Күнтізбе жүйесіндегі маңызды өзгерістер

Кіріспе

Күнтізбе жүйесін елеулі өзгерту

Күнтізбе реформасы – күнтізбе жүйесін елеулі өзгерту. Бұл термин кейде басқа күнтізбе моделіне көшу ұсынысын білдіру үшін де қолданылады.

Тарихи реформалар

Тарихи тұрғысынан алғанда, күнтізбе реформаларының көпшілігі күнтізбе мен астрономиялық жылды (күн немесе жұлдыздық) және/немесе айлық немесе ай-күн күнтізбесіндегі синодикалық айды үйлестіру мақсатымен жасалған. Күнтізбелерді реформалаудың басты себебі оларды дәлдікке жеткізу болды. Бұл түрлі айлық және ай-күн күнтізбелеріне, сондай-ақ Юлиан күнтізбесінің Григориан күнтізбесіне ауысуына да қатысты. Күнтізбедегі негізгі мәселе – астрономиялық жылдың күндер саны да, ай айларының саны да толық сан емес; сонымен қатар, ай айларының күндер саны да толық сан емес: әрбір жағдайда қалдықтар қалады. (Физикалық жағдайларда планета мен оның серіктерінің айналысы мен қозғалысы фазалық түрде синхронды болуы мүмкін – мысалы, Айдың бір жағы бізге әрдайым қарап тұрады, бірақ бұл Жердің жыл, күн және ай ұзындығын бір-бірімен байланыстыра алмады.) Мұндай қалдықтар кезеңнен кезеңге жинақталып, циклдардың синхрондылығын бұзуы мүмкін. Синхрондауға қол жеткізудің әдеттегі жолы – интеркаляция, яғни циклге қосымша күн, апта немесе ай қосу. Басқаша айтқанда, бұл сәйкессіздікті назарға алмау және циклдардың біртіндеп алшақтауына рұқсат ету. Негізгі тәсілдер: Ай күнтізбесі, күндерді ай айларының циклына бейімдеу, қажет болған жағдайда қосымша күн қосу, ал жылдық күн циклын ескермеу. Күн күнтізбесі, жылға жасанды айларды бейімдеу, қажет болған жағдайда бір айға қосымша күн қосу, ал жаңа/толық айлардың айлық циклын ескермеу. Ай-күн күнтізбесі, екі циклді де (ай және күн) сақтап, қажет болған жағдайда жылға қосымша ай қосу. Ай-күн күнтізбесінің кемшілігі – жылдың ұзақтығының бір жылдан екіншісіне айтарлықтай өзгеруі. Ай күнтізбесінің қарапайымдылығы, жыл мезгілдерін анықтау мүмкін болмауынан көбінесе басым болады, ал бұл кемшілікті жою үшін күн күнтізбесі қолданылады. Ай циклын анықтау үшін ашық түнде Айды қарапайым бақылау жеткілікті. Алайда, маусымдық циклдарды анықтау үшін жұлдыздарды жүйелі бақылау немесе күннің күнделікті қозғалысын қадағалауға арналған құрылғы қажет, мысалы, Стоунхендж сияқты жерлерде орнатылған. Ғасырлар бойы жинақталған тәжірибелік байқаулар күнтізбе құрылысының теориялық аспектілерін жетілдіруге мүмкіндік берді, соның нәтижесінде реформа қажеттілігін анықтайтын болжамдар жасауға болады.

Historically, most calendar reforms have been made in order to synchronize the calendar with the astronomical year (either solar or sidereal) and/or the synodic month in lunar or lunisolar calendars. Most reforms for calendars have been to make them more accurate. This has happened to various lunar and lunisolar calendars, and also the Julian calendar, when it was altered to the Gregorian calendar. The fundamental problems of the calendar are that the astronomical year has neither a whole number of days nor a whole number of lunar months; neither does the lunar month have a whole number of days: in each case there are fractions "left over". (In some physical circumstances the rotations and revolutions of a planet and its satellite(s) can be phase locked – for example the same side of the moon always faces us – but this has not operated to lock together the lengths of the Earth's year, day and month.) Such remainders could accumulate from one period to the next, thereby driving the cycles out of synchronization. A typical solution to force synchronization is intercalation. This means occasionally adding an extra day, week, or month into the cycle. An alternative approach is to ignore the mismatch and simply let the cycles continue to drift apart. The general approaches include:
The lunar calendar, which fits days into the cycle of lunar months, adding an extra day when needed, while ignoring the annual solar cycle of the seasons. The solar calendar, which fits artificial months into the year, adding an extra day into one month when needed, while ignoring the lunar cycle of new/full moons. The lunisolar calendar, which keeps both the lunar and solar cycles, adding an extra month into the year when needed. An obvious disadvantage of the lunisolar method of inserting a whole extra month is the large irregularity of the length of the year from one to the next. The simplicity of a lunar calendar has always been outweighed by its inability to track the seasons, and a solar calendar is used in conjunction to remedy this defect. Identifying the lunar cycle month requires straightforward observation of the Moon on a clear night. However, identifying seasonal cycles requires much more methodical observation of stars or a device to track solar day to day progression, such as that established at places like Stonehenge. After centuries of empirical observations, the theoretical aspects of calendar construction could become more refined, enabling predictions that identified the need for reform.

Айлық және айлық-күндік күнтізбелерді реформалау

2500 жыл ішінде дәстүрлі қытай күнтізбесінде 50-ден 100-ге дейін реформалар жасалды, олардың көпшілігі күнтізбе айларын астрономиялық ай фазаларымен дұрыс сәйкестендіру және қосымша айды дәлірек қосу мақсатында болды, соның арқасында айлар өз маусымдық орналасуын сақтай алады, тіпті әр маусымдық белгі ай ішінде кез келген күні болуы мүмкін. Инду күнтізбесінің ай-күн күнтізбесінің кем дегенде төрт ұқсас реформасы болды, олардың барлығы айды ай фазасына, ал жылды жұлдыздық жылға жақсырақ сәйкес келтіруге бағытталған. Инду күнтізбесінің күн күнтізбесінде де реформалар жасалды, олар әр айдағы күндердің таралуын өзгертті, бұл Күннің әрбір жұлдыздық зодиак белгісінде өткізетін уақытына сәйкес келуі үшін жасалды. Бұл будда күнтізбесіне де қатысты. Еврей күнтізбесінің бірінші мыңжылдық реформасы оны бақылауға негіделген күнтізбеден есептеуге негіделген күнтізбеге өзгертті. Ислам күнтізбесі – бұрынғы ай-күн күнтізбесінің реформасы болып табылады, ол толығымен күн жылдарынан ажыратылды. Омар Хаям және басқалар Селжұқ Персиясында дәл есептелген Джалали күнтізбесін жасады.

Юлиандық және григориандық реформалар

Римде Юлий Цезарь билікке келген кезде, римдік күнтізбенің жылды дұрыс көрсетуі тоқтаған еді. Юлиан реформасы б.з.д. 46 жылды 445 күнге ұзартты және аралық айды аралық күнмен алмастырды, ол әр төрт жылда ақпан айының ішіне енгізілетін болды. Бұл айтарлықтай дәл күнтізбеге әкелді, бірақ оның орташа жылдық ұзындығы 365 күн мен алты сағат (365,25 күн) болды, бұл әр төрт жылда шамамен үштен бір сағатты қосты. Бұл әсер 45 жылдан бастап 16 ғасырға дейін жинақталып, солтүстік жартышардың күн мен түннің теңелуі наурыздың 10-ы немесе 11-іне дейін ығысты. Рим папасы Григорий XIII тұсында, кезекті жыл туралы ереже өзгертілді: 400-ге қалдықсыз бөлінетін ғасырлық жылдар ғана кезекті жыл болып саналады. Осылайша, 1600, 2000, 2400 және 2800 жылдар кезекті жылдар, ал 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300, 2500, 2600, 2700, 2900 және 3000 жылдар 4-ке бөлінгенімен, қарапайым жылдар болып табылады. Бұл ереже орташа жылды 365,2425 күнге (365 күн, 5 сағат, 49 минут, 12 секунд) дейін ұзартады. Бұл жылдарды толық синхронды етуге жеткізбесе де, бір күнді жинақтау үшін бірнеше мың жыл қажет болар еді. Жаңа Григориан күнтізбесінде солтүстік жартышардың күн мен түннің теңелуі Никей кеңесінде 325 жылы (21 наурыз) ұсынған күнімен сәйкес болуы үшін он күн алынып тасталды, сондықтан 1582 жылы 5 қазан 15 қазанға айналды. Бұл реформа Юлиан күнтізбесін қолданатын елдерге таралуына бірнеше ғасырлар кетті, бірақ Ресей шіркеуі әлі де Юлиан күнтізбесін қолданады. Бұл күнтізбе 1700 жылдан кейін қабылдаған елдерде он күннен артық уақыт кетті: мысалы, Ұлыбританияда он бір күн кетті. 1923 жылы Милутин Миланкович Константинопольдегі кейбір Шығыс православие шіркеулерінің синодына жүз жылдық жылдар 900-ға бөлгенде 200 немесе 600 қалдық беретін болса, олар ғана кезекті жылдар болады деп ұсынды, бұл орташа жылдық ұзындықты 365,24 күнге дейін азайтады: бұл қалдықтар 1923 жылдан кейін Григориан күнтізбесімен келіспейтін алғашқы жылды (2800 жылға дейін) мүмкіндігінше кешіктіру үшін таңдалды. Бұл күнтізбе кейбір Шығыс православие шіркеулері тарапынан «Түзетілген Юлиан күнтізбесі» немесе «Жаңа күнтізбе» деген атпен қабылданып, ал басқалары қабылдамады.

When Julius Caesar took power in Rome, the Roman calendar had ceased to reflect the year accurately. The Julian reform made 46 BC 445 days long and replaced the intercalary month with an intercalary day to be inserted within February every four years. This produced a noticeably more accurate calendar, but it had an average year length of 365 days and six hours (365.25 days), which had the effect of adding about three quarters of an hour every four years. The effect accumulated from inception in 45 BC until by the 16th century the northward equinox was falling on March 10 or 11. Under Pope Gregory XIII, the leap year rule was altered: only centennial years evenly divisible by 400 are leap years. Thus, the years 1600, 2000, 2400 and 2800 are leap years, while 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300, 2500, 2600, 2700, 2900, and 3000 are common years despite being divisible by 4. This rule makes the mean year 365.2425 days (365 d, 5 h, 49 min, 12 s) long. While this does not synchronize the years entirely, it would require a few thousand years to accumulate a day. So that the northward equinox would have the same date in the new Gregorian calendar as it had when the Council of Nicaea made recommendations in AD 325 (March 21), ten days were dropped so that October 5 became October 15 in 1582. This reform took a few centuries to spread through the nations that used the Julian calendar, although the Russian church year still uses the Julian calendar. Those nations that adopted this calendar on or after 1700, had to drop more than ten days: Great Britain, for instance, dropped eleven. In 1923, Milutin Milanković proposed to a synod of some Eastern Orthodox Churches at Constantinople that only centennial years that leave a remainder of 200 or 600 upon division by 900 would be leap years, decreasing the average year length to 365.24 days: these remainders were chosen to delay as much as possible the first year (after the year of 1923) that this calendar would disagree with the Gregorian calendar, which occurs in until 2800. It was adopted by some Eastern Orthodox Churches, under the names Revised Julian calendar or New calendar, but was rejected by others.

Көпжылдық күнтізбелер

Көптеген күнтізбе реформалары Григориан күнтізбесін мәңгілік ету үшін шешімдер ұсынды. Бұл реформалар нақты бір күннің апта күнін анықтауды жеңілдетіп, жыл сайын күнтізбелерді өзгерту қажеттілігін жояды. Осы мақсатқа жетудің шамамен екі жолы бар: шарықтау аптасы және аралық күндер. Шарықтау аптасы күнтізбесіне бес немесе алты жыл сайын жеті күндік шарықтау аптасын қосады, осылайша күнтізбе тропикалық жылмен шамамен үйлесімді болады. Оларда жылдың ұзақтығы 364 күн (52 апта) немесе 371 күн (53 апта) болуы мүмкін, соның салдарынан 7 күндік апта сақталады. Ұсыныстар көбінесе серпіліс ережесін таңдау, серпіліс аптасының орналасуы (әдетте жылдың ортасы немесе соңы), аптаның және жылдың басталу күні, айлардың саны (12 немесе 13) мен ұзақтығы және олардың атаулары бойынша ерекшеленеді; кейбіреулері ISO 8601 стандартының апта күнімен үйлесімді. 1950 жылдары БҰҰ қолдаған Дүниежүзілік күнтізбе және Екінші дүниежүзілік соғыс аралығында экономистер арасында кең таралған Халықаралық тұрақты күнтізбе – бұл әр жылды жексенбі күні бастайтын ұсыныстар. Аптадағы 364 күн 52 аптадан 7 күннен тұрады. Дүниежүзілік күнтізбеде әрбір тоқсан аптаның бір күнімен басталады. Дүниежүзілік күнтізбеде 365-ші және 366-шы күндер мерекелер болып есептеледі және олар Әлем күні және Шарықтау жыл күні деп аталады. Бұл "күнтізбеден тыс" күндер жеті күндік аптадан тыс болып табылады және кейбір діни топтардың Дүниежүзілік күнтізбеге қарсылығына себеп болды. Осындай алаңдаушылықтар Дүниежүзілік күнтізбе қабылдануына кедергі келтірді. Алайда, Дүниежүзілік күнтізбеге қолдау білдіргендер діни топтардың қарсылығы әр адамның осы мерекелерді ғибадат етудің қосымша күндері ретінде, яғни сенбі күндері ретінде тойлауға құқығы бар екенін ескермегенін айтады. Олардың пікірінше, бұл әдіс осы мәселеге алаңдағандар үшін жеті күндік ғибадат циклын сақтайды, сонымен қатар мәңгілік күнтізбенің артықшылықтарын баршаға бөліседі. Кейбір күнтізбе реформалары идеялары, мысалы, Пакс күнтізбесі, Symmetry454 күнтізбесі және Ханке-Генри тұрақты күнтізбесі, осы мәселені шешу үшін 364 күн (52 апта) немесе 371 күн (53 апта) жылдарды құру арқылы жасалды, осылайша 7 күндік апта сақталды. 53 апталық күнтізбе, мемлекеттік және бизнес-жұмыстарда салықтық жылдар үшін қолданылады, бұл осы тұжырымдаманың бір түрі. Бұл күнтізбедегі жыл 371 күнге дейін созылуы мүмкін. Кейбір күнтізбелерде тұрақты үлгіде болатын тегіс емес айлардың тоқсандары бар, мысалы, 35 күндік (бес апталық) ай және 28 күндік (төрт апталық) айлардың жұбы, қажет болған жағдайда соңғы айға шарықтау аптасы қосылады. Жалпы азаматтық күнтізбе мен Уақыт күнтізбесі 30 және 31 күндік айлардан тұрады, бірақ қажет болған кезде жылдың ортасына шарықтау аптасын қосады, ал оның мұрагері, Ханке-Генри тұрақты күнтізбесі, қосымша аптаны жылдың соңына жылжытады. Дүниежүзілік маусымдық күнтізбеде айлар мүлдем жоққа шығарылады; оның орнына жыл 13 аптадан тұратын төрт маусымға бөлінеді. Күнтізбеге жылдық жылжу үшін апта күні көрсетілмейтін қосымша күн (кіші жылда екі күн) қосылады. Әр жылдың әр маусымы үшін 91 күндік бір күнтізбе қолданылады.

Many calendar reforms have offered solutions to make the Gregorian calendar perennial. These reforms would make it easy to work out the day of the week of a particular date, and would make changing calendars each year unnecessary. There are, roughly speaking, two options to achieve this goal: leap week calendars and intercalary days. Leap week calendars add a leap week of seven days to the calendar every five or six years to keep the calendar roughly in step with the tropical year. They have years of either 364 days (52 weeks) or 371 days (53 weeks), thus preserving the 7 day week. Proposals mainly differ in their selection of a leap rule, placing of the leap item (usually middle or end of the year), in the start day of the week and year, in the number (12 or 13) and size of months and in connected naming; some are compatible to the week date of ISO 8601. The World Calendar, favored by the UN in the 1950s, and the International Fixed Calendar, quite popular among economists between the World Wars, are proposals that start each year on a Sunday. The 364 days within the week system form 52 weeks of 7 days. The World Calendar has every quarter beginning on the same day of the week. In the World Calendar, the 365th and 366th day are considered holidays and named Worlds Day and Leap Year Day. These "off calendar" days stand outside the seven day week and caused some religious groups to strongly oppose adoption of the World Calendar. Such concerns helped prevent the World Calendar from being adopted. Supporters of the World Calendar, however, argue that the religious groups' opposition overlooked every individual's right to celebrate these holidays as extra days of worship, or Sabbaths. This option, they reason, maintained the seven day worship cycle for those who share that concern, while allowing benefits of a perennial calendar to be shared by all. Some calendar reform ideas, such as the Pax Calendar, Symmetry454 calendar and the Hanke–Henry Permanent Calendar, were created to solve this problem by having years of either 364 days (52 weeks) or 371 days (53 weeks), thus preserving the 7 day week. The 53 week calendar, used in government and in business for fiscal years, is a variant of this concept. Each year of this calendar can be up to 371 days long. Some calendars have quarters of regularly patterned uneven months e. g., a 35 day (five week) month and a pair of 28 day (four week) months, with a leap week appended to the final month when needed. The Common Civil Calendar and Time calendar has months of 30 and 31 days, but inserts a leap week in the middle of the year, when needed, whereas its successor, the Hanke–Henry Permanent Calendar, moves the extra week to the end of the year. In the World Season Calendar, months are discarded altogether; instead, the year is divided into four seasons of 13 weeks each. An extra day (two days during leap year) is added to the calendar that is not assigned a day of the week in order to perennialize the calendar. The same calendar of 91 days is used for each season of every year.

10 айлық күнтізбелер

Ондық күнтізбе – ондық жүйеге негізделген уақыт бірліктерін қамтитын күнтізбе. Француз Республикалық күнтізбесі (ондық уақытпен бірге) 1793 жылы енгізілді. Ол он екі айдан тұрады, әрқайсысы он күндік үш ондыққа бөлінеді, бес немесе алты қосымша күнді санскулоттид деп атайды. Осы туралы Хью Джонс пастор айтқан. Огюст Конт жасаған позитивистік күнтізбе (1849) 364 күндік жылға негізделген, онда бір немесе екі "бос" күн болған. 13 айдың әрқайсысы 28 күнді және дәл төрт аптадан тұрады, және әрқайсысы дүйсенбі күні басталады. Халықаралық Тұрақты Күнтізбе – осы күнтізбенің көбірек қазіргі заманғы нұсқасы. 1930 жылы Джеймс Коллиган Пакс күнтізбесін ойлап тапты, ол күнтізбеден тыс күндерді болдырмау үшін 364 күндік жылға 400 жылдың 71 жылында 7 күндік секіру аптасын қосады.

Күндізгі күн күнтізбесі

Ай-күн күнтізбелері әдетте 29 немесе 30 күндік 12 немесе 13 айдан тұрады. Герметикалық Ай аптасының күнтізбесі – бұл ай-күн күнтізбесінің ұсынысы, онда жыл сайын 29 немесе 30 күндік 12 немесе 13 айлық айлар болады және әр жыл көктемгі күн мен түн теңелуіне жақын басталады. Мейер-Палмен ай-күн күнтізбесінде 29 немесе 30 күндік 12 айлық ай бар, сондай-ақ 3 немесе 2 жыл сайын 30 немесе 31 күндік Метон деп аталатын қосымша айы болады. 60 жыл бір цикл деп аталады. Ол күндердің, апталардың, айлардың, жылдардың және циклдардың саны тең болатын серпіліс циклін пайдаланады. 2498258 күн, 356894 апта, 84599 ай, 6840 жыл және 114 цикл шамамен бір-біріне тең. Бұл дәуір деп аталады, бірақ осы күнтізбеде уақыт оған бөлінбейді. Кейбір мамандар еврей күнтізбесі сияқты қолданыстағы күнтізбелердің серпіліс ережелерін жақсартуды ұсынады. Түзетілген еврей күнтізбесі 353 жылдық циклде 4366 айлық циклді, циклде 130 серпіліс жылды және дәстүрлі тұрақты арифметикалық еврей күнтізбесінің 19 жылдық серпіліс циклі мен тұрақты аралығын алмастыруға арналған, бірте-бірте қысқаратын молад аралығын пайдаланады.

Атау беру

Он үшінші айды енгізуді ұсынатын немесе Юлиан-Грегориан күнтізбесінің айлар жүйесін өзгертетін ұсыныстар көбінесе осы айларға жаңа атаулар береді. Апта күндерінің айналымынан тыс күндерге (мысалы, 365-ші күн және жылдам күн) және ай айналымынан тыс апталарға да жаңа атаулар ұсынылған. Дәстүрлі айлар мен апта күндерінің атауларын өзгерту ұсыныстары сирек кездеседі. Грегориан күнтізбесі атауларын көбінесе тарихи діндердің құдайларынан (мысалы, скандинавиялық Тордан келген бейсенбі немесе римдік Марстан наурыз) немесе жоғалып кеткен империялардың басшыларынан (бірінші Цезарлардан шілде мен тамыз) немесе уақытқа қарай өзгерген реттік сандардан (қыркүйектен желтоқсанға дейін, бастапқыда жетіншіден онға дейін, қазір тоғызыншыдан он екіншіге дейін) алады.