Кіріспе

2000 жылы әл-Қаиданың жасаған қанағатсыздық шабуылы

USS Cole бомбалауы – 2000 жылдың 12 қазанында Йеменнің Аден портында жанармай құю кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің басқарылатын зымырандық эсминеці «Коулге» қарсы әл-Қаида жасаған қанағатсыздық шабуылы. 1987 жылы «Старк» кемесіне жасалған шабуылдан бері АҚШ әскери кемелеріне жасалған ең ауыр шабуылда 17 американдық теңізші қаза тауып, 37-сі жарақат алды. Әл-Қаида АҚШ-қа қарсы шабуылға жауапкершілікті мойнына алды. АҚШ соты Суданды шабуыл үшін жауапты деп таныды, ал тағы бір сот қаза тапқандардың туыстарына Суданның 13 миллион доллардан астам сақталған активтерін беруге рұқсат берді. АҚШ Әскери-теңіз күштері осы шабуылға жауап ретінде әрекет ету ережелерін қайта қарастырды. 2020 жылдың 30 қазанында Судан мен АҚШ бомбалаудан қаза тапқан теңізшілердің отбасыларына өтемақы төлеу жөніндегі екіжақты келісімге қол қойды. Келісім 2021 жылдың ақпан айында күшіне енді.

Шабуыл

2000 жылдың 12 қазанында, бейсенбі күні таңертең, Коул кемесі командир Кирк Липпольдтың басқаруымен Аден портына әдеттегідей жанармай құю үшін келді. Коул кемесі 9:30-да тоқтады және 10:30-да отын құюды бастады. Жергілікті уақыт бойынша шамамен 11:18-де (08:18 UTC), С4 жарылғыш заттарын тасымалдаған кішкентай фибростеклодан жасалған қайық және екі қанатын нысанаға алған бомбалаушы кемеге жақындап, жарылып, кеменің сол жағында үлкен тесік жасады, деп хабарлайды осы оқиғада қаза тапқандарға арналған ескерткіш тақта. Бұрынғы ЦРУ офицері Роберт Финке бұл жарылыстың себебі қайықтың корпусына қарсы пішінді зарядталған С4 жарылғыш заттары болған деп санайды. 400 килограмнан астам жарылғыш зат қолданылған. Жарылыстың көп бөлігі кеменің ас үйінің астындағы механикалық бөлімге еніп, палубаны күшпен жоғары көтеріп, түскі асқа кезекте тұрған экипаж мүшелерін қаза таптырды. Экипаж инженерлік бөлімдердегі судың көтерілуіне қарсы күресті және үш күннен кейін жағдайды бақылауға алды. Суға түсушілер кеменің корпусын тексеріп, келінің зақымдануын анықтамады. Жарылыстан жарақат алған теңізшілер Германияның Рамштайн қаласының жанындағы АҚШ армиясының Ландштуль аймақтық медициналық орталығына жеткізіліп, содан кейін АҚШ-қа жіберілді. Бұл шабуыл 1987 жылдың 17 мамырында Ирактың Старк кемесіне жасаған шабуылдан кейін АҚШ теңіз кемесіне жасалған ең қасіретті шабуыл болды. Асимметриялық соғыс шабуылын «Әл-Қаида» террористік ұйымы ұйымдастырып, басқарды. 2001 жылдың маусым айында «Аль-Каида» ұйымының жалдамалы саяхатшыларын көрсететін бейнежазбада Осама бен Ладен бұл шабуылмен мақтанды және осыған ұқсас шабуылдарды жасауға шақырды. «Аль-Каида» бұрын 2000 жылдың 3 қаңтарында Аден портында АҚШ теңіз күштерінің «Салливан» эсминціне ұқсас, бірақ жарияланбаған шабуыл жасауға тырысқан. Жоспар бойынша, қайыққа жарылғыш заттарды тиеп, «Салливан» кемесінің жанында жарылу керек еді. Алайда қайық тым көп жүкпен толысып, суға батып, шабуылдан бас тартуға мәжбүр болды. Қазан айындағы шабуылды жоспарлау туралы Куала-Лумпурдағы «Әл-Қаида» саммитінде 5-8 қаңтар аралығында, сәтсіз әрекеттен кейін талқыланды. Саммитте болашақ 11 қыркүйектегі ұшақ апатына қатысқан Халид әл-Михдар да болды, ол кейін Калифорния штатының Сан-Диего қаласына барды. 2000 жылдың 10 маусымында Михдар Йемендегі әйеліне бару үшін Сан-Диегодан кетіп, сондай-ақ «Әл-Қаида» ұйымының байланыс орталығы ретінде пайдаланылатын үйге барды. Жарылыстан кейін Йемен премьер-министрі Абдул Карим әл-Ириани Михдар шабуылдың негізгі жоспарлаушыларының бірі болғанын және шабуыл кезінде елде болғанын хабарлады. Кейін ол АҚШ-қа оралып, 9 қыркүйекте Пентагонға ұшып, 184 адамның өмірін қиған American Airlines 77 рейсін ұрлауға қатысты.

Құтқару

Коулға көмек көрсетуге алғаш келген әскери кеме – «Корольдік теңіз күштерінің» 23-типтегі фрегаты, оның командирі капитан Энтони Рикс болды. Ол алты айлық Персия шығанағындағы міндетін аяқтағаннан кейін Ұлыбританияға бағыт алған еді. «Марлборо» кемесінде толық медициналық және зардаптарды жою тобы болды, ал оның көмек ұсынысы қабылданған соң ол дереу Аденге бұрылды. Ең ауыр жарақат алған 11 теңізші француз әуе күштері ұсынған MEDEVAC көлігімен Джибутидегі француз әскери госпиталіне жіберілді және Германияға жіберілгенге дейін операция жасалды. АҚШ-тың алғашқы әскери көмегі – 363-ші экспедициялық қауіпсіздік күштері эскадрильясы, 363-ші әуе экспедициялық қанатының, Сауд Арабиясының Принс Сұлтан әуе базасында орналасқан, АҚШ Әуе күштерінің қауіпсіздік күштерінің жедел әрекет тобы, C-130 ұшағымен жеткізілді. Олардан кейін Бахрейндегі Уақытша теңізшілер корпусының қауіпсіздік күштері компаниясынан P-3 Orion ұшағымен келген АҚШ теңізшілерінің тағы бір шағын тобы келді. Екі күш те кемеге шабуыл жасалғаннан кейін бірнеше сағаттан соң жерге қонды және АҚШ теңіз жаяу әскерлерімен күшейтілді, яғни 1-ші флоттың терроризмге қарсы қауіпсіздік тобының (FAST) ротасы, штабы Вирджиния штатының Норфолк қаласында орналасқан. 6-шы взводтың 1-ші FAST теңізшілері 13 қазан күні Норфолктан келді. Дональд Кук пен Хоуз сол күні Аден маңына жету үшін мүмкіндігінше жылдамдықпен оңалту және логистикалық қолдау көрсетті. Бірнеше күннен кейін Камден, Анкоридж, Дулут және Тарава кемелері Аденге келді, «Коул» экипажы үшін қарауылдық, портты қорғау, зардаптарды жою жабдықтарымен, тұруға орын және тамақпен қамтамасыз ету жұмыстарын жүргізді. Десанттық шабуыл кемелерінен келген десанттық қайықтар (LCU) Таравадан күнделікті ыстық тамақ пен жабдықтар жеткізіп, «Коулды» қолдаған барлық теңіз кемелеріне және кері персонал тасымалдады. Қалған күндері LCU 1632 және LCU 1666-дан келген әртүрлі қызметкерлер «Коул» айналасын патрульдеуге бірікті.

Тергеу

1988 жылы Самуэль Б. Робертс Mighty Servant 2 кемесімен Аденнен Голландияның жартылай су астындағы ауыр жүк көтеру кемесімен тасымалданды. Коул 2000 жылдың 13 желтоқсанында Миссисипи штатының Паскагула қаласына жеткізіліп, қайта құрастырылды. Йеменде болған жарылысты тергеу үшін ФБР және NCIS агенттері жіберілді. Олар өте қиын жағдайда жұмыс істеді. Әуежайда оларды "әрбір әскері AK-47 автоматын ұстап тұрған" Йеменнің арнайы күштері күтіп алды. Йемен парламентінің спикерлері "Америкаға қарсы жиһадқа шақыру" туралы жергілікті телеарнада әр түн сайын сөз сөйледі. Біраз уақыттан кейін Йемен тарапы портолық қауіпсіздік камерасынан түсірілген бейнежазбаны ұсынды, бірақ жарылыстың маңызды сәті өшірілген еді. "Агенттерге көптеген қауіптер сезілгендіктен, олар көбінесе киімдерімен және қаруларымен бірге ұйықтады". Бір кезде агенттер тұрған қонақ үй "дәстүрлі киім киген, кейбіреулері джиптерде болған, барлығы қарулы адамдармен қоршалып алынды". Соңында агенттер қонақ үйді тастап, Аден шығанағындағы АҚШ әскери кемесіне көшті, бірақ олар әлі де қауіпсіздікке толық сенбеді. "Йемен үкіметінен жағалауға қайта ұшуға рұқсат алғаннан кейін" агенттердің бірі тікұшақтарының ұшу кезінде иықтан атуға арналған жер-әуе ракеталарынан қорқу себепті қашқанын айтты.

Жауапкершілік

2007 жылдың 14 наурызында АҚШ-тың федералды судьясы Роберт Г. Думар Судан үкіметінің бомбалауға жауапты екенін анықтады. Бұл шешім Судан үкіметіне қарсы шағымданушылар – шабуыл құрбандарының туыстары, Судан билігінің қолдауы болмағанда әл-Қаида шабуылды жүзеге асыра алмайтынын мәлімдегеннен кейін шығарылды. 2007 жылдың 25 шілдесінде Думар Судан үкіметін 17 теңізшінің отбасыларына 8 миллион доллар төлеуге міндеттеді. Ол төленуі тиіс соманы теңізшілердің жалақысын жұмыс істеген жылдарының санына көбейту арқылы есептеді. Келесі күні Суданның Әділет министрі Мохаммед аль Мард Суданның бұл шешімге шағымдануды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2015 жылдың наурызында АҚШ-тың федералды судьясы Рудольф Контрерас 2000 жылы әл-Қаида жасаған USS Cole кемесіне жасалған бомбалауда Иран мен Суданның кінәлі екенін анықтады, сонымен қатар «Иран әл-Қаиданың Йемендегі желісін құруға тікелей қатысып, оларға Шиғыс аймағында оқу және логистикалық қолдау көрсеткен» деді. Бұған дейін екі федералды судья Суданның шабуылдағы рөліне қатысты кінәлі деп тапқан болатын, бірақ Контрерастың шешімінде «Иранның оқиғаға ішінара жауапты екендігі алғаш рет анықталды». 2008 жылдың мамыр айында шабуылға қатысқан барлық айыпталушылар түрмеден қашып кетті немесе Йемен билігі оларды босатты. 2008 жылдың 30 маусымында АҚШ әскери трибуналы жүйесінің заң кеңесшісі, бригадир генерал Томас В. Хартманн 2006 жылдан бері Кубаның Гуантанамодағы әскери түрмесінде ұсталып тұрған Йемен текті Сауд Арабиясының азаматы Абд аль Рахим аль Нашириге қарсы қудалау ісі басталып жатқанын мәлімдеді. Пентагон өкілдері Коул бомбалауын «ұйымдастыру және басқару» айыптары бар екенін мәлімдеді. Бұл айыптамаларды терроризм күдіктілеріне арналған әскери комиссияларды қадағалайтын Қорғаныс министрлігінің өкілі бекітуі керек еді. Пентагон өкілдері өлім жазасын талап ететінін айтты.

Айтылған бас бапкер

Бірнеше адам Коул бомбалауының бас ұйымдастырушысы ретінде таныстырылды. Гуантанамодағы әскери комиссия 2002 жылдың соңында ұсталған Абд әл Рахим әл Наширидің жоспарлаушы екенін мәлімдеді. Жамал Ахмад Мохаммад Аль Бадави Йеменде сотталып, өлім жазасына кесілді. Аль Бадави Коул бомбалауының "бас ұйымдастырушысы" деп аталды және 2006 жылы Йемен түрмесінен туннель арқылы қашқан он жеті тұтқынның бірі болды. Аль Бадави 2019 жылдың 1 қаңтарында Йеменнің Мариб провинциясында дрон шабуылында қаза тапты. 2003 жылы Пәкістанда ұсталған және қазір Гуантанамо түрмесінде ұсталып тұрған Тауфик бин Атташ бомбалаудың "ұйымдастырушысы" деп есептелді. Йемендегі "Әл-Қаида" командирі тағы бір қастандыққа қатысқан Абдул Муни'м Салим әл Фатаханидің 2012 жылдың 31 қаңтарында АҚШ дроны шабуылында қаза тапқанын растады. 2012 жылдың 6 мамырында Йемен үкіметінің өкілдері әл-Кусоның сол күні Йеменнің оңтүстігіндегі әуе шабуылында қаза тапқанын хабарлады. Бұл хабарламаны кейіннен АҚШ шенеуніктері және "Әл-Қаиданың" "Ас-Сахаб" медиа желісі растады. Кіші офицер Джон Вашак жарылыстан кейін бірден жоғары офицердің оны Коулдың кормасына қарай бағытталған М60 пулеметін, жақындап келе жатқан екінші шағын қайықтан бұруға бұйрық бергенін айтты. "Жүзімде әлі де қан болғанда", оған: "Бұл қақтығыс ережесі: бізге оқ атқанша оқ атпауға болмайды" деді. Ол былай деп қосты: "Әскерилерде енді күмәндануға үйретілгендейміз. Егер біреу дұрыс емес нәрсені көрсе және оқ атқан болса, ол әскери сотқа тартылуы мүмкін еді". Кіші офицер Дженнифер Кудрик егер күзетшілер суицидтік қайыққа оқ атқан болса, "біз 17 американдық теңізшіні жоғалтқаннан гөрі екі шетелдікті атып тастағанымыз үшін көбірек қиындыққа тап болатын едік" деді. 2001 жылдың 19 қаңтарында АҚШ Әскери-теңіз күштері оқиға бойынша тергеуді аяқтап, Бас прокурордың нұсқаулығын (JAGMAN) жариялады. Коул Аденге жанармай құю үшін келген кезде Коулдың командирі капитан Кирк Липпольд "өз алдына келген жағдайды бағалауға негізделген күшін қорғау позициясын бейімдеуде орынды әрекет етті" деген қорытындыға келді. JAGMAN тергеуі сондай-ақ "Коулдың командирінде мұндай нысаналы, алдын ала жоспарланған шабуылды тиімді болдырмау немесе тоқтату үшін арнайы ақыл-ойы, арнайы дайындығы, тиісті жабдықтары немесе оқиға орнындағы қауіпсіздік қолдауы болмағанын" көрсетті және Әскери-теңіз күштерінің процедураларында маңызды өзгерістерді ұсынды. Бұл тұжырымға қарамастан, Липпольд кейіннен жоғарылаудан бас тартылып, 2007 жылы капитан шенімен зейнетке шықты. Ауғанстанда бомбалау "Бин Ладен үшін үлкен жеңіс болды. Әл-Қаида лагерлері жаңадан келген жалдаушыларға толы болды, ал Перс шығанағы мемлекеттерінен мұнай долларымен келгендер де болды". Шабуылдан кейін бірнеше ай бойы "Әл-Қаиданың" қатысы туралы нақты дәлелдер болған жоқ. 9/11 комиссиясының қызметкерлері "Әл-Қаиданың" бомбалауды басқаруы тергеліп жатқанын, бірақ 2000 жылдың 11 қарашасында "көбірек анықтала бастағанын" анықтады. Қараша айының соңында бұл "дәлелденбеген болжам" болды. 21 желтоқсанда ЦРУ "Әл-Қаида шабуылды қолдаған сияқты көрінеді" деген "алдын ала баға" берді, бірақ "нақты қорытынды" болған жоқ. Кейінгі есептер әртүрлі және бір-біріне қайшы келеді. Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші Кондолиза Райс Комиссияға 2001 жылдың 20 қаңтарында әкімшілік қызметке кірген кезде: "Біз 2000 жылғы Коул шабуылына Әл-Қаида қатысты деген болжамдар бар екенін білдік. Менің ойымша, біз 25 қаңтарда да осындай баға алдық [Әл-Қаиданың жауапкершілігіне қатысты]. Бұл алдын ала тексеру болды. Бұл түсініксіз болды". 9 ақпанда вице-президент Дик Чейни Бин Ладеннің жауапкершілігі туралы "көзқарассыз" хабардар болды. Бір есепте "Буш президент болғаннан кейін алты күн өткен соң, ФБР бомбалаушыларды Әл-Қаидамен байланыстыратын айқын дәлелдер бар деп сенді" делінген. Бұл тұжырымдар 9/11 комиссиясы алдындағы негізгі тұлғалардың куәліктерімен салыстырылады, олар 9/11 комиссиясының баяндамасында жинақталған. Бұрынғы ЦРУ директоры Джордж Тенет (196-бет) "Тергеудің басында білуге болатын нәрсені айтқанына сенді және бұл дәлелдер 9/11-ден кейін ғана өзгерді" деді. Райс айтқандай, Коул бомбалауына әскери жауап беру туралы шешімді президент Буш қабылдады. Ол "Бізге ол Әл-Қаидаға бір шабуылдан кейін жауап бергісі келмейтінін түсіндірді. Ол маған 'жапырақтарды ұрып-соғудан шаршағанын' айтты". Оның орнына әкімдік Әл-Қаиданы жоюдың жаңа стратегиясын әзірлеуге кірісті. Коул бомбалауының нәтижесінде АҚШ Әскери-теңіз күштері өзінің терроризмге қарсы және күшті қорғау әдістерін қайта қарастыра бастады, ол үйде де, шетелде де болды. Әскери-теңіз күштері шабуыл жасауды жоспарлап отырған террористің жоспарларын қиындату үшін қауіпсіздікті күшейтудің болжамды үлгісін анықтауды қиындата отырып, кездейсоқ терроризмге қарсы шараларды күшейтті. 2001 жылдың қараша айында Әскери-теңіз күштері Вирджиния штатының Вирджиния-Бич қаласындағы Әскери-теңіз амфибиялық базасында (NAB) Терроризмге қарсы күрес және күшті қорғау соғыс орталығын ашты, террористермен күресу үшін тактиканы, жабдықтарды және оқытуды әзірлеу мақсатында. 2002 жылдың 3 қарашасында ЦРУ басқаратын Predator дроны Йемендегі көлікке AGM 114 Hellfire зымыранын атты, онда бомбалау жоспарының күдікті ұйымдастырушысы Әбу Әли әл Харити және АҚШ азаматы Камал Дервиш, сондай-ақ күдікті Йемендік террористтердің төртеуі болды. Барлығы алты адам шабуылда қаза тапты. 2004 жылдың 29 қыркүйегінде Йемен судьясы Абд әл Рахим әл Нашири мен Жамал әл Бадавиді бомбалаудағы рөлдері үшін өлім жазасына кесті. Операцияның бас ұйымдастырушысы деп саналатын Әл Нашири АҚШ тарапынан Гуантанамо шығанағында ұсталды. 2004 жылдың қазанында Әскери-теңіз күштері терроризмге қарсы күрес және күшті қорғау күштерін NAB Little Creek-тегі бір командада біріктірді. Жаңа Теңіз күштерінің күшін қорғау командасы (MARFPCOM) кемелерді, ұшақтарды және базаларды террористік шабуылдан қорғау үшін шетелге жөнелтілетін экспедициялық бөлімшелердің басқаруын және оқытуын қадағалау үшін жандандырылды. MARFPCOM төрт қолданыстағы құрамды біріктірді: мобильді қауіпсіздік күштері, теңіз жағалау соғысы, жарылғыш заттарды жою (EOD) және экспедициялық мобильді су астында жұмыс істейтін және құтқару күштері. 2006 жылдың 3 ақпанында Йемен түрмесінен 23 күдікті немесе сотталған Әл-Қаида мүшесі қашып кетті. Бұл санға 2002 жылы Коул және француз танкері MV Limburg бомбалауы үшін сотталған 13 адам кірді. Қашып кеткендердің арасында Аль Бадави болды. Әл-Қаиданың Йемендегі екінші тұлғасы Әбу Асем әл Ақдаль да қашып кеткен болуы мүмкін. 2007 жылдың 17 қазанында Аль Бадави Әл-Қаида жауынгерлерімен келісім бойынша Йемен билігіне басынып берді. Басынып бергеннен кейін Йемен билігі оны ұстау үшін 5 миллион доллар сыйлыққа қарамастан, кез келген зорлық-зомбылық немесе Әл-Қаидамен байланысты қызметтерге қатыспауға уәде бергені үшін босатып жіберді. Тағы екі қашқан адам іздеуде қалды. 2008 жылдың маусымында АҚШ Абд әл Рахим әл Нашириді шабуылды жоспарлау және жүзеге асыруда айыптады. АҚШ оның ісі бойынша өлім жазасын алуды жоспарлады. 2009 жылы АҚШ федералды судьясы Кимба Вуд Суданға тиесілі 13,4 миллион долларлық тоңдырылған активтерді шабуылда қаза болған теңізшілердің 33 жұбайына, ата-анасына және баласына беруге рұқсат берді. Ақша 2002 жылғы Терроризм қаупін сақтандыру заңына сәйкес берілді және Майами адвокаты Эндрю С. Холл басшылық етті. Бұрын сот Суданды жойғышқа шабуыл жасауға көмектескен деп таныған. Шабуылда қаза болған Кеннет Клодфелтердің әкесі Джон Клодфелтер: "Біреудің бірдеңе жасағанының уақыты келді. Біз ойлағаннан әлдеқайда көп уақыт кетті" деді. 2019 жылдың 1 қаңтарында шабуылдың артында тұрған Әл-Қаида жауынгері Жамал әл Бадави АҚШ әуе шабуылында қаза тапты, президент Дональд Трамп растады. АҚШ қорғаныс шенеуніктері Йеменнің астанасы Сананың шығысында "дәлдікпен соққы" жасалғанын мәлімдеді.