Кіріспе

Қалалық зерттеу (көбінесе UE, urbex деп қысқартылады, кейде шатыр және туннельдерді зерттеу деп аталады) – адамдар жасаған құрылыстарды, әдетте тастап кетілген қираған орындарды немесе жасанды ортаның жасырын бөліктерін зерттеу. Фотосурет түсіру және тарихи қызығушылық/құжаттама осы хоббидің маңызды бөлігі болып табылады, кейде жеке меншікке рұқсатсыз кіруді қамтиды. Қалалық зерттеуді дренаждау (жаңбыр суағарлары мен кәріздерді зерттеудің нақты түрі), қалалық спелеология, қалалық альпинизм, қалалық үңгірлерді зерттеу, ғимараттарды бұзу немесе «мысық» деп те атайды. Бұл іс-әрекет түрлі қауіптерге толы: физикалық жарақат алу, заңсыз және/немесе рұқсатсыз жасалған жағдайда тұтқындалу және жазалау мүмкіндігі, сондай-ақ, басып алушылармен кездесу қаупі. Қалалық зерттеумен байланысты кейбір іс-шаралар жергілікті немесе аймақтық заңдарды бұзуы мүмкін, кейбір кеңінен түсіндірілетін терроризмге қарсы заңдарға қайшы келуі немесе жеке өмірге қол сұғу немесе заңсыз кіру болып есептелуі мүмкін. Тастап кетілген немесе қадағаланбайтын мүліктерде рұқсатсыз тұрып жатқан басып алушылармен кездесу күтпеген және қауіпті жағдайларға әкелуі мүмкін.

Тастаған жерлер

Қаланы зерттеудің ең көп таралған мысалы – тастап кетілген құрылыстарға бару. Көптеген орындарға алдымен жергілікті тұрғындар кіреді, онда граффити немесе вандализмнің басқа түрлері болуы мүмкін, ал кейбіреулері жақсы сақталған. Зерттеу нысандары елден елге өзгеше болғанымен, кең таралған тасталған орындарға ойын-сауық парктері, астық көтеру мұнаралары, зауыттар, электр станциялары, зымыран шахталары, бомбалаудан қорғаныш жайлары, ауруханалар, психиатриялық емдеу орындары, түрмелер, мектептер, ескірген және тасталған көкжайлар, кедейлер үйлері мен санаторийлер жатады. Жапонияда тастап кетілген инфрақұрылым 廃墟; haikyo (әдеби мағынасында "қыраулы орындар") деп аталады, бұл термин қалалық зерттеумен бірдей мағынаны білдіреді. Хайкёлар Жапонияда қарқынды индустриализация (мысалы, Хасима аралы), Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде келген зиян, 1980-жылдардағы жылжымайтын мүлік көпіршігі және 2011 жылғы Тохоку жер сілкінісі мен цунами салдарынан кең таралған. Босния және Герцеговинада 1992 жылдан бері тасталып кеткен Желява әуе базасы орналасқан. Бұл Югославияның ең ірі жер асты әуежайы және әскери әуе базасы, сондай-ақ Еуропадағы ең ірілерінің бірі. Кешенде жалпы ұзындығы 3,5 км (2,2 миль) болатын туннельдер және басқа да ірі құрылыстар бар. Қазіргі уақытта бұл орын қалалық зерттеушілер үшін танымал, бірақ 1990-жылдардағы Босния соғысының қалдықтарынан туындаған, зерттелмеген аймақтарда адамға қарсы миналар болуы мүмкін болғандықтан қауіпті. Көптеген зерттеушілер адамдар тұрмайтын кеңістіктің құлдырауын терең әдемілік деп санайды, ал кейбіреулері бұрынғы КСРО инфрақұрылымын сияқты, өздері көргендерін құжаттаумен айналысатын тәжірибелі жеке фотографтар. Тастап кетілген орындар тарихшылар, табиғатты қорғаушылар, сәулетшілер, археологтар, өнеркәсіптік археологтар және паранормальды құбылыстарды зерттеушілердің де қызығушылығын тудырады.

Белсенді ғимараттар

Қалалық барлаудың тағы бір аспектісі – қолданыстағы немесе пайдаланылып жатқан ғимараттарды зерттеу, оған күзетілген немесе "тек мүшелерге арналған" аймақтарға, механикалық бөлмелерге, шатырларға, лифттердің ішкі бөлмелеріне, қолданыстан шығарылған қабаттарға және жұмыс істеп тұрған ғимараттардың әдетте көрінбейтін бөліктеріне кіру кіреді. "Инфильтрация" термині көбінесе қолданыстағы құрылыстарды зерттеумен байланысты. Рұқсатсыз кіргендер заңбұзушылық жасауы мүмкін, және оған қарсы азаматтық қудалау шаралары қолданылуы мүмкін.

Катакомбалар

Қалалық зерттеушілер Париж, Рим, Одесса және Неаполь қалаларындағы сияқты катакомбаларды зерттеген. Кейбіреулер Париж кеніштерін – көпшілікке жабық көптеген туннельдерді, оның ішінде катакомбаларды, олардың ауқымдылығы мен тарихына байланысты "Киелі Граль" деп есептейді. Осы кеңістіктерді зерттеушілер катафильдер деп аталады.

Канализация және су бұрқасын

Дабылдарға түсу, немесе "дренаждылау" – қалалық зерттеудің тағы бір кең таралған түрі. Бұл іске арналған топтар пайда болды, мысалы, Австралиядағы "Үңгір тайпасы". Дренаждылаудың арнайы ережелері бар, олардың ең бастысы – "Жаңбыр жауса, дабылға түспеңіз!", себебі қатты жаңбыр кезінде тұрып қалу, суға ағызылып кету немесе қаза болу қаупі күрт артады. Зерттеушілердің шағын тобы санитарлық кәріздерге кіреді. Кейде олар үңгірлер мен басқа жер асты ерекшеліктеріне жалғыз байланыс болып табылады. Кәріздер – улы газдардың (әдетте метан, күкірттегі немесе көмірқышқыл газы) жиналуынан улану қаупіне байланысты зерттеуге ең қауіпті орындардың бірі. Кәрізде вирустар, бактериялар, қарапайымдылар және паразиттік құрттар болуы мүмкін. Кәрізге кіретін адамдарға қорғаныш жабдықтары ұсынылады.

Транзиттік туннельдер

Қызмет ететін және тасталған метро және теміржол туннельдерін, қазбаларды және стансаларды зерттеу көбінесе заңсыз әрекет деп есептеледі және қауіпсіздік мәселелеріне байланысты азаматтық қудалауға соқтыруы мүмкін. Осы себепті, мұндай зерттеулер сирек жарияланады. Бұл ереженің ерекшелігі – жұмыс істеп тұрған кезде тасталған, Америкадағы жалғыз метро жүйесіне ие Нью-Йорк штатының Рочестер қаласы. Цинциннати метросы да тасталған, бірақ құрылысы аяқталған емес. Лондон метрополитенінің желісінде жылдар бойы жабылып келген бірнеше станса бар, соның ішінде Aldwych стансасы зерттеушілер арасында танымал.

Коммуналдық туннельдер

Университеттер және ауруханалар сияқты басқа да ірі мекемелер орталық жылу стансасынан ғимараттарды жылыту немесе салқындату үшін қауіпті қыздырылған буды жиі таратады. Бұл құбырлар көбінесе коммуналдық туннельдер арқылы өтеді, олар әдетте техникалық қызмет көрсету мақсатында ғана қолжетімді болады. Дегенмен, осы бу туннельдерінің көптегені, әсіресе колледж кампустарында, студенттердің зерттеу дәстүріне ие. Бұл тәжірибе бір кезде Массачусетс технология институтында "вэддинг" деп аталған, бірақ қазір студенттер оны "шатыр және туннельді бұзу" деп атайды. Кейбір бу туннельдерінің едені топырақтан, жарығы нашар және температурасы 45 °C-тан (113 °F) жоғары. Ал кейбіреулерінің едені бетоннан, жарығы жақсы және температурасы орташа. Көптеген бу туннельдерінде таза ауа келтіріп, ыстық ауаны сыртқа шығару үшін үлкен сору желдеткіштері орнатылған, олар ескертусіз іске қосылуы мүмкін. Көптеген жұмыс істеп тұрған бу туннельдерінде ауада асбест кездеспейді, бірақ басқа да тыныс алу қауіптеріне қарсы тиісті қорғаныс құралдары қажет болуы мүмкін. Тәжірибелі зерттеушілер жұмыс істеп тұрған коммуналдық туннельдерде өте сақ болады, себебі құбырлардан ыстық су немесе бу ағып шығуы мүмкін, әсіресе зақымдалған клапандардан немесе қысымды төмендету клапандарынан. Көбінесе еденде лайлы судың көлдері болады, сондықтан ыстық құбырлардың жанында сығу және құлау қаупі жоғары. Соңғы жылдары бу туннельдерінің қауіпсіздігі күшейтілді, себебі олар жиі байланыс желілерінің негізгі кабельдерін тасымалдау үшін пайдаланылады, қауіпсіздік және жауапкершілік мәселелері артты, сондай-ақ террористік әрекеттерге пайдалану қаупі де бар.

Танымалдық

Қалалық зерттеудің танымалдылығының артуына бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығының күшеюі себеп болуы мүмкін. Discovery Channel арнасындағы "Urban Explorers", MTV-дің "Fear" және The Atlantic Paranormal Society-дің "Ghost Hunting" сияқты жақындағы телешоулар осы хоббиді кең көрерменге таныстырды. 2006 жылғы "After" көркем фильмі – Мәскеудің жер асты метросындағы оқиғаларға толы, көңілдік триллер, онда қалалық зерттеушілер қауіпті жағдайларға түседі. Бесінші және алтыншы "Хакерлер Жер планетасында" конференцияларында қалалық зерттеулерге қатысты баяндамалар мен көрмелер ұсынылды, олар көптеген газет мақалаларымен және сұхбаттармен толықтырылды. 2007 жылдан бастап History Channel арнасында үш маусым көрсетілген "Cities of the Underworld" деректік сериалы да танымал ақпарат көзі болып табылады. Бұл сериал әлемді шарлап, шалқары жерлердегі және қала тұрғындарының аяғының астындағы сирек кездесетін жер асты құрылыстарын көрсетті. Кәсіби және хобби зерттеушілер үшін кеңестер мен орналасқан жерлерді бөлісуге арналған веб-сайттар құрылды. Осы хоббидің танымалдылығының артуымен қатар, оған артық назардың пайдалы болғандығы туралы пікірталас күшейді.

Заңдық

Бұл іс-әрекеттің өсуі зерттеушілер ғана емес, вандалдар мен құқық қорғау органдарының да назарын аударды. Қалалық зерттеудің заңсыз жақтары, оның ішінде еңсеру және бұзып кіру сияқты әрекеттер, басты газеттерде қызу талқыланды. Австралияда Жаңа Оңтүстік Уэльс жол және көлік басқармасының адвокаттары Сидней үңгірлер тобының веб-сайтын жапты, себебі ол портал "адам өміріне қауіп тудырып, инфрақұрылымның қауіпсіздігіне бұзып кіруі мүмкін" деп алаңдады. Торонто көлік комиссиясы метро туннельдерін зерттеуді тоқтату үшін интернетті пайдаланды, тіпті зерттеушілердің үйлеріне де тергеушілерді жіберді.

Қауіптер

Көше суағыздар адамдар кіруі үшін емес, соның үстіне кенеттен су тасу мен нашар ауаға ұшырауы мүмкін. Көптеген тасталған құрылыстарда тұрақсыз құрылымдар, қауіпсіз емес едендер, сынық шыны, қабылданып қалған тоқ, тұтқындалу қаупі немесе белгісіз химиялық заттар мен басқа да зиянды заттар (әсіресе асбест) сияқты қауіптер бар. Басқа қауіптерге еркін жүріп-тұратын күзетші иттер мен жауырындар жатады. Кейбір тасталған орындар қозғалыс датчиктерімен және белсенді күзету патрульдерімен қоршалуы мүмкін, ал басқаларына оңай қол жеткізіледі және оларды табу ықтималдығы төмен.

Жарақат алушылар мен өлім-жітім

Маусым 2008 ж. ӨлімТоронтодағы тасталған Ричард Л. Херн жылу электр стансасында 26 жастағы ер адам екі күннен кейін ауруханада қайтыс болды. Ер адам ғимаратқа досымен бірге "көркем суреттер" түсіру үшін кірді. 26 сәуір 2009 ж. ӨлімЕр адам Миссисипи өзені бойындағы туннельде болғанда, қатты жаңбыр жауды, жаңбыр оны туннельден өзенге қарай сүйреп жіберді. Ер адам өзеннен табылды, кейін ауруханада суға батып қайтыс болды. Маусым 2013 ж. ӨлімРагнит қамалының қираған жерінде 9 жасар бала спиральді баспалдақтан құлап, алған жарақаттарынан қайтыс болды. 21 наурыз 2015 ж. ӨлімАдам жаңбыр суының көтерілуінен тұтқындалып, суға батып кетті. 12 қаңтар 2017 ж. Өлім18 жасар бала Мулатиер теміржол көпірінде сурет түсіріп, көпірден құлап қаза тапты. Қазан 2017 ж. ӨлімМемфис фотографы және қалалық зерттеуші Чикагодағы қонақүйдің 14 қабатты ғимаратынан құлап, қаза тапты. Желтоқсан 2017 ж. Жарақат13 жасар бала тастап кеткен ғимараттың шатырынан құлап, ауыр жарақат алды. Мамыр 2018 ж. Жарақат16 жасар бала тастап кеткен ғимараттың бірінші қабатынан құлап, басына және кеудесіне зақым келтіріп, ауыр халде ауруханаға жеткізілді. Мамыр 2018 ж. Жарақат19 жасар бала ростральді бағанаға көтеріліп бара жатып, одан құлап, бас жарақат, мидың сызайынуы, оң жақ жамбас сүйектерінің сынуы, оң көздің сызайынуы, төменгі жақ сүйегінің сынуы, сол жақ өкпенің зақымдануы және жамбас сүйегінің сынуы сияқты жарақаттар алды. Шілде 2018 ж. ол қалпына келе бастады және аяқ-қолдарын қозғалта бастады. Маусым 2018 ж. ӨлімФиладельфияда тасқын су тасқыны кезінде 30 жастағы фотограф және қала зерттеушісі тасқын суға шалынып қайтыс болды. Шілде 2019 ж. Жарақат17 жасар бала тасталып кеткен ғимараттың екінші қабатындағы жартастан үзіліп, жерге құлап түсіп, бірнеше жарақат алды, соның ішінде бас жарақаттары мен аяқ-қолдарының сынуы бар. Тамыз 2019 ж. Өлім16 жасар бала бір қабатты тастап кеткен ғимараттың шатырында жүріп бара жатқанда ғимараттың жиегі құлап, қаза тапты. Қаңтар 2020 ж. Жарақат17 жасар бала тастап кеткен сарайдың шатырына шығып, құлаған кезде құлап түсті. Ол бірнеше жарақат алды. 15 наурыз 2020 ж. ЖарақатМектеп оқушысы аяқталмаған ғимараттың үшінші қабатынан құлап, қабырғасы, тұяғы сынған, плевра қуысында ауа тығыны (пневмоторакс) болған. Шілде 2020 ж. Өлім22 жастағы ер адам тастап кеткен фабриканың шатырынан құлап, қайтыс болды. Қыркүйек 2021 ж. Өлім34 жастағы YouTuber YouTube видеосын түсіру кезінде Мәскеудегі тасталған ғимараттан құлап қаза тапты.

Шатырларды жабу

Шатырларға көтерілу және аспанмен серуендеу – адреналин алу және селфи фотосуреттер мен бейнелер түсіру мақсатымен, көбінесе заңсыз түрде шатырларға, крандарға, антенналарға, мұржаларға және басқа да биік құрылыстарға шығу. Шатырларға көтерілу, аспанмен серуендеуден өзгеше, себебі соңғысы көбінесе төмендегі көріністің панорамалық суреттерін түсіруге бағытталған, ал қауіпсіздікке қызығудан көбірек мән беріледі. Шатырларға көтерілу әсіресе Ресейде танымал. Құрылысқа қатысты әрекеттердің (buildering) мақсаты да шатырларға көтерілу және аспанмен серуендеу сияқты (шатырға жету), бірақ ғимаратқа іштен кірудің орнына сыртынан көтерілуді қамтиды.

Әдістер мен технологиялар

Кейбір қалалық зерттеушілер GoPro сияқты әрекет камераларын немесе басқа да шлемге бекітілетін камераларды бейнежазу үшін пайдаланады. Зерттеу және жазу үшін квадрокоптерлерді қолданатындар да бар. Ал, бұрынғысына негізделген Pokémon Go-да қалалық зерттеу элементтері кездеседі. Көптеген адамдар кейбір нысандарды жалпы жұртшылықтан құпия ұстауға тырысады, әсіресе вандализмнің алдын алу мақсатында, бірақ қалалық зерттеуге арналған бірнеше қосымшалар бар.