Кіріспе
Спермацети /s//p//əː//m//ə//'s//iː//t//i/ - бұл сперма китінің бас қуыстарында (және аздаған мөлшерде басқа киттердің майларында) табылған балауыз тәрізді зат. Спермацети киттің басындағы спермацети мүшесінде түзіледі. Бұл мүшеде көп мөлшерде спермацети болуы мүмкін. Оны 17 ғасырдан бері кит аулаушылар косметика, тоқыма және шамдар жасау үшін пайдаланып келеді. Спермацети мүшесінің биологиялық функциясы туралы теориялар оның жүзу қабілетін реттеуге, киттің эхолокация сезімін күшейтуге немесе екеуін де бірге атқаруға мүмкіндігін көрсетеді. Нақты дәлелдер екі теорияны да қолдайды. Жүзу қабілеті туралы теорияға сәйкес, сперма киті спермацетиді қыздырып, оның тығыздығын төмендету арқылы су бетінде қалуға қол жеткізеді; ал суға бату үшін, кит өзінің демік тесігі арқылы су жұтуы керек, бұл спермацетиді тығыз күйге келтіреді. Алайда, жақында жүргізілген зерттеулер бұл тұжырымға күмән келтірді, себебі жылу алмасу процесін қолдайтын биологиялық құрылымдардың жетіспеуі анықталды, сондай-ақ мүше үлкен өлшемге жеткенше тығыздықтағы өзгеріс маңызды емес. Сперма китінен алынған майдағы балауыз эфирлерінің мөлшерін өлшеу арқылы, сол киттің жасын және болашақтағы қызмет ету мерзімін анықтауға болады. Спермацети мүшесіндегі балауыз эфирлерінің деңгейі киттің жасына байланысты өседі: бала киттерде 38–51%, ересек ұрғашыларда 58–87%, ал ересек еркектерде 71–94%.
Spermaceti /s//p//əː//m//ə//'//s//iː//t//i/ is a waxy substance found in the head cavities of the sperm whale (and, in smaller quantities, in the oils of other whales). Spermaceti is created in the spermaceti organ inside the whale's head. This organ may contain as much as of spermaceti. It has been extracted by whalers since the 17th century for human use in cosmetics, textiles, and candles. Theories for the spermaceti organ's biological function suggest that it may control buoyancy, act as a focusing apparatus for the whale's sense of echolocation, or possibly both. Concrete evidence supports both theories. The buoyancy theory holds that the sperm whale is capable of heating the spermaceti, lowering its density and thus allowing the whale to float; for the whale to sink again, it must take water into its blowhole, which cools the spermaceti into a denser solid. This claim has been called into question by recent research that indicates a lack of biological structures to support this heat exchange, and the fact that the change in density is too small to be meaningful until the organ grows to a huge size. Measurement of the proportion of wax esters retained by a harvested sperm whale accurately described the age and future life expectancy of a given individual. The level of wax esters in the spermaceti organ increases with the age of the whale: 38–51% in calves, 58–87% in adult females, and 71–94% in adult males.
Қасиеттері
Шикі спермацети - бұл кашалоттың басында орналасқан сұйықтық, оның иісі шикі сүтке ұқсас деседі. Ол көбінесе балауыз эфирлерінен (негізінен цетил пальмитатынан) және аздаған триглицеридтерден тұрады. Басқа тісті киттерден айырмашылығы, балауыз эфирлеріндегі көміртегі тізбектерінің көпшілігі салыстырмалы түрде ұзын (C10–C22). Кашалоттың майлы қабатының шамамен 66% балауыз құрайды. Спермацетидегі дыбыс жылдамдығы 2684 м/с (40 кГц, 36 °C) құрайды, бұл оны дельфиннің басындағы майға қарағанда дыбысты екі есе жақсы өткізеді. Спермацети суда ерімейді, суық этанолда өте аз мөлшерде ериді, бірақ эфирде, хлороформда, көміртек дисульфидінде және қайнаған этанолда оңай ериді. Спермацети негізінен цетил пальмитатынан (цетил спирті мен пальмитті қышқылының эфирі) тұрады, C15H31COOC16H33. Сонымен қатар қарапайым триглицеридтер де кездеседі. Спермацетиге ботаникалық балама – жожоба майының туындысы, жожоба эфирлері, C19H41COOC20H41, қатты балауыз, ол химиялық және физикалық қасиеттері жағынан спермацетиге өте ұқсас және көптеген осындай қолданыстарда пайдаланылуы мүмкін.
Биологиялық қызметі
Қазіргі уақытта спермацетидің қандай биологиялық мақсатқа немесе мақсаттарға қызмет ететіні туралы пікірталас бар. Орташа (тірі) кит басының сақтайтын май эстерлерінің үлесі жылудың әсерінен туындайтын иілімділікті көрсетеді. Тығыздықтың өзгеруі эхолокацияны жақсартуы мүмкін. Спермацетидің тығыздығы оның күйіне байланысты өзгеретіндіктен, бұл киттің иілімділігін реттеу құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Тағы бір гипотеза бойынша, ол спермацети китінің суға батқандағы нәзік мұрынды қорғау үшін серіктейтін элемент ретінде қолданылады. Спермацети мүшесінің ең ықтимал негізгі функциясы – тыныс алу органдарынан шығарылатын сонарлық эхолокациялық дыбыстарға ішкі эхо немесе резонанс дыбыстарын қосу. Бұл китке олжаның қозғалысын және оның орнын сезуге мүмкіндік береді. Олжаға дейінгі арақашықтықтың өзгеруі олжадан кері қайтатын дыбыстардың арасындағы уақыт аралығына әсер етеді. Бұл спермацетидің төмен тығыздығы мен жоғары икемділігін түсіндіреді, бұл теңіз суының акустикалық қасиеттері мен спермацетті қоршап тұрған қатты тіндердің контрасты арқылы резонансты күшейтеді.
Спермацетті өңдеу
Балық аулаушылар сперма китін өлтіргеннен кейін, оның мәйітін кемеге жақын сүйреп, басын кесіп, палубаға көтеретін. Содан соң, оның ішінде тесік жасап, шелекпен ішіндегі затты шығарып тастайтын. Жиналған материал, шикі спермацет, құрлықта өңделу үшін бөшкелерге сақталады. Ірі киттен көп мөлшерде спермацет алуға болады. Спермацетті қайнатып, қоспалардан тазарту арқылы оның бұзылуын болдырмау үшін өңдейтін. Құрлықта бөшкелерді қыста салқындатып, спермацетті қатып, губка тәрізді және қою массаға айналдыратын. Кейін қатып қалған затты жүн қаптарға салып, сұйықтықты сығу үшін преске салады. Бұл сұйықтық бөтелкеге құйылып, "қысқы тазартылған сперма майы" деп сатылатын. Бұл ең құнды өнім – қыстың суық температурасында сұйық күйінде қалатын май. Соңынан, жылы мезгілдерде қалған қатты затты жартылай ерітіп, сұйықтығын ағызып алып, толығымен қатты балауыз қалдыратын. Бұл қоңыр түсті балауызды ақартып, "спермацет балауызы" деп сатуға жіберетін. Спермацет балауызы ақ және мөлдір болады. Ол шамамен 50 °C (122 °F) температурада ериді және 45 °C (113 °F) температурада қатаяды.