Кіріспе
1564-1659 жж. ағылшын шіркеу қайраткері және жазушысы Томас Мортон (20 наурыз 1564 – 20 қыркүйек 1659) – ағылшын шіркеуінің өкілі, бірнеше дін аймағының епископы. Ол I Джеймспен жақсы қарым-қатынаста болды және оның ықыласына бөленді, сонымен қатар рим-католик көзқарастарына қарсы күрескен көрнекті жазушы болды. Ол Дурхэм епископына дейін көтерілді, бірақ дін аймағы басшысы ретінде пуритандарға көмектескендігінің куәлігіне және Гагг дауларында байқалған кальвинистік сенімдеріне қарамастан, оның монархияға адалдығы оны Ұлттық Достастық кезінде кедейлікке түсірді.
Thomas Morton (20 March 156420 September 1659) was an English churchman, bishop of several dioceses. Well connected and in favour with James I, he was also a significant polemical writer against Roman Catholic views. He rose to become Bishop of Durham, but despite a record of sympathetic treatment of Puritans as a diocesan, and underlying Calvinist beliefs shown in the Gagg controversy, his royalism saw him descend into poverty under the Commonwealth.
Өмір
Мортон 1564 жылдың 20 наурызында Йорк қаласында дүниеге келді. Честердегі сарай дайындалып жатқанда, ол Эссекс қаласындағы Клей-Холлде Кристофер Хэттонмен бірге болды, онда ол ауыр сырқатқа шалдықты. Ол Алресфордтан қызметтен босады, бірақ епископтық лауазымында тұрған кезінде Джеймс I оған сенімділікпен тапсырған Стопфорд шіркеуінің қызметін атқарды.
Ковентри мен Личфилд епискобы
1618 жылы Джон Оверлл Норвичке ауысқанда Мортон, Ланселот Эндрюс ұсынысымен Ковентри және Личфилд епископы болды. Епископтық лауазымымен бірге ол Клифтон Камвилл приходын басқарды. 1621 жылы ол Брамшилл паркінде қарауылшыны қазақстандық жағдайда өлтіргені үшін Кентербери архиепископы Джордж Абботқа кешірім беру жөніндегі комиссияда қызмет етті. 1626 жылдың ақпанында Ричард Монтегюдің күмәнді кітаптарына арналған Йорк Хаусы конференциясында белсенді қатысты. Джон Престонмен бірге Мортон олардағы қадар мен ерік бостандығы туралы мәлімдемелерді жоққа шығаруға бар күшін салды.
Дарем епискобы
1632 жылдың маусымында Мортон 1659 жылы қайтыс болғанға дейін канондық құқық бойынша Дурхам епископы болды, бірақ парламент 1647 жылы оны қызметтен шеттетуге тырысты деп мәлімдеді. Кейіннен оның пребендари Питер Смартқа қарсы Аймақ Палатасына шағымдар түсті. Ол палатинат құқықтарын талап етуде сабырлылық танытты, садақа беруде жомарт болды және университеттерде кедей студенттерді қамқорлады. 1633 жылы Шотландияға сапарында Карл I және оның сүйегі Мортонмен салтанатты түрде қабылданды; алты жыл өткен соң, 1639 жылдың мамырында ол бірінші епископтар соғысының басында Карлді қайтадан құрметпен қарсы алды. Келесі жылы, тамыз айында шотландтар Твид өзенін кесіп, Дурхам қаласына қарай жол тартты. Кафедралық шіркеудің дін қызметкерлері қашып кетті, ал Мортонның өзі Йоркширге қайтып кетті. 1641 жылдың басында ол Лондонда Парламент отырысына қатысты және 1 наурызда – Уильям Лаудтың Лондон мұнарасына қамауға алынған күні – тағайындалған лордтар комитетінің қарауына мәселелерді дайындау үшін құрылған кіші комитеттің мүшесі болып тағайындалды. Келесі желтоқсан айында наразылық білдірген топ оны Лордтар палатасына бара жатқанда көлігінен сүйреп шығуға әрекеттенді. Мортон енді Лордтар палатасына қатыспады. Екі күннен кейін, 29 желтоқсанда, ол Джон Уильямстың рухани билеушілердің қатысусыз жасалған барлық актілердің заңдылығына қарсы наразылығына қосылды. Ол және оның 11 серігі келесі күні Вильям Принннің ұсынысымен мемлекеттік қасақаналыққа айыпталды; және сол түні олардың барлығы, Мортон мен қартайған Роберт Райт, Личфилд епископынан басқа, Тауэрге қамалды, оларға қара таяқтың үйінде қалуға рұқсат берілді. Төрт ай түрмеде отырғаннан кейін Мортон сотсыз босатылды және 1645 жылдың сәуіріне дейін Страндтағы Дурхам үйінде қатаң бақылауда болды. Ол қайтадан Ратланд графының нәресте қызын Англия шіркеуінің рәсімдерімен шомылдыру және Дурхам графтығының мөрін тапсырудан бас тарту айыптарымен Аймақ Палатасының алдына келді. Ол алты айға сержанттың күзетіне алынды. 1646 жылы епископтық билікті жою кезінде оған жылдық табыс белгіленді, бірақ оны кім төлейтіні нақты көрсетілмеді. Ол Голдсмитс Холл комитетінен 1000 фунт стерлинг алды, оны қарыздарын төлеуге және өмір бойына төленетін жалақы алуға жұмсады. 1648 жылы ол Дурхам үйінен сарбаздармен қуылды, олар күшпен үйді иеленді. Содан кейін ол достары, Ратленд графы мен графинясымен бірге Страндтағы Эксетер үйінде тұрды және роялист достарымен уақытын өткізді. Лондонға атпен оралғанда, ол Генри Йелвертонның ұлы және мұрагері Кристофермен кездесті. Кристофер епископты танымады. Ол кім екенін сұрағанда, Мортон: "Мен сіздің дауыстарыңыздың барлығына қарамастан, Дурхам епископы, сол қарт адаммын", - деп жауап берді. Ол қайда бара жатқанын сұрағанда, ол: "Лондонға, біраз уақыт өмір сүру үшін, содан кейін өлу үшін", - деді. Ақырында, Йелвертон оны Нортгемптондан он шақырым қашықтықтағы Истон-Маудиттегі үйіне шақырды. Мортон отбасының мүшесі болды және оның үлкен ұлы Генридің тәрбиешісі болды. Истон-Маудитте Мортон құпия түрде дін қызметкерлерін тағайындады. Йелвертон 1654 жылы қайтыс болды. Мортон 1659 жылдың 22 қыркүйегінде онда қайтыс болды. Ол Йелвертон шіркеуінің қапшығында жерленді. Оның шаплоны Джон Барвик жерлеу рәсімінде сөз сөйледі. Ол үйленбеген күйеу болып қайтыс болды.
Қамқорлық
Мортон білімді адамдардың қамқоршысы болды. Бірінші ағылшын азаматтық соғысының басында ол Томас Фуллерге баспана және күтіну ұсынды. Исаак Басир – оның қолдауымен дамыған ғалымдардың бірі еді. Ральф Браунриг, Генри Ферн және Джон Барвик оның рухани кеңесшілерінің арасында болды. Ол шетелдік реформатор теологтарды қолдап, үйіне қабылдап, жомарттықпен күтім жасады. Ол Джон Дюридің протестанттарды жақындастыру жұмысын қолдады. Ол Ричард Хукерді және Хукердің өмірбаясын жазған Исаак Уолтонды достарының қатарына қосты, ол Мортоннан алған мәліметтерді жазған болатын. Уильям Лауд оның хат алысқан адамдарының бірі болды.
Көзқарастар
Теологияда ол Джеймс Ушер мен Уильям Беделл мектебінің өкілі болды және Лаудиандықтарға ықылас көрсетпеді. Ричард Бакстер оны "шіркеу басқарудан басқа реформацияланған шіркеулерден ешқандай маңызды айырмашылығы жоқ епископтық дін қызметкерлерінің тобына жататын" деп сипаттайды, ал Эдвард Хайд, Кларендонның 1-ші графы оны "кем ресми және халыққа жақын прелаттар" деп атайды. Ол шын ниетпен епископальдық болды, қажет болған жағдайда пресвитерлердің тағайындауы жарамды деп есептеді, бірақ Англия шіркеуінде мұндай қажеттілік болған жоқ. Оның шіркеулік көзқарастарының умерендығы үшін ол бір кезде Уильям Прынннің құрметіне ие болды. Эдмунд Калами Джон Хайрон, Ричард Мэтер және Кембридж университетінің Христос колледжінің Джон Шоу сияқты пуритандарға жасаған кең пейілді қарым-қатынасын тіркеді. Рим-католик шіркеуіне деген көзқарасы жаулы болды; Ричард Монтегюдің папа елшісі Грегорио Панзаниге берген мәлімдемесіне сәйкес, ол "папистерге қарсы күшпен қарсы тұрған" үш епископтың бірі болды. Мортон Сибрандус Люббертпен папқа қарсы polemic мәселелері бойынша хат алмасты, және олардың пікірлері жақын болды. Люббертус ірі контра-ремонстрант болды, ал Мортон Лейден университетінде Конрад Ворстиустың тағайындалуына байланысты туған дау-жанжал кезінде оның маңызды ағылшын қолдаушыларының бірі болды.
Мұра
Мортонның өлімі алдындағы соңғы әрекеттерінің бірі – Лордтар палатасындағы сөйлеген сөзінде Кентербери архиепискобы Мэтью Паркердің Нагтың басының киеленуі туралы ойдан шығарылғандығын мойындағанын жоққа шығару болды. Өсиетімен ол қайтыс болған приходтағы кедейлерге ақша қалдырды, ал шарабын туған жері Йорк қаласындағы Барлық Әулиелер шіркеуіне қалдырды. Сонымен қатар, ол Генри Йелвертонның поместьесіне жақында салынған капелланы пайдалану үшін үлкен күміс жалатылған шарап тостағаны мен табақшасын қалдырды. Өсиетіне қосымша, ол өзінің сенімін және Англия шіркеуіне адалдығын жариялады. 1680 жылдары Ричард Бакстер, мектеп оқушысы кезінде Мортоннан Дархемде нақтылау алған, оны «мен білген ең білімді және ең жақсы епископтардың бірі» деп атады. «М. Парсонсқа қарсы кездесу, оның соңғы салауатты есебін қарастыру және оның жеңілдету туралы трактатында келтірілген ерекшеліктер», Лондон, 1610. «Англия шіркеуінің үш рәсімінің тәуелсіздігін қорғау, атап айтқанда, крест шомылудан кейін, және киелі дастарқанды қабылдағанда тізе бүгу», Лондон, 1618. Бұл жұмыс Мортонның пуритандармен епархиялық қарым-қатынасынан туындады. Уильям Хинде киімнің Киелі кітапқа сәйкес келмейтінін және рәсімдер бейтарап болуы керек деп мәлімдеді. Роберт Николз Вренбери Мортон үшін тізе бүгуге қарсы трактат жазды, ол 1660 жылы басылды. Тізе бүгу мәселесі 1604 жылы Линкольн епархиясының дін қызметкерлері Джеймс І-ге 1604 жылғы Ортақ дұғалар кітабында өзгерістер енгізу туралы петиция жасаған мәселелердің бірі болды; петицияның қысқартылған нұсқасы 1617 жылы Уильям Джонс Лейденде жасырын түрде басып шығарған кітап ретінде тарады. «Causa Regia, sive De Authoritate et Dignitate principum Christianorum adversus R. Bellarminum», 1620. «Рим шіркеуінің қазіргі алдамшылығы, жаңа Рим сенімінің бір бабында көрініс тапқан, атап айтқанда: «Қасиетті католик және апостолдық Рим шіркеуі, барлық басқа шіркеулердің анасы және ұстазы, олсыз құтқарылу жоқ». Екінші басылым, қосымшалармен қайта қаралып, Лондон, 1628. «Дюресем епискобына қарсы жасалған бес жалған айыптауды жоққа шығару, Арунделл Уордурдан келген ағылшын бароны», Лондон, 1633. «Sacris ordinibus non rite initiati tenentur ad eos ritus ineundos. Non datur purgatorium Pontificium aut Platonicum» (тартымды өлең түрінде), Кембридж, 1633. «Antidotum adversus Ecclesiæ Romanæ de merito proprie dicto ex condigno venenum», Cantabr. 1637. «Еухаристия туралы даулы мәселелерді шешу», Cantabr. 1640. «Т. Мортонның шіркеудегі бейбітшілік туралы пікірі», 1641; 1688 жылы латын тіліндегі нұсқасы жарық көрді. «Христиандық бағынудың қажеттілігі», сонымен қатар «Христос Деи» деген трактат, 1643; өлімінен кейін басылды. «Езекиелдің дөңгелектері: Құдайдың қамқорлығы туралы трактат», Лондон, 1653. «Episkopos Apostolikos, немесе Англия шіркеуінің епископтығы апостолдық екендігінің дәлелі». Алдынан сэр Х. Ельвертонның алғы сөзі, Лондон, 1670. 1590 жылдардағы осы Томас Мортонға жатқызылған басқа еңбектер Бервик және Кембридждегі Христ колледжінің басқа Томас Мортонның еңбектері болды.
'A Discharge of Five Imputations of Mis Allegations falsely charged upon the Bishop of Duresme by an English Baron (Arundell of Wardour),' London, 1633. 'Sacris ordinibus non rite initiati tenentur ad eos ritus ineundos. Non datur purgatorium Pontificium aut Platonicum' (in verse), Cambridge, 1633. 'Antidotum adversus Ecclesiæ Romanæ de merito proprie dicto ex condigno venenum,' Cantabr. 1637. 'De Eucharistia Controversiæ Decisio,' Cantabr. 1640. 'The Opinion of T. Morton concerning the peace of the Church,' 1641; a Latin version appeared in 1688. 'The Necessity of Christian Subjection demonstrated Also a Tract intituled "Christus Dei,"' &c., 1643; posthumously printed. 'Ezekiel's Wheels: a Treatise concerning Divine Providence,' London, 1653. ‘Episkopos Apostolikos, or the Episcopacy of the Church of England justified to be Apostolical. Before which is prefixed a preface by Sir H. Yelverton,’ London, 1670. Other works of the 1590s which have been ascribed to this Thomas Morton were the works of another Thomas Morton, of Berwick and Christ's College, Cambridge.