуына байланысты тез өркендеді. 1958 жылы қала статусын алды.

Демография

Бобовер хасидтерінің шағын хасидтік анклавы, Кирият Бобов 1958 жылы құрылды. Израильдегі вьетнамдықтардың басым көпшілігі Бат-Ям қаласында тұрады. 1970 жылдардан бастап бұрынғы Кеңес Одағынан еврейлердің көшіп келу толқыны басталғаннан бері Бат-Ям көптеген орыс тілділердің қоныс тепкен және бүгінге дейін тұрып жатқан аймаққа айналды.

Рамат Йосеф

Йосеф Спринзактың құрметіне аталған және Бат-Ямдағы ең көне аудандардың бірі, оның көптеген үйлері 1950-ші және 1960-шы жылдары салынған.

Шіккун Амидар

Дінге тән дәстүрлі аудан. Ауданның солтүстік-батыс бөлігінде Қорғаушылар алаңы орналасқан, ол ауданның және бүкіл қаланың негізгі сауда орталығы болып табылады.

Кирият Бобов

Бобовер хасидизмінің ультра-ортодоксалды қауымы, Бобов ребесінің құдайы, раввин Мэйзлиштің басшылығымен. Ауданның ішінде синагога, Талмуд Тора, кішкентай ешива, үлкен ешива – барлығы бір ғимаратта орналасқан; сондай-ақ Бат-Ямдағы ең ірі Микве де осы жерде.

Орот Хатора

Негізінен рабби Дэвид Чай ХаКоэн басшылығындағы діни сионистік қауымның отаны, аудан ішіндегі Орот ХаТора қауымының мекемелері: синагог, жоғары ешива "Ишива Нативот Исраэль" және Талмуд Тора Орот ХаТора.

Хабад

Хабад қауымының орталығында бес синагога, орталық Хабад үйі, ұлдарға арналған балабақша, қыздарға арналған балабақша, Талмуд Торасы, әйелдер мен қыздар семинариясы және Микве орналасқан.

Қорғаушылар алаңы

Бұл қаланың қорғаушылары шайқаста қаза болғандарының ескерткіші. Тель-Авивтен Бат-Ямға кіре берісте орналасқан. Тәуелсіздік соғысында осы жерде "Хашдера" немесе "Король Георгий позициясы" (кейіннен Тәуелсіздік бульвары аталған) деген қорғаныс бекеті болған.

Хасела (тасқа) жағажай

Жасының үлкен-кішісіне қарамастан барлығына қолайлы, толқын қорғағышпен қоршалған танымал жағажай. Жағажайда әрекет көп, таңертеңгі сағаттарда спорттық жарыстар мен ойындар ұйымдастырылады. Жаз айларында көшедегі сауда орындары, клоундар мен қойылымдар сияқты жазғы шаралар өтеді.

Бат-Ям мұралық мұражайы

Мұражай қалалық кітапхана ғимаратында орналасқан. Мұражайда 1926–1948 жылдардағы Бат-Ям қаласының тарихына қатысты фотосуреттер, құжаттар және әртүрлі экспонаттар бар, соның ішінде қаланың Тәуелсіздік соғысындағы орны туралы толық сипаттамасы да бар.

Бат-Ям қалалық әкімдігі

Бат-Ям қалалық әкімшілігі Цви Хеккер, Эльдар Шарон және Альфред Нойман архитекторларымен жобаланды. 1960-1963 жылдар аралығында салынған кезде, ғимарат құм төбелердің ортасында жалғыз тұрды және Бат-Ямнің жағалауына тікелей қарады. Ғимарат кері пирамида пішіндес, брутализм архитектуралық стилінде салынған.

Жергілікті билік

2000 жылдардың басында, Ехошуа Сагидің басшылығымен қаржылық дау-дамаздардан кейін қала банкротқа жақын болды. 2003 жылы оның орнын Бат Ям Берош Мурам (Бат Ям Басты жоғары) партиясының негізін қалаушы Шломо Лахиани іске қосты. 2008 жылы ол 86% дауыспен қайта сайланды. 2014 жылы Лахиани пара алу және табыс салығын заңсыз алу айыптары бойынша кінәлі деп танылды, содан кейін ол мемлекеттік сенімді бұзудың үш фактісін мойындады. Оның орнына Йоси Башар тағайындалды. 2014 жылы Бат-Ям муниципалитеті Израильдің Жоғарғы Сотына шағым түсіргеннен кейін, Ішкі істер министрі Гидеон Саар қаланы Тель-Авив Яфоның құрамына қосу мүмкіндігін зерттеу үшін басқару комитетін құрды, бұл шара қаланың тоқыраған экономикасын жандандыруға бағытталған. Кейін сол жылы, Гидеон Саар Ғилад Эрдаңмен ауыстырылғаннан кейін, Бат-Ямға қаржыландыруды тікелей мемлекеттік бюджеттен беру туралы шешім қабылданды. Біріктіру жоспары 2023 жылғы келесі муниципалдық сайлауларға дейін шегерілді. 2019 жылы Бат-Ямның қазіргі мэрі Цвика Брот Тель-Авивпен бірігуге қарсы екенін мәлімдеді.

Қалалық даму

2016 жылы муниципалитет Рамат Ханаси ауданында қала жаңарту жоспарын бекітті, нәтижесінде 950 жоғары сапалы пәтер салынды. Бат-Ям қаласының әкімі Цвика Броттың сөзіне қарағанда, қала экономикалық тәуелсіздігін сақтап, қаланы қайта жаңарту үшін шығармашылық шешімдерді іздеп жатыр. Қаланың алты жағажайы бар, сондай-ақ Жерорта теңізі жағасында Тель-Авив саяжайымен жалғасатын 3,2 километрлік (2 шақырым) серуендеу жолы бар. Израильдің Орталық статистика бюросы мәліметінше, Бат-Ям тұрғындарының табысы Израильдің ірі қалалары арасындағы ең төменгі көрсеткішті құрайды.

Денсаулық сақтау

Ехуда Абарбанел психикалық денсаулық орталығы – 1944 жылы британдық мандат үкіметі құрған психиатриялық аурухана. Израиль мемлекеті құрылғаннан бері Израиль Денсаулық сақтау министрлігі басқаруда. Орта ғасырлардағы португалдық раввин, еврей философы және дәрігері Джуда Абарбанелдің есімімен аталатын аурухана Тель-Авив, Яффа, Холон және Бат-Ям қалаларының тұрғындарына психикалық аурулармен күресуге көмектесетін стационарлық және амбулаторлық қызметтер көрсетеді.

Білім

2008 жылы Weitzman Albert Education Initiative, оны Джейн Гершон басқарды, ол әйгілі аяқ киім дизайнері Стюарт Вайцманның әйелі, Бат Ям қаласындағы Харел бастауыш мектебіне 2 миллион доллардан астам инвестиция жасады. Бұл мектеп академиялық жетістіктері мен иммигранттарды қоғамға бейімдеуде Білім министрлігінің жоғары наградасын алды. 2017 жылы бакалавр аттестатына (бағрут) үміткер орта мектеп оқушыларының саны 86,3%-ға жетті, бұл көрсеткіш республикалық орташа көрсеткіштен (68,2%) жоғары. 2015 жылы Дональд Трамп қоры мен Альянс Израиль Универсал ұйымдарымен бірлесіп математика пәнінен үлкен жетістіктерге қол жеткізуді ынталандыру мақсатында іске қосылған бағдарламаның нәтижесінде математикадан бес пәннен емтихан тапсыратын орта мектеп оқушыларының саны да артып келеді.

Өнер және мәдениет

Бат-Ям қаласының ортасында үш мұражайдан тұратын кешен орналасқан, ол MoBY деп аталады. Басты ғимарат – Дэвид Бен Ари заманауи өнер мұражайы 1961 жылы құрылған. Рыбак үйі мен Шолем Аш мұражайлары MoBY-дің тұрақты коллекцияларын ұсынады және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Бат-Ям мұра мұражайы қалалық кітапханамен іргелес орналасқан.

Бат-Ям амфитеатры да 1960 жылдары, жағажайға жақын жерде салынған. Ол концерттер мен қоғамдық шаралар өткізілетін орын. Израильдегі ең ірі ашық алаңдағы өнер фестивалі – Халықаралық көше театры фестивалі Бат-Ямда жыл сайын жазда өткізіледі. Рыбак үйінде Исахар Бер Рыбак өнер туындылары көрсетіледі. Өмірінің соңғы жылдары Бат-Ямда тұрған идиш тілінде жазатын Шолом Аш, үйін Бат-Ям муниципалитетіне мұра етіп қалдырды, ол оны мұражайға айналдырды. 2008 жылы Бат-Ямда өнер мен архитектура арқылы қалалық кеңістікті қайта қарауға арналған Бат-Ям халықаралық ландшафттық урбанизм биенналесі өтті. 2010 жылы екінші "Тайминг" биенналесі өтті, онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген дизайнерлер мен сәулетшілердің арнайы орналасқан инсталляциялары көрсетілді. Қалалық жоспарлау және Жерорта теңізі мәдениеті орталығы – Израильдің қалалық кеңістігінде жаңа дискурс қалыптастыруға арналған ғылыми-зерттеу институты. Орталықтың басшысы – "Хаарец" газетінің тәжірибелі тілшісі Авирама Голан. Қалада екі сауда орталығы бар: 1993 жылы ашылған Каньон Бат-Ям және Каньон Бат-Ямон.

Археология

2011 жылдың қыркүйегінде Бат-Ям жағалауында Византия кезеңіне жататын темір ілмек табылды. Израильдің археологиялық басқармасының мәліметінше, бұл шамамен 1700 жыл бұрын дауылда батып кеткен кеменің ілмегі болуы мүмкін, сондай-ақ бұл жағалауда белгісіз ежелгі портың болғандығының дәлелі болуы да мүмкін.

Сәулет

Бат-Ямның ескі қалалық әкімдігі, 1960 жылдары израильдік сәулетші Цви Геккердің жобасы бойынша салынған, кері зықрат пішіндес темірбетоннан тұрғызылған модернистік ғимарат. 1959 жылы өткен байқауға Израильдің алдың қатарлы сәулет фирмалары қатысып, осы жоба жеңіске ие болды.

Жағажайлар

Бат-Ямның Жерорта теңізінде орналасқандығы оны жағажайға демалуға келгендердің арасында танымал етеді. Бат-Ям қаласының мұхит жағасындағы ұзын серуендеу жолы бар, оның бойында пабтар мен мейрамханалар орналасқан. Қаланың алты жағажайы бар, олардың біреуі толқын қорғағышпен қоршалған. Бат-Ямның Аль-Гал жағажайы серфингпен айналысуға танымал орын, әсіресе жаз айларында толқындар тұрақты болады. Аль-Гал және Хагольшим жағажайлары тік, ашық құмды жағалаулар болып табылады.

Көлік

2011 жылы қалада жаңа Тель-Авив – Ришон Ле-Зион Батыс желісі аясында екі теміржол станциясы ашылды: Бат Ям Йосефтал теміржол станциясы және Бат Ям Комемиют теміржол станциясы. Бат Ям 2023 жылдың 18 тамызынан бастап Тель-Авив жеңіл рельстік көлігінің Қызыл желісімен қамтамасыз етіледі, сондай-ақ M3 метро желісінің бойымен қызмет көрсету жоспарланған. Қала екі желінің де соңғы станциясы болады және желілер жаңа Йосефталь станциясында қиылысады. Қалаға Офнидан велосипед жолдары желісінің Айалон бағыты қызмет көрсетеді.

Спорт

Қаланың басты футбол клубы, Бейтар Тель-Авив Бат Ям, қазіргі уақытта Израиль футбол федерациясының екінші лигасы – Лига Леумитте ойнайды.