Кіріспе
Австралиялық физик (1901–2000) сэр Маркус Лоуренс Элвин Олифант (8 қазан 1901 – 14 шілде 2000) – австралиялық физик және гуманитар, ядролық синтездің алғашқы тәжірибелік демонстрациясында және ядролық қаруды әзірлеуде маңызды рөл атқарған. Оңтүстік Австралияның Аделаида қаласында туып өскен Олифант 1922 жылы Аделаида университетін бітірді. Ол сынап бойынша жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде 1927 жылы 1851 жылғы көрме стипендиясын алды және Англияға барып, Кембридж университетінің Кавендиш зертханасында сэр Эрнест Резерфордтан білім алды. Ол жерде бөлшектерді үдеткішті пайдаланып, әртүрлі нысаналарға ауыр сутек ядроларын (деутерон) жолдады. Ол гелий-3 (гелион) және тритий (тритон) ядроларын ашты. Сондай-ақ, олардың бір-бірімен әрекеттескенде бөлінетін бөлшектердің бастапқы энергиядан әлдеқайда артық энергияға ие екенін анықтады. Ядроның ішінде энергия босатылғанын және мұның ядролық синтездің нәтижесі екенін түсінді. Олифант 1937 жылы Кавендиш зертханасынан шығып, Бирмингем университетінің физика профессоры болды. Ол университетте циклотрон құрастыруға тырысты, бірақ 1939 жылы Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, жұмысы кейінге шегерілді. Ол радарды әзірлеуге қатысып, Бирмингем университетінде Джон Рэндалл мен Гарри Бут кіретін топқа жетекшілік етті. Олар микротолқынды радарды мүмкін ететін радикалды жаңа конструкцияны – қуыс магнитронды жасады. Олифант сонымен қатар МАУД комитетінің құрамына кірді, ол 1941 жылдың шілдесінде атом бомбасын жасау ғана емес, сонымен қатар 1943 жылға дейін өндіруге болады деген қорытынды жасады. Олифант осы жайтты АҚШ-қа жеткізуде маңызды рөл атқарды, осылайша Манхэттен жобасы басталды. Соғыстың соңында ол досы Эрнест Лоуренспен бірге Калифорния штатының Беркли қаласындағы Радиациялық зертханада жұмыс істеді, электромагниттік изотоптарды бөлуді дамытты, бұл 1945 жылдың тамызында Хиросимаға тасталған Little Boy атом бомбасының бөлінетін компонентін қамтамасыз етті. Соғыстан кейін Олифант Австралияға оралып, жаңа Австралия Ұлттық университетінің (ANU) Физикалық ғылымдар және инженерия зерттеу мектебінің алғашқы директоры болды, онда ол әлемдегі ең ірі (500 мегаджоуль) гомополярлық генератордың жобасын және құрылысын бастады. 1967 жылы зейнетке шықты, бірақ премьер-министр Дон Данстанның ұсынысымен Оңтүстік Австралияның губернаторы болып тағайындалды. Ол Оңтүстік Австралияда туған алғашқы губернатор атанды. Ол Австралия демократтары саяси партиясын құруға көмектесті және 1977 жылы Мельбурнда өткен партияның іске қосылуына арналған жиналыстың төрағасы болды. Өмірінің соңында ол әйелі Розаның 1987 жылы қайтыс болғанға дейін азап шеккенін көрді және ерікті эвтаназияны қолдаушы болды. 2000 жылы Канберрада қайтыс болды.
Sir Marcus Laurence Elwin Oliphant, (8 October 1901 – 14 July 2000) was an Australian physicist and humanitarian who played an important role in the first experimental demonstration of nuclear fusion and in the development of nuclear weapons. Born and raised in Adelaide, South Australia, Oliphant graduated from the University of Adelaide in 1922. He was awarded an 1851 Exhibition Scholarship in 1927 on the strength of the research he had done on mercury, and went to England, where he studied under Sir Ernest Rutherford at the University of Cambridge's Cavendish Laboratory. There, he used a particle accelerator to fire heavy hydrogen nuclei (deuterons) at various targets. He discovered the respective nuclei of helium 3 (helions) and of tritium (tritons). He also discovered that when they reacted with each other, the particles that were released had far more energy than they started with. Energy had been liberated from inside the nucleus, and he realised that this was a result of nuclear fusion. Oliphant left the Cavendish Laboratory in 1937 to become the Poynting Professor of Physics at the University of Birmingham. He attempted to build a cyclotron at the university, but its completion was postponed by the outbreak of the Second World War in Europe in 1939. He became involved with the development of radar, heading a group at the University of Birmingham that included John Randall and Harry Boot. They created a radical new design, the cavity magnetron, that made microwave radar possible. Oliphant also formed part of the MAUD Committee, which reported in July 1941, that an atomic bomb was not only feasible, but might be produced as early as 1943. Oliphant was instrumental in spreading the word of this finding in the United States, thereby starting what became the Manhattan Project. Later in the war, he worked on it with his friend Ernest Lawrence at the Radiation Laboratory in Berkeley, California, developing electromagnetic isotope separation, which provided the fissile component of the Little Boy atomic bomb used in the atomic bombing of Hiroshima in August 1945. After the war, Oliphant returned to Australia as the first director of the Research School of Physical Sciences and Engineering at the new Australian National University (ANU), where he initiated the design and construction of the world's largest (500 megajoule) homopolar generator. He retired in 1967, but was appointed Governor of South Australia on the advice of Premier Don Dunstan. He became the first South Australian born governor of South Australia. He assisted in the founding of the Australian Democrats political party, and he was the chairman of the meeting in Melbourne in 1977, at which the party was launched. Late in life he witnessed his wife, Rosa, suffer before her death in 1987, and he became an advocate for voluntary euthanasia. He died in Canberra in 2000.
Ерте өмір
Маркус "Марк" Лоуренс Элвин Олифант 1901 жылғы 8 қазанда Аделаида қаласының Кент Таун деген шағын ауданында дүниеге келді. Оның әкесі Гарольд Джордж "Барон" Олифант, Оңтүстік Австралияның Инженерлік және Сумен Жабдықтау департаментінің мемлекеттік қызметкері және Жұмысшылардың Білім беру Ассоциациясында экономика пәнінен қосымша оқытушы болған. Анасы Беатрис Эдит Фанни Олифант, туған тегі Такер, суретші болған. Ол австралиялық автор Маркус Кларк және британдық саяхатшы және мистик Лоренс Олифанттың құрметіне аталған. Көпшілік оны Марк деп атады, бұл 1959 жылы рыцарьдық орденімен марапатталғанда ресми мәртебе алды. Оның төрт кіші інісі болды: Роланд, Кит, Найджел және Дональд; барлығы туған кезде Олифент тегімен тіркелді. Оның әкесі Гарри Смит Олифант (1848 жылғы 7 қараша – 1916 жылғы 30 қаңтар) Аделаиданың Бас Поштасында кызметкер болды, ал атасы Джеймс Смит Олифант (шамамен 1818 – 1890 жылғы 21 қаңтар) және оның әйелі Элиза (шамамен 1821 – 1881 жылғы 18 қазан) туған жері Кенттен Оңтүстік Австралияға "Руби" баржасымен сапар шегіп, 1854 жылғы наурызда келді. Кейін ол Аделаидадағы Мұқтаждар үйінің Басқарушысы болып тағайындалды, ал Элиза Олифант 1865 жылы осы мекеменің мейрамханашысы болып тағайындалды. Марк ата-анасы теософтар болғандықтан, ет жеуден бас тартқан болуы мүмкін. Маркус бала кезінде фермада шошқа сойылғанда куә болғаннан кейін өмір бойына вегетариандыққа көшті. Оның бір құлағында естімейтін, сондай-ақ ауыр астигматизм мен жақындықтан көру қабілетінің нашарлауына байланысты көзілдірік тағу қажет болды. Олифант 1910 жылы отбасы көшіп келгеннен кейін Гудвуд және Майлор бастауыш мектептерінде білім алды. Ол Аделаидадағы Унли орта мектебінде оқыды, ал 1918 жылы Аделаида орта мектебінде соңғы курсын бітірді. Бітіргеннен кейін ол университетте оқуға стипендия ала алмады, сондықтан Аделаидадағы медальондармен танымал зергерлік бұйымдар өндіретін S. Schlank & Co. компаниясында жұмыс істеді. Содан кейін Оңтүстік Австралияның Мемлекеттік кітапханасында курсанттыққа орналасты, бұл оған Аделаида университетінде түнгі уақытта курстарға қатысуға мүмкіндік берді. 1919 жылы Олифант Аделаида университетінде оқуын бастады. Алғашқыда ол медицина саласында мансап жасауға қызығушылық танытты, бірақ сол жылдың соңында физика профессоры Керр Грант оған Физика кафедрасында курсанттық ұсынды. Ол аптасына 10 шиллинг (1919 жылғы 1,0 сомасы қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) жалақы алды, бұл Мемлекеттік кітапханада жұмыс істегенде алған сомасына тең болды, бірақ оған кафедрадағы жұмысымен келіспейтін кез келген университет курсына қатысуға мүмкіндік берді. Ол 1921 жылы ғылым бакалавры (BSc) дәрежесін алды, содан кейін 1922 жылы Гранттың жетекшілігімен құрметті диплом алды. 1925 жылы Грант демалысқа кеткен кезде кафедра меңгерушісінің міндетін атқарған Рой Бердон Олифантпен бірлесіп 1927 жылы сынаптың қасиеттері туралы екі мақала жазды: "Сынаптың беткі кернеуінің мәселесі және сынап бетіне сулы ерітінділердің әсері" және "Сынап бетіндегі газдардың адсорбциясы". Кейін Олифант Бердонның "физика саласындағы тіпті шағын жаңалықтардың да қызықты екенін" үйреткенін есіне алды. Олифант 1925 жылғы 23 мамырда Аделаидадан келген Роза Луиза Уилбрахамға үйленді. Олар екеуі жасөспірім кезінен бір-бірін таныған. Ол Розаның неке сақинасын әкесі берген Coolgardie Goldfields-тен алынған алтыннан зертханада жасады.
Кавендиш зертханасы
1925 жылы Олифант Жаңа Зеландия физигі сэр Эрнест Резерфордтың сөзін тыңдап, оның үшін жұмыс істегісі келетінін шешті – бұл мақсатын 1927 жылы Кембридж университетінің Кавендиш зертханасында орналасу арқылы іске асырды. Ол Бурдонмен бірге сынап бойынша жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде 1851 жылғы көрме стипендиясына үміткер болды. Оған жылына 250 фунт стерлинг көлемінде жәрдемақы қарастырылды (1927 жылы 500 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Стипендия берілгенін естігенде, ол Кембридж университетінің Тринити колледжіне және Резерфордқа жеделхат жіберді. Екеуі де оны қабылдады. Резерфордтың Кавендиш зертханасы сол кезде ядролық физика саласындағы ең озық зерттеулер жүргізіп жатқан орталық болатын. Олифантты Резерфорд пен леди Резерфорд кешкі шайға шақырды. Көп ұзамай ол Кавендиш зертханасындағы басқа зерттеушілермен, соның ішінде Патрик Блэкетт, Эдвард Буллард, Джеймс Чадвик, Джон Коккрофт, Чарльз Эллис, Питер Капица, Эгон Бречер, Филип Мун және Эрнест Уолтонмен танысты. Австралиялық екі ғалым болды: Харри Масси және Джон Кит Робертс. Олифант Коккрофтпен ерекше жақын дос болады. Зертханада үлкен таланттар жиналғанмен, қаржы жетіспеді және тәжірибелік жабдықтарды жасауда «жіп пен мөр басы» тәсілі жиі қолданылатын. Олифант өзіне қажетті жабдықтарды өзі сатып алуға мәжбүр болды, бір кезде вакуумдық сорғыға 24 фунт стерлинг (1927 жылы 24 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) жұмсады. Олифант 1929 жылдың желтоқсанында «Металл беттеріндегі оң иондардың бейтараптануы және екінші электрондардың эмиссиясы» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Олифант литийдің изотоптарын бөліп алу үшін электромагниттік ажырату әдісін қолданды. Артур Эддингтонның 1920 жылы кішкентай ядролардың бірігуінен шығатын энергия жұлдыздардың қуат көзі болуы мүмкін деген болжамына сәйкес, Олифант ядролық синтез реакциялары күннің қуат көзі болуы мүмкін деп болжады. Оның қимасы жоғары болғандықтан, дейтерий-тритий ядролық синтез реакциясы сутекті бомбаның негізіне айналды. 1937 жылы ол Корольдік қоғамға сайланды. Өмірінің соңында ол осы қоғамның ең ұзақ қызмет еткен мүшесі болды. Невилл Мосс, оның тау-кен инженері профессоры және Ғылым факультетінің деканы Олифантқа жүгінді, ол өзінің талаптарын ұсынды. Оның 1300 фунт стерлингтік жалақысына (1937 жылы 2600 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) қосымша, ол университеттің зертхананы жаңарту үшін 2000 фунт стерлинг (1937 жылы 4000 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) жұмсауын және жылына тағы 1000 фунт стерлинг (1937 жылы 2000 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) бөлуін қалады. Сондай-ақ ол 1937 жылдың қазанында ғана Кавендиш зертханасындағы жұмысын аяқтау үшін жұмысқа кірісуді жөн көрді. Мосс Олифанттың талаптарына келісті. Ол циклотрон құралы үшін қаржы алу мақсатында британ премьер-министрі Невилл Чемберленге хат жазды. Чемберлен бұл мәселені досы лорд Нюфилдпен талқылады, ол жобаға 60 000 фунт стерлинг (1937 жылы 120 000 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) көмек көрсетті, бұл циклотрон, оны орналастыруға арналған жаңа ғимарат және Олифанттың циклотронның ойлап табушысы Эрнест Лоуренспен кеңесу үшін Калифорния штатының Беркли қаласына сапар жасауына жеткілікті болды. Лоуренс жобаны қолдап, Берклиде құрастырылып жатқан циклотронның жоспарларын Олифантқа жіберді және Олифантты Радиациялық зертханаға барып қалуға шақырды. Олифант 1938 жылдың 10 желтоқсанында Нью-Йоркке аттанды және Берклиде Лоуренспен кездесті. Екеуі де жақсы тіл табысып, Оклендтегі «Трейдер Вик» мейрамханасында тамақтанды. Олифант Ливерпуль университетінде Чадвик пен Кавендиш зертханасында Коккрофт кездескен циклотрон құралымен байланысты қиындықтарды білетін және Лоуренстің ерекшеліктерін мүмкіндігінше қатаң ұстап, циклотронын уақытында және бюджет шегінде аяқтауды көздеді. Ол 1939 жылғы Рождествоға дейін құралды іске қосуды үміттенеді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, оның үміті күйреп қалды. Нюфилд циклотроны соғыстан кейін ғана аяқталды.
Радар
1938 жылы Олифант сол кезде құпия сақталған радарды жасауға қатысты. Прототиптік радар станцияларын қарап шыққанда, ұшаққа сыятын радиолокациялық құрылғы жасау үшін қысқа толқынды радио толқындарының қажеттігін түсінді. 1939 жылдың тамызында ол кішкентай топты Вентнорға (Уайт аралы) алып барып, «Шынжырлы үй» жүйесін тікелей зерттеді. Ол Адмиралтействодан радарлық жүйелерді дамытуға грант алды; сол кездегі ең жақсысы болды. Кейін ол еске алды: «Протоколдар мен есептер Уран комитетінің директоры Лайман Бриггске жіберілді, бірақ бізден ешқандай жауап келмеді. Мен Бриггске Вашингтонға (DC) барып, оның есептерді сейфке салып, комитет мүшелеріне көрсетпегенін анықтадым. Мен таң қалдым және көңілім ауырды». Содан кейін Олифант 1941 жылдың 26 тамызында Нью-Йоркте өткен Уран комитетінің мәжілісінде кездесті. Лео Силард кейіннен былай деп жазды: «Егер Конгресс атом энергиясы жобасының нағыз тарихын білсе, онда ол ерекше қызметтер үшін шетелдіктерге арналған арнайы медаль жасап, доктор Олифантқа бірінші болып табыс еткен болар еді». 1942 жылдың 26 қазанында Олифант Мельбурннен Роза мен балаларын алып қайтып келді. Француздық «Дезирад» кемесімен соғыс уақытындағы теңіз саяхаты тағы да баяу болды, және олар 1943 жылдың 28 ақпанына дейін Глазгоға жетпеді. 1943 жылдың қарашасында британдық «Tube Alloys» жобасы америкалық «Manhattan» жобасымен біріктірілгеннен кейін, «Quebec» келісімі бойынша ол оларды тағы бір рет қалдырып, британдық миссияның бір бөлігі ретінде АҚШ-қа кетті. Олифант американдықтардың ең көп сұраған ғалымдарының бірі болды. Лос-Аламос зертханасының директоры Оппенгеймер оны сол жердегі командаға қосылуға көндіруге тырысты, бірақ Олифант Берклидегі радиациялық зертханадағы досы Лоуренске көмектесетін команданы басқаруды жөн көрді. Ол магниттік миналар бойынша Адмиралтействода жұмыс істеген австралиялық физик Харри Массидің, сондай-ақ онымен бірге қуыс магнитрон бойынша жұмыс істеген Джеймс Стайерс пен Стэнли Дьюктің қызметін қамтамасыз етті. Бұл алғашқы топ 1943 жылдың қараша айында B-24 Liberator бомбалаушы ұшағымен Берклиге аттанды. Олифант Лоуренстің іс жүзіндегі орынбасары болды және Лоуренс болмаған кезде Беркли радиациялық зертханасын басқарды. Берклиде тұрақтаса да, ол Теннесси штатының Оук-Ридж қаласына, бөлгіш зауыты орналасқан жерге жиі баратын, сондай-ақ Лос-Аламосқа кездейсоқ келіп тұратын. Ол жобаға австралиялық ғалымдарды тартуға күш салды және Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесінің басшысы сэр Дэвид Риветтке Эрик Бурхопты «Manhattan» жобасында жұмыс істеуге жіберуге көмектесті. Ол Австралияның Ұлыбританиядағы жоғарғы комиссары Стэнли Брюске жоба туралы баяндады және Австралия үкіметін Австралияның уран кен орындарын қорғауға шақырды. 1944 жылдың қыркүйегінде Берклиде «Manhattan» жобасының директоры генерал-майор Лесли Гроувспен кездесу Олифантты американдықтардың соғыстан кейін ядролық қаруды монополияға иеленуге ниеттенгеніне, британдық зерттеулер мен өндірісті Канадаға шектеуге және ядролық қару технологиясын Австралиямен бөліспеуге сендірді. Әдеттегідей, Олифант Чадвикті, британдық миссияның басшысын айналып өтіп, Лондондағы «Tube Alloys» дирекциясының басшысы Уоллес Акерске тікелей есеп берді. Акерс Олифантты Лондонға кеңесу үшін шақырды. Жолда Олифант Чадвикпен және Вашингтондағы британдық миссияның басқа мүшелерімен кездесті, онда тәуелсіз британдық жобаны қайта бастау мүмкіндігі талқыланды. Чадвик американдықтармен ынтымақтастықты жалғастыру керектігіне және Олифант пен оның командасы атом бомбасын жасау аяқталғанға дейін қалуға тиіс екендігіне қатаң болды. Акерс Чадвикке телеграмма жіберіп, Олифанттың 1945 жылдың сәуірінде Ұлыбританияға оралуын тапсырды. Олифант 1945 жылдың наурызында Англияға оралып, Бирмингем университетінде физика профессоры лауазымын қайтадан иеленді. Ол отбасымен бірге Уэльсте демалыста болғанда Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасын тастау туралы алғаш естіді. Кейін ол «бомба жұмыс істегеніне мақтаныш сезімтал болдым, бірақ оның адамдарға тигізген әсеріне қатты қайғырдым» деп атап өтті. Олифант ядролық қаруды қатаң сынға алып, «Мен басынан бастап ядролық қарудың болуына қатты алаңдадым және оларды қолдануға қарсымын» деді, сонымен қатар ғылым және әлемдік істер жөніндегі Пугаш конференциясының мүшесі болды. Себебі сол кездегі үкімет саясаты бойынша, азаматтық адамдарға құрмет көрсетілмейтін.
Австралиядағы соңғы жылдары
1946 жылдың сәуірінде премьер-министр Бен Чифли Олифанттен жаңа құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Атом энергиясы жөніндегі комиссиясына (UNAEC) австралиялық делегацияның техникалық кеңесшісі бола ма деп сұрады, онда ядролық қаруды халықаралық бақылау мәселесі талқыланды. Олифант келісімін берді және сыртқы істер министрі Х.В. Эватт пен Біріккен Ұлттар Ұйымындағы Австралия өкілі Пол Хаслукпен бірге Барух жоспарын тыңдады. Халықаралық бақылауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, келісімге қол жеткізілмеді. Чифли және Соғыстан кейінгі қайта құру жөніндегі хатшы доктор Х.С. "Нуггет" Кумбс Олифантпен әлемнің ең үздік ғалымдарын Австралияға тартатын және елдегі университет білімінің деңгейін көтеретін жаңа зерттеу институтын құру жоспарын талқылады. Олар алдымен Австралияның үш ең көрнекті эмигранттарын – Олифантты, Говард Флориді және Кит Хэнкокты тартуды жоспарлады. Бұл академиялық өлімге тең болды, өйткені Австралия соңғы зерттеулер жүргізілетін орталықтардан алыс болды және сол кезде байланыс нашар болды. Бірақ Олифант келісті және 1950 жылы Австралияға оралды, Австралия Ұлттық университетіндегі Физикалық ғылымдар және инженерия зерттеу мектебінің алғашқы директоры болып тағайындалды. Ол мектебінде өздігінен басқаратын Бөлшектер физикасы институтын, Эрнест Титтертон басқаратын Ядролық физика институтын, Джон Йегер басқаратын Геофизика институтын, Барт Бок басқаратын Астрономия институтын, Кеннет Ле Кутер басқаратын Теориялық физика институтын және Бернхард Нойман басқаратын Математика институтын құрды. Олифант ядролық қару зерттеулерінің жақтаушысы болды. Ол соғыстан кейінгі техникалық комитетте жұмыс істеді, ол британ үкіметіне ядролық қарулар бойынша кеңес берді және Ұлыбританияның "кемсіз державаға айналу қаупінен" сақтау үшін АҚШ-тан тәуелсіз өз ядролық қаруларын жасауы керек екенін ашық мәлімдеді. Австралиядағы ядролық физика бойынша әлемдік деңгейдегі зерттеулерді қалыптастыру үкіметтің ядролық энергияны және қару-жарақтарды әзірлеу жоспарларымен тығыз байланысты болды. Жаңа зерттеу институтын Канберраға орналастыру оны жаңа ядролық энергетика саласының орталығы болуға жоспарланған Сноу-Маунтинс жобасына жақын орналастырады. Олифант Ұлыбританияның Австралия бағдарламасына көмектесетініне үміттенді, ал британдықтар ынтымақтастыққа қызығушылық танытты, өйткені Австралияда уран кендері мен қару-жарақ сынақ алаңдары болды және Австралия АҚШ-пен тым жақын байланысқа түсіп жатыр деген алаңдаушылық болды. Австралиялық ғалымдар Харвеллдегі британдық Атом энергиясын зерттеу мекемесіне жіберілді, бірақ ол іздеген тығыз ынтымақтастық Ұлыбританияның АҚШ-қа берген міндеттемелерінен туындаған қауіпсіздік мәселелеріне байланысты қиындыққа тап болды. Олифант Канберраның бір күні Оксфорд немесе Кембридж сияқты университет қаласына айналатынын көздеді. 1949 жылғы сайлаудан кейін университеттің болашағына қауіп төнді, Роберт Мензис басқаратын Австралияның Либералдық партиясы жеңіске жетті. Көптеген либералдар университетке қарсы болды, оны ысырап деп қарады. Мензис оны қорғады, бірақ 1954 жылы ол қаржыландыру шегімен бірігу кезеңіне кіргенін жариялады, бұл Еуропа мен Солтүстік Америкадағы университеттермен табысты бәсекелесу мүмкіндігін жойды. 1959 жылы Мензис үкіметі оны Канберра Университет колледжімен біріктірген кезде тағы бір соққы болды. Бұдан былай ол зерттеу университеті емес, бакалаврларды оқытуға жауапты тұрақты университет болады. Дегенмен, университеттің кейбір бөліктері бұрынғы миссияға берік болып қалды және ANU зерттеулер оның қызметінің орталығы болып табылатын университет болып қалды. Осы сәтсіздіктерге қарамастан, 2014 жылға қарай Канберраның университет қаласы ретіндегі көрінісі шындыққа айналу жолында болады. 1951 жылдың қыркүйегінде Олифант Чикагодағы ядролық физика конференциясына қатысу үшін АҚШ-қа виза алуға өтініш берді. Визадан бас тартқан жоқ, Олифантты демеушілік әрекеттермен айыптаған жоқ, бірақ ол берілмеді. Бұл Қызыл үрейдің ең үлкен кезеңі еді. Америкалық МакКарран актісі АҚШ-қа саяхатты шектеді, ал Австралияда Мензис үкіметі Коммунистік партияны тыйым салуға тырысты және Америка үкіметіне қарсы Олифантты қолдауға бейім болмады. 1954 жылдың қыркүйегінде Гавайи арқылы Канадаға бару туралы өтінішті АҚШ Мемлекеттік департаменті қабылдамады. Ол АҚШ арқылы транзит жасауға мүмкіндік беретін арнайы рұқсат алғанмен, осы қорлыққа төзудің орнына сапарын тоқтатуды жөн көрді. Мензис үкіметі кейіннен оны британдықтардың Мараллингадағы ядролық сынақтарына қатысудан және АҚШ-ты ашудан қорқудан туындаған ядролық ақпаратқа қол жеткізуден шеттетіп алды. 1955 жылы Олифант 500 мегаджоульдік гомополярлық генератордың (HPG) жобалау және құрылысын бастады, ол әлемдегі ең үлкені болды. Бұл алып машинаның диаметрі және салмағы бар үш дискісі болды. Ол Австралиялық Атом Энергия Комиссиясынан 40 000 фунт стерлинг (1955 жылғы 80 000.0 сомасы қазіргі жылдардағы шамамен <есептелген сомаға> тең) бастапқы қаржыландыру алды. 1963 жылы аяқталған HPG синхротронға қуат беру үшін арналған, бірақ ол құрылмады. Оның орнына ол LT 4 Токамагын және плазма физикасымен эксперименттер үшін ғылыми құрал ретінде пайдаланылған ірі масштабты рельстік зеңбірекке қуат берді. 1985 жылы ол пайдаланудан шығарылды. 1981 жылы The Age газеті "Сер Марк Олифант Дунстан үкіметін Австралияның аборигені, Сер Дуглас Никколсты Оңтүстік Австралияның губернаторы лауазымына тағайындаудың 'ауыр қатері' туралы ескертті" деп хабарлады. Олифант 1959 жылы Британ империясының орденінің рыцарь-командоры (KBE) атағымен марапатталды және 1977 жылы Австралия орденінің серігі (AC) атанды, "қоғамдық қызмет саласындағы және тәжге қызмет етудегі ең жоғары дәрежедегі еңбектері мен жетістіктері үшін". Өмірінің соңында Олифант әйелі Розаның 1987 жылы қайтыс болғанға дейін күйреуін бақылады және ол ерікті эвтаназияның жақтаушысы болды.
Өлім
2000 жылы 14 шілдеде 98 жасында Канберрада дүниеден өтті. Оның денесі кремацияланды. Оның қызы Вивиан 2008 жылы ми ісігінен қайтыс болды, ал ұлы Майкл 1971 жылы тоқ ішек қатерлі ісігінен қайтыс болды.
Мұра
Олифанттың құрметіне аталған орындар мен заттарға Австралия ұлттық университетіндегі Олифант ғимараты, Марк Олифант консервациялық паркі, Оңтүстік Австралия жоғары мектептері арасындағы ғылым сайысы, Аделаида университетіндегі Физика ғимаратының Олифант қанаты, Аделаида қаласының Мунно Пара Вест ауданындағы мектеп және Канберрадағы Паркс жолындағы, Австралия ұлттық университетіндегі бұрынғы зертханасына жақын орналасқан көпір жатады. Оның қолжазбалары Австралия ғылым академиясының Адольф Бассер кітапханасында және Аделаида университетінің Барр Смит кітапханасында сақталады. Олифанттың туған інісінің ұлы Пэт Олифант – Пулитцер сыйлығының лауреаты, карикатурист.