Кіріспе
Неміс бенедикт монастырының әкімі және полимат Иоганн Тритемий (/t//r//ɪ/'/θ//ɛ//m//i//ə//s/; 1462 жылдың 1 ақпаны – 1516 жылдың 13 желтоқсаны), туған аты Иоганн Хайденберг, неміс бенедикт монастырының әкімі және полимат, неміс қайта өрлеу дәуірінде лексикограф, жылнамашы, криптограф және эзотерик ретінде белсенділік танытты. Ол қазіргі криптографияның (Леон Баттиста Альбертипен бірдей құрметке ие) және стеганографияның, сондай-ақ библиография мен әдебиеттану ғылымдарының негізін қалаушы саналады. Ол жаңа және қазіргі заманғы эзотериканың дамуына елеулі үлес қосты. Оның шәкірттерінің арасында Генрих Корнелий Агриппа және Парацельс болды.
Johannes Trithemius (/t//r//ɪ/'/θ//ɛ//m//i//ə//s/; 1 February 1462 – 13 December 1516), born Johann Heidenberg, was a German Benedictine abbot and a polymath who was active in the German Renaissance as a lexicographer, chronicler, cryptographer, and occultist. He is considered the founder of modern cryptography (a claim shared with Leon Battista Alberti) and steganography, as well as the founder of bibliography and literary studies as branches of knowledge. He had considerable influence on the development of early modern and modern occultism. His students included Heinrich Cornelius Agrippa and Paracelsus.
Ерте өмір
Тритхем деген ат оның Мозель өзеніндегі туған қаласы Триттенхаймға сілтеме жасайды, сол кезде ол Трир курфюрсттығының құрамында болған. Иоганн әлі нәресте кезінде әкесі Иоганн фон Хайденбург қайтыс болды. Оның анасы Елизавета жеті жылдан кейін басқа біреуге үйленді, ол білімге жатқырық болғандықтан Иоганн жасырын түрде және көп қиындықтармен ғана оқи алды. Ол грек, латын және иврит тілдерін үйренді. 17 жасында ол үйінен қашып, жақсы ұстаздарды іздеп Трир, Кельн, Нидерланды және Гейдельбергке саяхаттады. Ол Гейдельберг университетінде оқыды.
Мансап
Университеттен туған қаласына 1482 жылы саяхаттап келе жатып, ол қар буылынан таң қалды және Бад-Кройцнах маңындағы Спонхайм бенедикт монастыріна сиынып, жасырынды. Ол сол жерде қалуды шешті және 1483 жылы жиырма бір жасында аббат сайланды. 1492 жылдан 1503 жылға дейін ол Бёрсфельд конгрегациясының жылдық мәжілісінде, реформалық аббаттардың жылдық жиналысында, баяндамашы және хатшы болып қызмет етті. Тритемий сонымен қатар конгрегацияның монастырьларын тексеруді де қадағалады. Тритемий тарихшы ретінде көп жазды, Спонхайм тарихнамасымен бастап, Хирзау аббаттығының тарихына арналған екі томдық еңбекке дейін жетті. Оның еңбектері латын тілін меңгеруімен және көркем тілмен ерекшеленді, бірақ көп ұзамай оның шығармаларына бірнеше қияли бөлімдер қосылғаны анықталды. Тритемийдің тірі кезінде бірнеше сыншылар оның қолданған жалған деректеріне назар аударды. Франктар мен трояндықтар арасындағы байланыс туралы оның жасаған жалғандығы – Австрияның қазіргі әулетін ежелгі батырлармен байланыстыруға бағытталған үлкен жобаның бір бөлігі болды. Якоб Меннел және Ладислаус Сунтхайм сияқты әріптестері өз еңбектерінде көбінесе ойдан шығарылған ата-тегін енгізсе, Тритемий толығымен жаңа дереккөздер ойлап тапты, мысалы, скиф тарихшысы Хунибальд. Монастырларды зерттеу үшін ол Фулданың ертедегі тарихшысы Мегинфридті және Мегинфридтің болмаған трактатын «De temporibus gratiae» пайдаланды, бұл Тритемийдің монастырлық ізгілік пен білімділік идеалын дәлелдеуге арналған, және тоғызыншы ғасыр монахтарының ортақ құндылықтары деп есептелді. Басқалар Мегинфридті толығымен жалған деп емес, қате естелікпен байланысты тілектердің үйлесімі деп санайды. Осы процесте Тритемий Спонхайм мен Вюрцбургте құрған кітапханалардың белгілі құрылысшысына айналды. Спонхаймде ол монастырды ешкімге қажет емес, тәртіпсіз орыннан білім ортасына айналдыруға кірісті. Оның тұсында монастырь кітапханасы шамамен елу кітаптан екі мыңнан астам кітапқа дейін өсті. Оның күш-жігері бағаланбады, және оның сиқыршы ретіндегі беделі оны қабылдауды жеңілдетпеді. Монастырьмен араздасулар 1506 жылы оның отставкаға кетуіне әкелді, ол Вюрцбург епископы Лоренц фон Бибраның (1495-1519 жылдары епископ) ұсынысын қабылдап, Вюрцбургтегі Шоттенклостердің аббаты болды. Ол өмірінің соңына дейін сонда қалды. Тритемий мен Максимилиан арасында император 1511 жылы папа Юлий II-ге қарамастан, жеке шіркеу кеңесін ұйымдастыруды қалаған кезде келіспеушіліктер туған сияқты. Бірақ Юлий қайтыс болғаннан кейін қарым-қатынас жақсарды.
Өлім
Тритемиус Сент-Джеймс аббаттығының шіркеуінде жерленді; оның құрметіне белгілі Тильман Рименшнайдер жасаған қабір тасы қойылды. 1825 жылы қабір тасы собордың қасына орналасқан Ноймюнстер шіркеуіне көшірілді. 1945 жылығы бомбалау кезінде өрттен зақымданып, кейіннен Теодор Шпигельдің шеберханасында қалпына келтірілді.
Мұра
Айта кетейік, неміс ғалымы, дәрігер, заңгер, әскери қызметкер, дінтанушы және оккультизм жазушысы Генрих Корнелий Агриппа (1486–1535) және швейцариялық дәрігер, алхимик және астролог Парацельс (1493–1541) оның шәкірттерінің қатарында болды.
Фауст аңызы
Тритемиус некромант ретінде танымал болды. Фауст жөніндегі аңыз Максимилиан, оның бірінші әйелі Бургундиялық Мария және Тритемийге байланысты аңызға тікелей негізделген. 1507 жылғы есебі арқылы Тритемий тарихи Доктор Фауст, немесе Книттлингендік Иоганн Фаустты алғаш рет атаған автор болды. Ол полимат Генрих Корнелий Агриппаға жазған хатында, тағы бір белгілі оккультист жазушы және сиқыршы саналған ол, Фаусттың мақтандығын сынағандай болды – оның шеберлігі жеткіліксіз болды және ол Шіркеудің үйретіктеріне қарсы шықты. Әдебиеттанушы Эндрю Маккартидің пікірінше, Тритемиус өзін нағыз некромант санаған, ол әлемнің құрылысын жариялылықсыз зерттеу үшін білім алған. 1506 және 1507 жылдары император сарайына шақырылып, ол Максимилианның трояндық тегін «дәлелдеуге» көмектесті. 1569 жылғы «Тишреден» басылымында Мартин Лютер Тритемиус деп есептелетін сиқыршы және некромант туралы жазды. Ол Александр Македонскийді және басқа да ежелгі батырларды, сондай-ақ императордың қайтыс болған әйелі Бургундиялық Марияны Максимилианды көңіл көтеру үшін шақырды. 1585 жылы Аугустин Лерхаймер (1522–1603) Марияның өлімінен кейін Тритемиусты күйзеліске түскен Максимилианды жұбату үшін шақырғандығын жазады. Тритемиус Марияның тірі кезіндегідей көрінген көлеңкесін жаратты. Максимилиан оның мойнындағы, тек өзіне ғана белгілі туғаннан қалған белгіні таныды. Ол осы оқиғадан қатты мазаланып, Тритемиуске мұны қайталамауды бұйырды. 1587 жылғы анонимді есеп оқиғаны кем әдемі нұсқаға өзгертті. Император Карл V болды, ол қара сиқырдың қаупін білгенімен, Фаустусқа Александр мен оның әйелін өлімнен тірілтуге бұйрық берді. Карл әйелдің мойнындағы туған белгіні көрді, ол осы туралы естіген еді. Кейін Гётенің «Фауст» романындағы әйел Троялық Еленаға айналды. Максимилиан, Бургундиялық Мария және аббат «Жоханнес Тритем» туралы оқиға кейін Гримм ағай-інілердің әңгімелерінің бірі ретінде пайда болды. Джон Генри Джонстың сөзіне сүйенсек, Фауст аңызының дамуына сол кездегі колдовстволық қызулық себеп болды.
Стеганографиялық
Тритемиустың ең әйгілі еңбегі – «Стеганография» (шамамен 1499 жылы жазылған; 1606 жылы Франкфуртта басылып шыққан) 1609 жылы «Index Librorum Prohibitorum» тізіміне енгізіліп, 1900 жылы алынып тасталды. Бұл кітап үш томдық, және сырттай сиқыр туралы – әсіресе, алыс қашықтықта хабар алмасу үшін рухтарды пайдалану туралы сияқты көрінеді. 1606 жылы алғашқы екі томға қатысты шифрларды шешу кілті жарияланғаннан кейін, олардың ішінде криптография және стеганография жайлы мәліметтер бар екені белгілі болды. Соңғы кезге дейін үшінші том тек сиқыр туралы деп есептелді, бірақ «сиқырлық» формулалардың криптографиялық мазмұнға арналған жамылғы мәтін екені анықталды. Дегенмен, Агриппа мен Джон Ди сияқты тұлғалардың үшінші кітаптағы сиқырлық жұмыстарға сілтеме жасауы үшінші томға қатысты мистикалық сиқырлы негіз туралы ойға әлі де сенім ұялатады. Сонымен қатар, Тритемиустың стеганографиялық әдістері періштелік-астрологиялық аралыққа қатысты қажеттіліктен босатылғаны анықталғанмен, олардың негізіндегі теологиялық мотив сақталған күйде. «Полиграфия» кітабының алғы сөзінде криптографияның күнделікті қолданылуы Тритемиуспен Құдайдан ерекше күш алған жанның қабілеті арқылы, сиқырлы жолмен жерден көкке жетуінің «әлемдік салдары» ретінде қарастырылған. Роберт Хук «Доктор Дидің рухтар кітабы» тарауында Джон Дидің патшайым Елизавета I-мен байланысын жасыру үшін Тритемиустың стеганографиясын қолданғанын айтады. Бұл кітапта қолданылатын кодтардың ішінде «Аве Мария» шифры бар, онда әрбір шифрланған әріп Иса туралы латын тіліндегі қысқа сөйлеммен алмастырылады. «Полиграфия» мен «Стеганографияның» жамылғы мәтін ретінде жазылу себебі әлі белгісіз. Мүмкін, оның нақты аудиториясы Максимилиан сияқты таңдалған адамдар болған, немесе Тритемиус көпшіліктің назарын шаршататын салаға аударуды көздеген болуы мүмкін.