Кіріспе

Стандартты ұшу жолы

Әуежай қозғалысының үлгісі – ұшақтар әуежаймен көру қабілетін сақтай отырып, ұшып тұрғанда немесе қонғанда сақтайтын стандартты жол. Әуежайда бұл үлгі (немесе айналым) әуе қозғалысын үйлестірудің стандартты тәсілі болып табылады. Ол "түзу кіру" және "түзу көтерілу" әдістерінен өзгеше, себебі әуежай қозғалысы үлгісін пайдаланатын ұшақ әуежайға жақын қалады. Мұндай үлгілер көбінесе шағын жалпы авиация (GA) әуежайларында және әскери әуе базаларында қолданылады. Көптеген ірі, бақыланатын әуежайлар GA қызметімен қатар коммерциялық рейстер болмаса, бұл жүйеден аулақ болады. Дегенмен, кейбір жағдайларда, мысалы, ұшақтың қайта айналып ұшуы қажет болғанда, әуежайларда белгілі бір үлгі қолданылуы мүмкін. Бірақ бақыланатын әуежайлардағы мұндай үлгінің пішіні, түрі және мақсаты GA әуежайларында қолданылатын стандартты қозғалыс үлгісінен мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Әуежайларда үлгілерді пайдалану авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін жасалады. Ұшудың тұрақты үлгісін қолдану арқылы ұшқыштар басқа әуе қозғалысын қайдан күтуге болатынын біледі және оны көріп, қауіптен сақтануға мүмкіндік алады. Көру шарттары бойынша ұшатын ұшқыштар әуе қозғалысын басқару арқылы бөлініп шығарылмауы мүмкін, сондықтан бұл тұрақты, болжамды үлгі жағдайды реттеудің маңызды құралы болып табылады. Мұнарамен бақыланатын әуежайларда, әуе қозғалысын басқару (ATC) жұмыс жүктемесіне қарай VFR рейстері үшін кеңес беруге құқылы.

Желдің бағыты

Ұшқыштар желге қарама-қарсы ұшып-қонуды жөн көреді. Бұл әуе кемесінің жер үстіндегі жылдамдығын азайтады (белгілі бір әуе жылдамдығы үшін), соның салдарынан кез келген маневрді орындау үшін қажетті ұшу-қону жолағының ұзындығы қысқарады. Бұл ережеден ерекшелік – альпий әуежайларында (алтипорттарда) сияқты, ұшу-қону жолағының еңісі зор болған әуежайлар. Мұндай жағдайларда, желдің бағытына қарамастан, ұшу көбінесе төмен қарай, ал қону жоғары қарай жасалады, себебі еңіс үдеуге және тежеуге көмектеседі. Тағы бір ерекшелік – бір жағынан таулары бар әуежайлар. Көптеген әуеайлақтарда ұшу-қону жолақтары әртүрлі бағытта орналасқан. Бұл жетіп келе жатқан ұшақтарға жел бағытына сәйкес ең қолайлы ұшу-қону жолағын ұсыну мақсатында жасалады. Ұшу-қону жолағының бағыты аймақтағы бағытты желдердің тарихи деректеріне сүйене отырып анықталады. Бұл әсіресе бір ғана ұшу-қону жолағы бар және оның бағытын өзгерту мүмкіндігі жоқ әуежайлар үшін маңызды. Көбінесе екі ұшу-қону жолағы бір-біріне 90 градусқа немесе оған жақын бұрышпен орналастырылады, осылайша ұшақтар әрқашан қолайлы жолақты таба алады. Көптеген ұшу-қону жолақтары екі жаққа да қолданылатын, сондықтан ұшақтар желдің бағытына ең сәйкес келетін жолақты таңдай алады. Жеңіл және өзгермелі жел жағдайында қолданылатын ұшу-қону жолағының бағыты күні ішінде бірнеше рет өзгеруі мүмкін, немесе мүмкін, ұзағырақ болғандықтан, «тыныш желге арналған» ұшу-қону жолағы болады.

Орналасу

Жол қозғалысы үлгілері бұрылыстардың қай бағытта орындалатынына қарай сол немесе оң қол ретінде анықталуы мүмкін. Олар көбінесе сол қолмен жасалады, себебі көптеген шағын ұшақтар сол жақтан басқарылады (немесе бас ұшқыш немесе жауапты ұшқыш сол жақтан отырады), соның салдарынан ұшқыш сол жақ терезеден жақсы көреді. Оң қолмен жасалатын үлгілер параллель ұшу-қону жолақтары үшін, шуды азайту үшін немесе жер бедерінің ерекшеліктеріне байланысты (мысалы, таулар, мұнаралар және т.б.) орнатылады. АҚШ-та стандартты емес (яғни оң қолмен жасалатын) үлгілер Әуежайлар/Құрылыстар анықтамалығында немесе секциялық картада көрсетіледі; басқа елдерде олар сол елдің ұқсас құжатында, мысалы, Канаданың ұшу қосымшасында көрсетілуі мүмкін. Егер басқаша нақты көрсетілмесе, мұнарасы жоқ әуежайлардағы барлық жол қозғалысы үлгілері сол қолмен жасалады. Жол қозғалысының бағытын әуежайдың сигнал алаңындағы жол қозғалысы индикаторы көрсетуі мүмкін. АҚШ-та Федералды ережелер кодексі CFR 91.126 a. (2) тік қанатты ұшақтардың қанатты ұшақтардың қозғалысынан аулақ болуын талап етеді. Белсенді ұшу-қону жолағы желге ең жақын бұрышта таңдалатындықтан (ұшу және қону желдің бағытына қарсы жүзеге асырылады), үлгінің бағыты желдің бағытына да байланысты. Үлгілер әдетте төртбұрышты пішінде болады және төртбұрыштың бір ұзын жағында ұшу-қону жолағы орналасқан. Үлгінің әр бөлігінің өзіндік атауы бар:

Желге қарсы бөлік. Ұшу жолы қону жолағына параллель және сол бағытта. Ол ұшу-қону жолағынан ауытқып, желдің соғатын бөлігіне қарама-қарсы орналасқан. Желдің бүйірінен өту бөлігі. Ұшу жолағының шығу жағына тік бұрышта қысқа көтерілу ұшу жолы. Желдің соққысымен қатар жүру бөлігі. Ұзақ, тегіс ұшу жолы қону жолағына параллель, бірақ қарсы бағытта. (Кейбіреулер оны ерте, орта және кеш "кіші бөліктерімен" бірге қарастырады. Әрине, "желдің ортасында" екенін хабарлаған ұшақты оңай табуға болады.) Түзуге дайындалу бөлігі. Соңғы жақындау. Ұшу жолағының орта сызығы бойымен қону бағытындағы ұшу жолы, түзуге дайындалу бөлігінен ұшу-қону жолағына дейін. Соңғы жақындаудың соңғы бөлігі кейде "қысқа соңғы жақындау" деп аталады. Көтерілу бөлігі, Бастапқы немесе Көтерілу. Ұшу-қону жолағының орта сызығы бойымен ұшу жолы, ол ұшып көтерілуден басталады және ұшу-қону жолағының шығу шетінен кем дегенде 1/2 мильге дейін және жол қозғалысы үлгісінің биіктігінен кем дегенде 300 фут төмен жалғасады. Бөліктердің атаулары логикалық және желге қарағанда салыстырмалы желге негізделген. Желге қарсы ұшып бара жатқан ұшақ желге қарай бағытталған, желдің бүйірінен өтіп бара жатқан ұшақ желдің бүйірінен өтеді, желдің соққысымен қатар жүріп бара жатқан ұшақ желдің бағытына қарай ұшады, дәл түтіндей. Көптеген әуежайларда стандартты үлгі қолданылса, басқа жағдайларда қажеттілікке қарай өзгертіледі. Мысалы, әскери әуежайларда көбінесе желге қарсы және түзуге дайындалу бөліктері болмайды, олар желге қарсы және желдің соққысымен қатар жүру бөліктерін тікелей байланыстыратын дөңгелек доғалар түрінде ұшады.

Үлгідегі рәсімдер

Ұшақтар үлгіге қосылып, одан шығуды күтіледі, қолданылып жүрген үлгіге сәйкес келеді. Кейде бұл ұшқыштың қалауы бойынша болады, ал кейде ұшқышқа әуе қозғалысын басқару қызметінен нұсқау беріледі. Үлгіге қосылу үшін әртүрлі елдерде қабылданған белгілі бір ережелер бар. АҚШ-та ұшақтар көбінесе желдің бағытына қарай 45 градус бұрышпен және ұшу-қону жолағының ортасымен қатарласа үлгіге кіреді. Ұшақтар кез келген нүктеде үлгіге кіре берсе де, AIM және AC 90-66B үлгі биіктігінде 45 градуспен кіруді ұсынады. Канадада бақылаусыз әуежайларда ұшақтар көбінесе желдің бағытына бұрылып, желдің ортасынан өтеді, содан кейін желдің бағытына қарай бұрылады. Дегенмен, тікелей желдің бағытымен қосылу да мүмкін. Бақыланатын әуежайларда диспетчер ұшақтарды желдің бағытына, негізгі жаққа немесе тікелей соңғы жаққа қосылуға бағыттайды. Ұлыбританияда, Оңтүстік Африкада және Жаңа Зеландияда стандартты жоғарыдан қосылу әдісі ұсынылады. Еуропада ұшақтар көбінесе желдің бағытына қарай 45 градус бұрышпен үлгіге кіреді, желдің бағытының басында. Жылдам ұшақтар, мысалы, әскери ұшақтар, жүгіру және тоқтату (АҚШ-та жоғарыдан маневр немесе жоғарыдан тоқтату) арқылы үлгіге кіруі мүмкін. Ұшақ соңғы жол бойымен жылдамдықпен ұшып, ортасынан жоғары жылдамдықты жоғалту үшін өткір бұрылыс жасайды және желдің бағытымен үлгі биіктігінде және қону конфигурациясында келеді. Сол сияқты, үлгіден шығу үшін де белгілі бір ережелер бар. АҚШ-та ұшақтар көбінесе ұшу-қону жолағынан тура шығады, 45 градус бұрылыспен желдің қарсы бағытына (немесе одан) қарай немесе желдің бағытына қарай 45 градус бұрылыспен бұрылады. Канадада ұшақтар көбінесе ұшу-қону жолағына қарай тікелей ұшып, трасса биіктігіне дейін ұшады, содан кейін қалағандай бұрылуы мүмкін. Бақыланатын әуежайларда диспетчер ұшу кезінде қай бұрылыс жасау керектігін нұсқау береді. Сондай-ақ, "орбита" деп аталатын процедура бар, онда ұшақ сағат тілі бойынша немесе кері бағытта 360 градус айналып ұшады. Бұл көбінесе үлгідегі басқа ұшақтармен қашықтықты сақтау үшін жасалады. Бұл диспетчердің нұсқауы болуы мүмкін. Егер ұшқыш өздігінен шешім қабылдаса, ол мысалы, "(құйрық нөмірі немесе рейстің нөмірі) сол жақтан бір айналым жасайды, аяқталғаннан кейін хабарлаймын" деп хабарлайды. Ұшу мен қонуды жаттығу үшін ұшқыш бір ұшу-қону жолағынан бірнеше рет тізбектей ұшып-қона алады. Әрбір қонудан кейін, ұшу-қону жолағының қалған қашықтығына, ұшақтың және ұшқыштың мүмкіндіктеріне, шуды азайту шараларына және әуе қозғалысын басқару қызметінің рұқсатына байланысты, ұшқыш толық тоқтату (кейінгі ұшу-қону жолағына такси), жанасу және ұшу (қону кезінде тұрақтандыру, ұшақты ұшуға дайындау және тоқтатпай ұшып кету) немесе тоқтату және ұшу (тоқтау, содан кейін қалған ұшу-қону жолағынан ұшып кету) орындайды. АҚШ-та бақыланатын әуежайда жұмыс істеген кезде пилотқа жоғарыда аталған қону опцияларының кез келгенін таңдауға немесе ұшқыштың қалауы бойынша қонудан бас тартуға рұқсат беруге болады.

Кері айналатын контурлар

Екі немесе одан көп параллель ұшу-қону жолақтары бір уақытта пайдаланылған жағдайда, ең сыртқы жолақтардағы ұшақтар өзінің схемаларын басқа жолақтармен қақтығыспайтын бағытта орындауы тиіс. Осылайша, бір жолақ сол жақ схема бойынша, ал екіншісі оң жақ схема бойынша жұмыс істей алады. Бұл ұшақтардың схемаларын орындау кезінде максималды қашықтықты сақтауға мүмкіндік береді, бірақ соңғы кезеңге кіргенде ұшақтар жолақтың орта сызығынан шығып кетпеуі қажет, соқтығыстарды болдырмау үшін. Егер үш немесе одан көп параллель жолақ болса, мысалы, Австралиядағы Банкстаун әуежайында, ортаңғы жолақ(тар) түсінікті себептерге байланысты тікелей ұшу кезінде немесе ұшақ өте кең базалық кезеңнен схемаға қосылғанда ғана қолданылуы мүмкін.

Биіктігі

Әуеайлақ "шеңбер биіктігін" немесе "үлгі биіктігін" жариялайды, яғни ұшқыштардың алаңнан жоғары белгілі бір деңгейде ұшуы талап етіледі (АҚШ-та ұсынылады, FAA AC90 66A Para. 8c).

Қону жолағының бағыт көрсеткіштері жұптап орнатылады және қону жолағының орналасуын көрсету үшін қолданылады. Жол қозғалысы көрсеткіштері қону жолағының бағыт көрсеткіштерімен бірге жұптап орналастырылады және әдеттегі сол жақты қозғалыс үлгісінен ауытқу кезінде бұрылыс бағытын көрсетуге қолданылады. Әуежайда сегменттелген шеңбер орнатылмаған жағдайда, жол қозғалысы көрсеткіштерін ұшу-қону жолағының соңына немесе оған жақын орнатуға болады.

Вертолеттер

Сондай-ақ, тікұшақ ұшқыштары да желге қарсы жаққа қонуды ұнатады және көбінесе келу немесе кету кезінде белгілі бір схема бойынша ұшу сұралады. Көптеген әуежайларда тікұшақтардың төмен жылдамдығын ескере отырып, арнайы схема қолданылады. Бұл әдетте қанатты ұшақтардың схемасының кері бейнесі болып табылады және көбінесе жер бетінен сәл төмен стандартты биіктікте жүзеге асырылады; жоғарыда айтылғандай, бұл биіктік әдетте жер бетінен 500 фут биіктікте болады. Дегенмен, тікұшақтардың ерекше маневрлеу қабілетіне байланысты, тікұшақ ұшқыштары көбінесе схемаға кірмей, тікелей қону алаңына немесе тұраққа жақындайды.

Басқа үлгілер

Егер қонуға ниетті ұшақ кідіртуді қажет етсе, әуе қозғалысын басқару (ATC) оны әуежай қонуға рұқсат беруге дайын болғанға дейін күту шеңберіне қоюға шешім қабылдауы мүмкін. Күту режиміндегі коммерциялық ұшақтар көбінесе баяу жылдамдықпен, жарыс жолы тәрізді дөңгелек үлгімен ұшады, бұл қонуға рұқсат берілгеннен кейін басталатын әуежай маневр схемасынан едәуір өзгеше. Күту шеңберіндегі ұшақ әуежайдың үстінен айналуы мүмкін болғанымен, ATC айналу үшін алыс орналасқан жерді белгілеуі мүмкін.