Кіріспе

Рухтар мекендейтін үй немесе басқа ғимарат. Рухтар мекендейтін үйлер немесе басқа ғимараттар – бұл әдетте қайтыс болған адамдардың денесінен айырылған рухтарының мекендейтіні саналатын үйлер немесе басқа ғимараттар. Бұл рухтар бұрынғы тұрғындары болуы мүмкін немесе әлдеқандай жолмен мүлікпен байланысты болған. Парапсихологтар көбінесе үйдің өткенінде зорлық-зомбылық немесе қайғылы оқиғалардан, мысалы, кісі өлтіру, қазақстандық өлім немесе өзін-өзі өлтіру сияқты жағдайлардан зардап шеккен өлгендердің рухтарына байланысты деп есептейді. Көптеген жағдайларда ғылыми зерттеулер нәтижесінде табиғаттан тыс құбылыстарға баламалы себептер анықталады, мысалы, әдейі алдау, қоршаған ортаның әсері, елес көру немесе нақтылауға бейімділік. Рухтардың кездесуінің жалпы белгілері, мысалы, суық аймақтар және сықырлау немесе соққылау дыбыстары, паранормальды құбылыстар күдікті болмаса да, көптеген үйлерде кездеседі. Адамдар ұйықтап бара жатқанда, оянғанда, мас болғанда немесе ұйқысыз қалғанда рухтарды көруі мүмкін. Көміртек моноксидімен улану күдікті рухтардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Егер табиғаттан тыс кездесуді күту болса, оны байқау немесе туралы хабарлау ықтималдығы артады.

Тарих

Паранормальдық тарихшы Оуэн Дэвистің айтуынша, Британ аралдарындағы қорқыныштар көбінесе әуежайларға байланысты болған, бірақ бүгінде қорқыныштар әдетте арбақтармен немесе табиғаттан тыс кездесулермен байланысты. Әлемнің басқа да аймақтарында бос тұрған үйлер мен орындарды түрлі рухтар қорқытады делінеді. Мысалы, Таяу Шығыс елдерінде мұндай жерлерде джинндер мекендейді деп есептеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген адамдар өз үйлерінде қайтыс болғандықтан, олар сарай болсын немесе қарапайым лашық болсын, бұл үйлер арбақтарға табиғи орынға айналды, ал жатын бөлмелері – ең көп қорқытылатын бөлмелер. Көптеген үйлер бос немесе қирағаннан кейін қорқынышты репутацияға ие болды. Дэвис: "Егер адамдар адамдар мекендейтін кеңістікті пайдаланбаса, сыртқы күштер еніп келеді" деп түсіндіреді.

Жұлдызды үйлерге деген мәдени көзқарастар

Бенджамин Радфордтың "Жалпыларды зерттеу: рухтарды ғылыми іздеу" атты кітабында айтылғандай, әлемдегі ең көп таралған паранормальді сенімдердің бірі – арбағaлар. Оның сөзінше, кез келген қала мен елде кем дегенде бір "арбағaланған" орын бар; және 100 жылдан астам зерттеулерге қарамастан, "арбағaлар туралы бірде-бір растамаланған факті анықталмаған". Бірінші ғасырда римдік автор және мемлекет қайраткері Кіші Плиний өзінің хаттарында арбағa туралы оқиғаны жазған, ол Рим империясының гүлденген кезіндегі өмір туралы ең керемет әңгімелердің бірі ретінде танымал болды. Плиний Афинадағы үйінде ұзын сақалды, тізбектерді сылдырлатқан қарттың арбағанын айтқан. Грек жазушысы Лукиан және Плинийдің римдік әріптесі Плаут та есте қаларлық арбағa әңгімелерін жазды. 2005 жылғы Gallup сауалнамасында американдықтардың 37 пайызы, канадалықтардың 28 пайызы және британдықтардың 40 пайызы үйлердің арбағaланғанына сенді. 2009 жылғы Pew Research Center зерттеуінде американдықтардың шамамен 29 пайызы қайтыс болған адаммен байланысқа түскенін мәлімдеді. 2020 жылы жарияланған Research Co. сауалнамасына сәйкес, канадалық әйелдердің 40 пайызы және канадалық ерлердің 25 пайызы арбағaланған үйлерге сенетіндерін айтты. Жапонияда тамыз айында ата-бабалардың рухтары келуі мүмкін деген сенімге байланысты буддизммен байланысты обакьяшики (お化け屋敷) (арбағa үйлер) құру дәстүрі бар. Адамдар арбағa үйлеріне қорқынышты әңгімелер тыңдауға немесе жазғы ыстықта суыну үшін әртүрлі әшекейлер мен костюмдерді іздеуге барады. Шанхай Диснейленд паркі жобалаушылары жергілікті мәдениеттегі арбағaлар мен арбағaлау туралы сенімдерге байланысты "Арбағaланған особняк" салудан бас тартты. Мұндай үй салу олардың қорқынышын қысымға алу болар еді. Қытайдың Ухань қаласында полиция қызметкерлерінің психологиялық төзімділігін сынау және оларды оқыту үшін арбағaланған үй салды. Олар қираған үйді жалған кесілген дене мүшелерімен, сүйектермен, бас сүйектермен және молния мен жаңбырды қосатын қорқынышты атмосферамен толтырды. Бұл үйге жұртшылықтың да келуіне рұқсат етілді. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде Индонезияның Ява аралындағы Сраген аймағының заң шығарушылары карантин ережелерін бұзған адамдарды тастап кетілген және арбағaланған деп есептелетін үйлерге қамауға шешім қабылдады. Бұл ғылымның күші жетпеген жағдайда, мистикалық сенімдерге ие халықты ынталандыруға жасалған әрекет болды.

Ұсынылған себептері

Оуэн Дэвистің "Терілер: арбаулардың әлеуметтік тарихы" атты кітабында: «Ғасырлар бойы терiлерге сенгендердің өздері көптеген арбаулардың жалған екенін мойындады». USA Today газетіне берген сұхбатында Дэвис былай деді: «Бұрынғы және қазіргі күмәнданғандар үшін үй арбаулардың ортасы болды, себебі адамдар осында ұйықтап, өлгендерді армандады, немесе мас, есірткілік күйде немесе ауру төсегінде галлюцинация көреді». Политергеист құбылыстарының, мысалы, қағыс немесе соққылардың қарапайым түрлерін көмекшілердің көмегімен немесе түрлі амалдар арқылы жасау өте оңай болды. Ғалым Теренс Хайнздің айтуынша, кез келген үйде, әсіресе ескі үйлерде суық жерлер, сыңғырлаған және ерекше дыбыстар кездеседі. Ал адамдар біртектілікке, қараңғылыққа, суыққа, аштыққа, шаршауға, қорқынышқа және ұйқысыздыққа ұшырағанда, бөлмеде басқа біреудің бар екенін сезінуі мүмкін. Күмәнданған зерттеуші Джо Никель көптеген жағдайларда физикалық иллюзиялар, ояну армандары және есте сақтау әсерлері сияқты арбау құбылыстарына ықтимал түсіндірмелер тапқанын жазды. Никельдің пікірінше, ұсыныстың күші және растауға бейімділік қиянатты қабылдауда маңызды рөл атқарады. Үй, қонақүй немесе басқа да орын арбалы деп есептелген сайын, осы орын туралы көбірек хабарлар таралады және адамдар паранормальды оқиғаларды күткенде, олар өздерінің күмəндарын растайтын жағдайларды байқауға бейім. Көптеген арбалы деп саналатын жерлер қасақана ескірген күйде қалдырылады, қабырға қағазы қабығынан жарылады, ескі кілемдер мен көне заттар қойылады. Токсиколог Альберт Доннейдің пікірінше, көмірқышқыл газы, пестицидтер және формальдегид сияқты заттарға ұзақ уақыт бойы тозу арбалы үйлерге тән галлюцинацияларға әкелуі мүмкін. Донней Виктория дәуірінде және ХХ ғасырдың басында газ шамдарының кең таралғанын, сондай-ақ арбалы үйлер туралы әңгімелердің пайда болуын байланыстырады, бұл жағдайды «Арбалы үй синдромы» деп атайды. Доннейдің айтуынша, көмірқышқыл газымен улану арбалы үйлермен кем дегенде 1920 жылдан бері байланысты. Ол 1921 жылғы мақалада бір отбасының бас ауыру, есту галлюцинациялары, шаршау, көңілсіздік және көмірқышқыл газымен уланумен байланысты басқа да симптомдарға шағымданғанын келтіреді. Қазіргі замандағы мысал ретінде, «О, жоқ, Росс және Кэрри!» подкастының авторы және жүргізушісі Кэрри Поппи өзінің арбалы үйде тұрғанына сенді. Ол өзін бірдеме бақылап отырғанын сезінді, кеудесіне қысым сезінді және есту галлюцинацияларына тап болды. Паранормальды құбылыстарға күмәнданған зерттеушілер форумындағы біреу оған көмірқышқыл газымен улануды тексеруді ұсынды. Газ компаниясы келгенде, қауіпті деңгейде көмірқышқыл газы табылды. Психология профессоры Майкл Персингер көріністердің, суық жерлердің және арбалы тиісулердің табиғи немесе жасалған магниттік өрістердің өзгеруінен туындаған сезімдік аномалиялар екенін болжады. Алайда психолог Крис Френч Персингердің нәтижелерін қайталауға тырысқан зерттеуінде ешқандай байланыс таба алмады.

Жұлдызды құбылыстарды зерттеу

Кербездіктерге қатысты тергеулер көбінесе қарапайым түсіндірмелерге әкеледі. Мысалы, XVIII ғасырда Англияның Сомерсет аймағындағы бір үйдің қорқынышты екендігі айтылды. Сол кезде бір ұл көрші үйден өтетін қабырғаға секіріп, үйді дірілдетіп қойған. 1857 жылы он екі жасар қыз ұзын шашын заттарға орап, оларды өздігінен қозғалғандай етіп көрсеткенін мойындады. Огайо штатының Колумбус қаласынан келген Тина Реш атты қыз өз үйінде паранормальды құбылыстар орын алғанын мәлімдеді және ол телефонды лақтырып, содан кейін қорқынышпен таңғалғандай көрінген фотосуреті түсірілді. 2003 жылы Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы шамамен қорқынышты үйді зерттеу үшін Паранормальды құбылыстарды ғылыми тұрғыдан зерттеу комитетінің өкілі Бен Радфорд зерттеу жүргізді. Мақалада Том деп аталған үй иесі (псевдоним) түнде аяғына соққы тигенін айтты. Томның сөзінше: «Мен аяғымды тықылдатып сеземін, бірақ үнемі емес, сені оятуға тырысатын тықылдату. Тықылдатудан кейін, егер мен назар бермесем, мен аяғымнан тепкіні сеземін». Радфорд бұл «ұйқыға кешу кезінде пайда болатын галлюцинация (ұйқыға дайындалу кезінде туындайтын сезімдік иллюзия) болуы мүмкін дейді, бұл жиі кездесетін құбылыс және оңай қате түсініктерге әкелуі мүмкін». Том мен Моника да баспалдақтан келген дауыстар мен музыканы естіп, үйден қорқып кетті. Радфорд тәжірибе жасады: ол дыбыс жазу құрылғысын сол жерге қойып, іске қосты, содан кейін Томмен бірге сыртқа шығып, үнемі сөйлесіп тұрды. Олар үйге қайтып келіп, жазбаны тыңдады. Олардың әңгімелері, әлсіз болса да, анық естілді. Содан кейін жұбайлар бұрын естіген дыбыстар сырттан келгенін, паранормальды емес екенін мойындады. 2009 жылы Бен Радфорд жасаған тағы бір сынақ – қорқынышты орындарда батареялардың арбақтардың әсерінен тез тозуы туралы мәлімдемеге қатысты. Ол төрт бірдей батарея жинағын сатып алып, қол қойылған Ziploc қаптарға салып, оларды жабысқақты лентамен жақсылап орап, бұзылмауын қамтамасыз етті. Олардың жартысын Калифорния штатының Кловис қаласындағы, арбақтар бар деген қағидаға ие Вольфтердің үйіне, ал қалғанын басқа жерге орналастырды. 24 сағаттан кейін ол батареяларды тексеру үшін өлшегішті пайдаланды және екі жерде де батарея тозбағанын анықтады. Радфорд осындай қарапайым, бақыланатын тәжірибелер маңызды екенін және арбақ аулаушылар қорқынышты орын мен олай емес орынның арасындағы айырмашылықты нақты көрсету үшін оларды жүргізуі керек деп мәлімдеді.

Танымал үйлер

Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағындағы Амитивилдегі үй, ДеФео отбасының қанымен суаталғаннан кейін пайда болған құбылыстарға байланысты кітаптар мен фильмдердің тақырыбына айналды. Латц отбасы үйді өте төмен бағаға сатып алды, бірақ көшкеннен кейін көп ұзамай есіктер күшпен ашылып, ілгектері мен құлыптары зақымданғанын, терезелер кенеттен ашылғанын, төбеден жасыл шырыш аққанын және қарда екі бөлікті аяқ іздері қалғанын хабарлады. Латцтар бұл үйде бар болғаны 28 күн тұрды. Сотта Латцтар 1977 жылы жарық көрген «Амитивилдің қорқынышы» кітабындағы оқиғалардың көп бөлігінің ойдан шығарылған екенін мойындады. Англиядағы Борли Ректориясы әлемдегі ең жынды үйлердің бірі саналды, бірақ оның танымалдығын тәжірибелі фокусник және алдаушы ретінде танылған Гарри Прайс жасаған немесе асыра сілтеген деген пікір бар. Румыниядағы Корвин қамалы әлемдегі ең жынды бес орынның бірі болып есептеледі. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, ол бұрынғы иесі, Влад Қасапшы, өлтірілгеннен бері сол жерде қыбырлап жүр. Сонымен қатар, қамалдың қабырғаларында қаза тапқан адамдардың рухтары да мекендейді деген әңгіме бар. Торонто қаласындағы (Канада) Каса-Лома 1914 жылы салынған. Көп жылдар бойы осы жерде әртүрлі әуесқойлардың баяндары айтылып келеді. Бүгінде бұл тарихи үй-мұражай және Хэллоуин мерекесінде қорқынышты үй ретінде безендірілген маңызды орын. Калифорния штатының Сан-Хосе қаласындағы Винчестер құпия үйі Америкадағы ең жынды үйлердің бірі саналады, бірақ осы үй туралы көптеген әңгімелердің бастапқы көзі жоқ. Бұл әңгімелерге Сара Винчестердің шабыттандырғаны болжамдалады, ол үйге ерекше, күрделі және көбінесе түсініксіз дизайндарын 40 жыл бойы енгізген. Шанхай қаласындағы тарихи Вуканг сарайының жынды екендігі туралы әңгіме бар, себебі онда көптеген танымал тұлғалар, зиялылар және мемлекет тарапынан қуғынға ұшыраған адамдар өз-өзіне қол жұмсаған. Бангкоктағы Үкімет үйі мен Фицанулок сарайы. Бұл екі ғимарат, жақын орналасқандықтан, патша Рама VI (ХХ ғасырдың басында) тұсында салынған. Бұл ғимараттар патшаның ең жақын серіктеріне, ағайынды екі пажға сыйға тартылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар мемлекеттік меншікке өтті. Олардың жынды үйлер екендігі туралы әңгімелер бар, әсіресе «Тайландтың Ақ үйі» деп аталатын Фицанулок сарайы туралы көп айтылады.

Хэллоуин тақырыбындағы үйлер

Хэллоуин тақырыбындағы "қорқыныш үйлері" Ұлы депрессия кезінде "төңкеріс немесе сыйлық" дәстүрімен бірге пайда бола бастады. Бұл Хэллоуиндегі жастардың әрекеттері вандализмге және жаяу жүргіншілерді мазалауға дейін жеткен кезде, оларды басқарудың бір жолы болды. Алғашқы көрмелер сапасыз болды, оларды отбасылар өз үйлерінің жертөлелерінде құрастырды. Адамдар үйден-үйге барып, әртүрлі қорқынышты жағдайларды бастан кешіретін: мысалы, ереуілдеген дауыстар мен ұлығуларды естіп, қара мысықтардың картоннан жасалған суреттерін көріп, төбеден асылған ылғалды губкалар мен шаш торларына тиіп, қараңғы дәліздердің қабырғаларына жүн ілінген, сондай-ақ ұзын қараңғы туннельдерден жүретін. 1972 жылы Джерри Фалвелл мен Либерти университеті Хэллоуинге қарсы тартылыс ретінде алғашқы "тозақ үйлерінің" бірін ұсынды. Кейбір христиан шіркеулері мұндай үйлерді ұйымдастырады, олар қорқыныш үйлері болғанымен, христиандық жақсы жаңалықты насихаттауға да мүмкіндік береді. "USA Today" басылымының мәліметінше, "тозақ үйлерінде қатысушылар аборт, гомосексуализм және маскүнемдік сияқты жағдайлардың салдары бейнеленген бірнеше "сахналар" арқылы өтеді".

Коммерциялық үйлер

Қасқырлы үй тұжырымы 1915 жылы Холликомб бу коллекциясындағы (Англия) Орттон мен Спунердің Қасқырлы үйімен пайда болды. 1969 жылы Диснейлендтегі "Періштелер үйі" ашылғанда, бұл үй мәдени символға айналды. 1970 жылдары коммерциялық қасқырлы үйлер АҚШ-тың бүкіл аумағында, Луисвилл (Кентукки) және Цинциннати (Огайо) сияқты қалаларда пайда болды. Бұл үйлер әдетте Алтын ғасыр стилінде салынған, себебі жаңа байлардың талғамы өзгеруі салдарынан олар тасталып, немесе нашар күтілген. "Хэллоуин", "Элм-стриттегі қорқыныш" және "Жұманың 13-і" сияқты голливудтық қорқыныш фильмдері 1980 және 1990 жылдары коммерциялық қасқырлы үйлерге зор әсер етті. Осы үйлердің көптегені Фредди Крюгер және Джейсон сияқты кейіпкерлерді қамтыды. "Жаратылыс үйі" атты, азырақ танымал фильмде рух үйді басып алып, оны дерлік адам тәріздес денеге айналдырады деген идея келтіріледі. 2005 жылға қарай АҚШ-та 3500-5000-ға жуық кәсіби қасқырлы аттракциондар жұмыс істеді. Жапондық коммерциялық қасқырлы үйлер, немесе обакеяшики, әлемдегі ең жақсыларының бірі саналады. Оларға қанға толы зомбилердің қууы, мектептер немесе ауруханалар сияқты арнайы тақырыптық аттракциондар, сондай-ақ 60 минут ішінде қашып кетуге тиіс үйлер, немесе "қылмыскерлерді ұстау" кіреді. Яманаси Фудзиёшида ши Шиннисихарадағы Фудзи-Кю Хайленд ойын-сауық паркіндегі әлемдегі ең үлкен және ең қорқынышты қасқырлы үй деп танылған "Қорқынышты лабиринт" қорқынышты көріністерді, дауыстарды, аңғырықтарды және жағымсыз иістерді көрсетеді. Оны төрт миллионнан астам адам көрген. Қасқырлы аттракциондар түрлі болып келеді: сарайлардан, үй ішіндегі қасқырлы үйлерге дейін, ашық ауадағы қорқыныш парктеріне дейін. Көптеген ойын-сауық парктері қазір қасқырлы үйлерді қамтитын үлкен Хэллоуин шараларын өткізеді.

Қасқырлы үйлерді сату

Стамбовский Аклиге қарсы іс бойынша Нью-Йорк Жоғарғы Сотының Апелляциялық бөлімі 1991 жылы сатушы үйдің көшкен табиғатқа ие деген репутациясы бар екенін хабарлауға тиіс деп шешті, себебі мұндай репутация үйдің құнын төмендетуі мүмкін: Аталған істе айыпталушы сатушы өз үйіне кірген деп халық арасында әдейі сенім қалыптастырды. Заңдық қатынасы жоқ көпшілікке өзінің мүлкіндегі табиғаттан тыс оқиғалар туралы хабарлауға белсенді түрде кіріскен ол, келісімшарт бойынша сатып алушыға да осыған ұқсас міндетті орындауы керек деп есептелуі мүмкін. Гонконгта сенім-пылым кең таралғандықтан, адамдар бақытсыз оқиғалар болған, әсіресе өлім оқиғасы болған үйлерді сатып алуға құштар емес. Көшкен үйлердің бағасы әдетте нарықтық құннан 15-20% төмен болады.

Қысқа әңгімелер мен романдар

Аруақталған үйлер туралы аңыздар әдебиетте көптен бері кездесіп келеді. Аруақталған үй туралы ең ертерек сақталған мәлімет – Плиний Кішінің (б.з. 61 – шамамен 112 ж.) өзінің қамқоршысы Луций Сураға жазған хатында, Афиныдағы аруақталған вилланы сипаттауында. Философ Афинодор (шамамен б.з.д. 74 – б.з. 7 ж.) қалаға келгенге дейін ешкім сол үйде тұрмады. Ол төмен жалдағыға қызығып, үйдің жаман даңқына қарамастан, көшіп келді. Бірінші түні Афинодорға шынжырмен байланған қарт адамның көрінісі болды, ол оны шақырып бақты. Көрініс аулаға жеткенде жоғалып кетті, ал Афинодор сол жерді мұқият белгілеп қойды. Ертесіне ол билік өкілінен сол жерді қазуды сұрады, сол жерден шынжырмен байланған қарттың қаңқасы табылды. Қаңқа дұрыс жерленгеннен кейін, аруақ қайтадан пайда болған жоқ. Аруақталған үйлер туралы әңгімелер "Мың бір түнде" де кездеседі, мысалы, "Али аль-Кайри және Бағдадтағы аруақталған үй" ертегісінде. Гораций Уолполдың "Отранто қамалы" (1764) атты алғашқы готикалық романы, сондай-ақ Оскар Уайльдтың 1887 жылғы "Кентервилл аруағы" атты юмористикалық әңгімесі де аруақталған орында өтеді. ХХ ғасырдың ең танымал кітаптарының бірі – Ширли Джексонның "Хилл Хаусқа аруақтар кіргенде" атты классикалық туындысы, ол 1959 жылы Ұлттық кітап сыйлығының финалисі атанды. Аруақталған үйлерді бейнелейтін басқа да көрнекті туындылар: Генри Джеймстің "Бұрылыс" (1897), Ричард Мэтисонның "Қорқыныш үйі" (1971), Стивен Кингтің "Жарқын" (1977) және Энн Риверс Сидонстың "Қасыңдағы үй" (1978).