Кіріспе

Мифологиялық жаратылыс

Тяньлонг (; әдеби мағынасы "аспандық айдаһар") – қытай мифологиясындағы ұшатын айдаһар, қытай астрологиясындағы жұлдыз және жеке есім.

Сөз

Тяньлонг термині Тяньланг=ж "көк" және Лонг=ж "аждаһа" сөздерін біріктіреді. Тианның сөзбе-сөз мағынасы "көк; аспан" немесе бейнелі мағынада "Аспан; Құдай; құдайлар" дегенді білдіретіндіктен, тяньлонг "көктегі аждаһа; аспан аждаһасы" немесе "қасиетті аждаһа; құдайлық аждаһа" дегенді білдіреді. Tianlong 天龍 қытай фольклорында басқа бір атаумен дыбыстас. Тяньлун 天聾 "Аспандық саңырау" (long lang=zh "саңырау" таңбасы "құлақ радикал" lang=zh және 龍 фонетикалық элементімен біріктірілген) және Дия 地啞 "Жердегі дәрменсіз" – әдебиеттің қамқоршысы Вэньчан Ван 文昌王-тың аңыздық қызметшілері.

Мағынасы

Бастапқыда "көк айдаһар" дегенді білдіретін Тяньлонг 天龍 сөздік мағынасы буддалық "көк Нагалар" немесе "Девалар мен Нагалар", "мыңаяқ" және жұлдыздардың, адамдардың, жерлердің "аттары" ретінде дамыды.

Аждаһалар

Қытай классикалық мәтіндерінің ішінде тиан "көк" және лонг "аждаһа" алғаш рет Чжоу династиясының (б.з.д. 1122 – б.з.д. 256) жазбаларында бірге қолданылған, бірақ тианлонг сөзі Хан династиясына дейін тіркелмеген (б.з.д. 207 – б.з. 220). Ежелгі Иджин "Өзгерістер кітабы" тиан "көк" және лонг "аждаһа" сөздерін бірге қолдануды мысалға келтіреді. Qian 乾 "Жаратылыс", бірінші гексаграмма, былай дейді: Осыларға жасалған түсіндірмелерде: Тяньлонг 天龍 "көктегі аждаһар" сөзінің ең алғашқы қолданылуы, Ханью Да Цидиан мәліметінше, Лю Сяньның Синьсу 新序 "Жаңа кіріспелер" (б.з.д. 79 – б.з.д. 8) еңбегінде кездеседі. Онда Е герцогы Зигао туралы оқиға баяндалады. Ол аждаһарларды өте жақсы көретінін айтады. Үйіне аждаһар суреттерін ойып, бояғаннан кейін, [天龍] көктегі аждаһар [немесе кейбір басылымдарда фулун 夫龍] келіп, бірақ Е қорқып қашып кетті. Ян Сюньнің (б.з.д. 53 – б.з. 18) "Фангян 方言" сөздігі тиан мен лонгтың тағы бір ерте қолданылуын көрсетеді. Онда панлонг 蟠龍 "оралған аждаһар" 未陞天龍 деп анықталған, грамматикалық тұрғыдан "әлі көкке көтерілмеген аждаһарлар" немесе "көктегі аждаһарлар әлі көтерілмеген" дегенді білдіреді.

Астеризмдер

Тяньлонг Аспандық Аждаһасы – Батыстағы Драко шоқжұлдызының және Қытайдағы Көк Аждаһа шоқжұлдызының аты. Tianlongza 天龍座 "Аспандық Аждаһа Орыны/Шоқжұлдызы" – солтүстік аспан полюсіне жақын орналасқан Драко (лат. "Аждаһа") шоқжұлдызының қытайша аудармасы. (1578 ж.) Бэнкао Гангму фармакопеясының "аждаһа" туралы жазуында "жағының астындағы інжу" деп сипатталған, ал Рид мынадай жазады: "Драко шоқжұлдызы солтүстік полюсті қоршап тұрғандай көрінеді, ол тұрақты жұлдыздардың қозғалысының орталығы болып табылады. Қытай суреттеріндегі Аждаһаның мистикалық "Інжуға" ұмтылуы, әрине, Солтүстік полюс жұлдызымен байланысты, бірақ оған басқа да түсіндірмелер бар. Tianlong 天龍 "Аспандық Аждаһа" – Fangxiu 房宿 "Бөлме (қытай шоқжұлдызы)" шоқжұлдызының үшінші жұлдызы және батыс шоқжұлдызы Ска́рпиоға сәйкес келеді. "Бөлме" – Көк Аждаһадағы жиырма сегіз сарайдың төртіншісі, ал Көк Аждаһа – төрт символдық аспанның бірі. Вольфрам Эберхард: "Аспанда Аждаһа жұлдызы пайда болғанда жаңбыр тілеу үшін құрбандық шалу дәстүр болған", – деп жазған. Бұл көктемгі Аждаһа мерекесі екінші айдың екінші күні тойланады.

Жүзбаяқты

Бенкао Гангмуда вугонг 蜈蚣 "күз табан" деген жазуда тианлонг 天龍 "көктегі айдаһар" деген қосымша атау бар. Ли Шичженнің түсіндірмесі Қытайдың бұрынғы түсіндірмешілері мен мәтіндерін қарастырады. "Чжуанци"де былай делінген: "Адамдар ет жейді, бұғылар шөп жейді, [蝍且] алып жүзқаяқтар жыландарды дәмдейді, қазғындар мен қарғалар тышқандарды дәмдейді". Хуананзиде былай делінген: "Тен жылан тұманның астында жүзіп жүріп, [騰蛇] көтерілетін жылан, [蝍蛆] жүзбелімен қауіпке ұшырайды". Эрия сөздігі "жілі" дегенді "тікен, ұрып салатын жүзім, шөптесін" деп, "жиежу" дегенді "күзбауық, сүңгірт" деп түсіндіреді; Гуо Пуның түсіндірмесінде ол үлкен құрсағы, ұзын мүйіздері бар және жыланның миын жейтін "хуан" 蝗 "сараншасына" ұқсайды. Джиежу xishuai 蟋蟀 "крикет" дегенді білдірсе де, Ли оның вугонг "күз табанды" басқаратын жылан дегенді білдіретінін айтады, бұл Фангян сөздігі максиан 馬蚿 "ат / алып мыңжалақты" немесе juqu 蛆蟝 деп атайды. Эберхардтың айтуынша, жүзқаяқтар жыланға жемшік болған, ал "жалан мен жүзқаяқтың арасындағы қастық көптеген халық аңыздары мен әдет-ғұрыптарда кездеседі".

Буддистік қолданыстар

Қытай будда терминологиясында тианлонг «небестік нагалар (аждаһа құдайлар)» немесе «девалар (көк құдайлар) және нагалар» дегенді білдіреді. Біріншіден, Тяньлонг 天龍 махаяна дәстүріндегі төрт нага класының біріншісі ретінде «көктегі аждаһар / нага» дегенді білдіреді. Көктегі нагалар (天龍) Көк сарайды күзетіп, оның құламауы үшін алып жүреді. Құдайлық нагалар (神龍) бұлттарды көтеріп, жаңбыр жаудыру арқылы адамзатқа пайда келтіреді. Жердегі нагалар (地龍) өзендерді құрғатады (кедергілерді жояды) және шлюздерді ашады (өткізгіштер). Жасырын жатқан (伏藏龍) нагалар «Чакравартин» (轉輪王) қазыналарын сақтайды және адамзатқа құт-береке тілейді. Ханчжоу Тяньлонг 杭州天龍 «Ханчжоудан шыққан көктегі аждаһар» – 9-ғасырдағы Чан буддасы, бір саусағын көтеріп Джучжи Ичжиді рухани жағынан жетілдірген. «Көк жартастың жазбалары» (tr. Cleary 1977:123 8) бұл оқиғаны «Чу Тидің бір саусақты Чань» коаны деп атайды. Екіншіден, тианлонг 天龍 «дева нага» санктрит сөзінен аударылған, яғни «девалар және нагалар», «Дхарманы қорғайтын сегіз түрлі жаратылыс» (天龍八部) аталатын тоғыз түрдің ең жоғары екі санаты. Төменгі алты санаты – еча 夜叉 «Якша; каннибалистік әуестер; табиғат рухтары», гантапо 乾闥婆 «Гандарва; жартылай құдай музыка шеберлері», аксиулуо 阿修羅 «Асура; зұлым және қатыгез жартылай құдайлар», джиалулуо 迦樓羅 «Гаруда; аждаһарларды жейтін алтын құс тәрізді демон», джинналуо 緊那羅 «Киннара; жартылай адам, жартылай құс аспан музыка шеберлері» және махолулуоджия 摩睺羅迦 «Махорага; жердегі жылан рухтары». Tianlong Babu 天龍八部 – Джин Ённың 1963 жылы жазған уся романының атауы, ағылшын тіліне «Demi Gods and Semi Devils» деп аударылған. Бұл қытайлық атау сондай-ақ фильмдерде, телесериалдарда және көп ойыншылы онлайн-рольдік ойындарда қолданылады.

Өзгеше атаулар

Тяньлонг – стандартты қытай тілінде жиі кездесетін есім. Тяньлуньшань (天龍山) "Көктегі Аждаһа тауы" Шанси провинциясының Тайюань қаласының жанында орналасқан және Тяньлуньшань шику үңгірлерімен (天龍山石窟) атақты. "Аспандық Аждаһа" деген коммерциялық атау компаниялар, қонақүйлер және гунгфу мектептерінде қолданылады. Жапон тіліндегі Tenryū (天龍 немесе 天竜) – қытай тілінен алынған қарыз сөз және салыстырмалы жеке есім болып табылады. Мысалы, Киотодағы Тенрю-дзи (天龍寺) "Аспандық Аждаһа ғибадатханасы" – Ринзай сектасының Тенрю-дзи тармағының бас штабы. Tenryū атауымен жерлер де аталады: су жолы (Тенрю өзені 天竜川), қала (Тенрю, Шидзуока 天竜市) және ауыл (Тенрю, Нагано 天龍村). Сонымен қатар, Императорлық жапон теңіз күштерінің кемелерінің (жапондық крейсер Tenryū 天龍) және жеке есімдерінің (Геничиро Тенрю 天龍源一郎, күрескер) арасында да осы атқа кездесесіз.