Кіріспе

Христиан дінінің Үштіксіз тармағы – Унитариандық – Христиан дінінің Үштіксіз тармағы болып табылады. Унитариандық христиандар Құдайдың бірлік табиғатын ғаламның бірегей және жалғыз жаратылысы ретінде мойындайды, бірақ ол Құдайдың өзімен тең емес. Унитариандық, кейінірек бұзылыстар орын алғанға дейін "алғашқы христиандықты" қайта жаңғырту мақсатымен құрылды. Сол сияқты, унитариандық христиандар әдетте түпкі күнә туралы доктринаны жобамайды. Унитариандық шіркеу құрамына либералды немесе консервативті унитариандық христиандық ағымдар кіруі мүмкін, соңғылары библиялық унитариандар деп аталады. Унитариандық сенімнің пайда болуы Радикалды Реформациямен тығыз байланысты, ол 16 ғасырдың ортасында Польша-Литва Ұлтастығындағы және Трансильвания княздығындағы протестанттық поляк бауырластары арасында дерлік бір уақытта басталды. Осы кезеңде пайда болған алғашқы унитариандық христиандық ағым – унитариандық уағызшы және теолог Ференц Давид (шамамен 1520–1579) құрған Трансильвания унитариандық шіркеуі. 17 ғасырда Польшадағы ауыр қуғын-сүргін көптеген унитариандарды өз сенімдері үшін қашуға немесе өлтіруге мәжбүр етті. Бүгінгі күні Британдық унитариандық штаб-пәтері сол жерде орналасқан. Диссиденттер мен бейімделмейтіндерге тән, унитариандық – бір ғана христиандық конфессия емес; керісінше, ол Құдайдың бірлік табиғаты туралы ортақ теологиялық түсініктерді бөлісетін, қазіргі және жойылған христиандық топтардың жиынтығын білдіреді (тарихи жағынан бір-бірімен байланысты болса да, болмаса да). Унитариандық христиандық қауымдастықтары мен шіркеулері Орталық Еуропада (көбінесе Румыния мен Венгрияда), Ирландияда, Үндістанда, Ямайкада, Жапонияда, Канадада, Нигерияда, Оңтүстік Африкада, Ұлыбританияда және АҚШ-та дамыды. Британдық Америкада унитариандық теологияның әртүрлі мектептері алғаш рет Жаңа Англия колонияларында, содан кейін Атлантиканың орталық штаттарында тарады. Солтүстік Америкадағы қауымның унитариандық сенімді ресми түрде алғаш қабылдауы Бостондағы Король шіркеуі болды, онда Джеймс Фриман 1784 жылы унитариандық доктринаны оқытуды бастады және пастор болып тағайындалды. Кейін 1785 жылы ол Линдсейдің еңбегіне негізделген қайта қаралып жазылған Унитариандық Ортақ Дұғалар кітабын жасады.

Терминология

Юнитариандық – бұл есімдік зат есім және басқа христиан теологиялары сияқты ағылшын тілінде қолданылады. Бұл термин, белгілі бір діни дәстүрдің атауы болмас бұрын пайда болған, сондықтан кейде Иса Мәсіхтің Құдай Ұш Тұлғасы (Үштік) ілімін жоққа шығаратын немесе Құдайдың жалғыз тұлға екеніне сенетін кез келген түсінікті сипаттау үшін жалпы есім ретінде қолданылады. Мұндай жағдайда, бұл Үштікке сенбейтін сенім жүйесі болуы мүмкін, бірақ ол міндетті түрде унитариандық қозғалысқа байланысты емес. Мысалы, унитариандық қозғалыс ешқашан Исаның Құдайлығын қабылдаған емес, сондықтан Оностизм Пятидесятничествосы, Біріккен Пятидесятницалық Шіркесі Халықаралық, Шынайы Иса Шіркесі және Михаил Серветтің жазбалары сияқты үштік емес сенім жүйелерін қамтымайды (барлығы да Исаның жалғыз тұлға ретінде Құдай екенін жариялайды). Соңғы уақытта, кейбір діни топтар өз теологияларын унитариандықтан ажырату үшін 19 ғасырдағы «Библиялық унитариандық» терминін қабылдады. Юнитариандық – христиандық теология және практика, ол Юнитариандық Универсализмнен бұрын пайда болған және одан ерекшеленеді. 1890 жылдары Американың унитариандық қауымдастығы христиан емес және теистік емес шіркеулер мен жеке тұлғаларға өз қауымдастығының құрамына кіруге рұқсат берді. Осының нәтижесінде, унитариандық сенімді ұстанбаған адамдар да унитарийлер деп аталды, себебі олар Американың унитариандық қауымдастығына қарасты шіркеулердің мүшелері болды. Бірнеше онжылдықтардан кейін, теистік емес мүшелердің саны теологиялық унитарийлерден басып өтті.

Тарих

Юнитаризм, теология ретінде де, шіркеулердің деноминациялық отбасы ретінде де, Польшада, Трансильванияда, Англияда, Уэльсте, Үндістанда, Жапонияда, Ямайкада, АҚШ-та және одан әрі 16 ғасырда қазіргі уақытқа дейін қалыптасып, дамыды. Осы аймақтардың әрқайсысында унитариандықтардың ортақ нанымдары болғанымен, бастапқыда олар бір-бірінен тәуелсіз өркендеді. Кейін ғана олар бір-біріне әсер етіп, ұқсастықтарды жинақтады. Польшадағы Ecclesia minor немесе Кіші реформат шіркеуі, бүгінде Поляк бауырлары деп белгілі, 1556 жылғы 22 қаңтарда Польшаның реформат (кальвинистік) шіркеулерінің Сецемин ауылында өткен жалпы синодта Гониадзскийдің Петрі (Петр Гонесиус) атты поляк студентінің Үштік туралы ілімге қарсы сөйлегенінен туындаған даудың нәтижесінде пайда болды. Тоғыз жылдық пікірталасқаннан кейін, 1565 жылы Тринитаризмге қарсылар Польша реформат шіркеуінің (әрі қарай Ecclesia maior) синодынан шығарылып, өздерінің Ecclesia minor синодарын өткізе бастады. Сырттан оларды «арийлер» деп атағанмен, Фаусто Соццинидің (Фауст Социн) көзқарастары шіркеуде стандартқа айналды, бұл ілімдер ариандықтан мүлдем өзгеше болды. Социнус олардың сенімдерін қалыптастыруда соншалықты маңызды болды, Польшадан тыс адамдар оларды көбінесе социниандар деп атады. 1658 жылы Польшалық бауырластар Сейм (Польша Парламенті) шешімімен таратылды. Оларға Рим католицизміне өтуге немесе Польшадан кетуге бұйрық берілді. Көптегендері Трансильванияға немесе Голландияға кетіп, «Унитариан» деген атты қабылдады. 1665-1668 жылдары Социннің немересі, аға Анджей Визовати, Bibliotheca Fratrum Polonorum quos Unitarios vocant (Унитариан деп аталатын поляк бауырластарының кітапханасы, 4 том, 1665–1669 жж.) кітабын жариялады. Трансильваниядағы унитариандық шіркеу алғаш рет 1568 жылдың қаңтарында принц Иоанн II Сигизмунд Заполья басшылығымен Трансильваниялық диета қабылдаған Торда жарлығымен мойындалды және алғаш рет Ференц Давид (бұрынғы кальвинист епископы, 1566 жылдан бастап жаңа ілімді уағыздай бастаған) басқарды. «Унитариан» термині алғаш рет 1600 жылғы 25 қазанда Трансильваниядағы Лефальва парламентінің құжатында unitaria religio түрінде пайда болды, бірақ ол 1638 жылға дейін Трансильванияда кеңінен қолданылмады, ол кезде ресми Recepta Unitaria Religio жарияланды. Англияда Unitarian сөзі жеке хаттарда, Unitarians деп аталатын поляк бауырластарының кітапханасы (1665 ж.) сияқты басылымдардың импортталған көшірмелеріне сілтеме жасай отырып, айналып жүрді. Генри Хедворт 1673 жылы ағылшын тілінде «унитариан» сөзін алғаш рет басып шығарды, ал бұл сөз алғаш рет 1687 жылы Стивен Найдың «Унитариандардың қысқаша тарихы, сондай-ақ социниандар» кітабының тақырыбында пайда болды. Бұл қозғалыс Англияда Ағарту дәуірінен кейін танымал болды және 1774 жылы Теофилус Линдси Джозеф Пристлимен кездесулер ұйымдастырып, елдегі алғашқы унитариандық қауымды құрған кезде ресми деноминацияға айнала бастады. Бұл оқиға Лондонның Эссекс-стрит шіркеуінде болды. Америка Құрама Штаттарында унитариандықтар құрған алғашқы мектеп 1831 жылы Нью-Йорк штатының Oneida округіне қарасты Клинтон либералды институты болды.

"Социандық" христология

Көбінесе "социандық" деп аталатын Христиандық теология (унитариандық теологияның негізін қалаушылардың бірі Фаусто Соццини есімімен) Иса Мәсіхтің адам ретінде туған кезде ғана өмір бастағанына сенуді білдіреді. Яғни, Исаның денесіне дейін болған өмірі жоқ екендігі туралы ілім қабылданбайды. Көзқарастар Исаның тек қана адам болғанына (псилантропизм) сенуден бастап, оның ұлылығы үшін Құдай оны Ұлы ретінде қабылдады (асырап алу) дейін әртүрлі. Бұл христология Соцциниге дейін де белгілі бір формада болған. Византиялық Теодот, Артемон және Самосаттық Пауль Мәсіхтің бұрыннан бар болғанын жоққа шығарды. Бұл идеяларды Анкиралық Марцелл мен оның шәкірті Фотин 4-ші ғасырда жалғастырды. 16-шы ғасырдағы радикалды реформация және анабаптист қозғалыстарында бұл идея Соццинидің ағасы Лелио Соццини арқылы қайта пайда болды. Польшалық бауырластарға ықпал етіп, Раковиандық катехизисте осы сенімді ресми түрде жариялаған Фаусто Соццини, еріксіз осы христологиялық ұстанымға өз есімін берді, ол Джон Биддл, Томас Белшем, Теофилус Линдси және Джеймс Мартино сияқты ағылшын унитариандарымен жалғасты. Америкада ерте унитариандардың көпшілігі Христологияда "ариандық" болды (төменде қараңыз), бірақ "социандық" көзқарасты ұстанғандардың арасында Джеймс Фриман да болды. Исаның бұрыннан бар екенін жоққа шығарғандардың арасында оның қыздан туылғаны туралы пікірлер де болды. Оны жоққа шығару кейде эбиониттерге жатқызылады; алайда Ориген (Contra Celsum v.61) және Евсевий (HE iii.27) кейбір эбиониттердің қыздан туылғанын қабылдағанын көрсетеді. Ал Византиялық Теодот, Артемон және Самосаттық Паульдың бәрі де қыздан туылғанына сенген. Юнитариандықтың алғашқы күндерінде көпшілік қыз бала тууы туралы әңгімені қабылдады. Саймон Будни, Джейкоб Палеолог, Томас Белшем және Ричард Райт сияқты бірнеше унитариандар Киелі кітаптың тарихи дұрыстығына күмән келтірді, бұл оларды қыздың тууы туралы әңгімеге де күдікпен қарауға итерді. 1830 жылдары Англия мен Америкада басталып, негізінен Фридрих Шлейермахермен байланысты неміс либералды теологиясынан туған трансценденталистік унитаризмде көрініс тапқан псилантропизм көзқарасы танымалдылығын арттырды. Оның жақтаушылары дінге интеллектуалды және гуманистік көзқараспен қарады. Олар эволюциялық түсініктерді қабылдады, "адамның игілігіне" сенді және Киелі кітаптың қатесіздігі туралы ілімді тастап, Киелі кітаптағы керемет оқиғалардың көпшілігін (қыздан туылғанды қоса алғанда) қабылдамады. Мысалдар: Джеймс Мартино, Теодор Паркер, Ральф Уолдо Эмерсон және Фредерик Генри Хедж. Американың танымал унитариан Уильям Эллери Ченнинг өмірінің соңына дейін, трансценденталистермен байланысын бастағаннан кейін ғана қыз бала тууына сенді.

Ариандық

Ариандық көбінесе унитариандық діннің бір түрі деп есептеледі. Ариандық христология бойынша, Иса адам болғанға дейін Логос, яки Сөз ретінде болған, ол Құдайдан туған немесе жаратылған, көкте Құдаймен бірге тұрған. Осы унитариандық түрінің көптеген нұсқалары бар, олар: Ұлдың құдайлық рух екендігіне сенуден бастап (субординационизм деп аталады), немесе Құдайға ұқсас мәнді (жартылай ариандық деп аталады) болуына дейін, тіпті ол періште немесе Құдайдан мүлдем өзге табиғаттағы төменгі рухани жаратылыс екендігіне сенуге дейін. Бұл көзқарастардың бәрі міндетті түрде осы христологияның негізін қалаушы Ариусқа тән болған жоқ. Бұл сенім жүйесінде Иса әрқашан Құдайдан төмен, бірақ адамдардан жоғары деп есептеледі. Арий христологиясы Польша, Трансильвания немесе Англиядағы унитариандардың көпшілігі үшін емес еді. Ол тек американдық унитариандық діннің пайда болуымен ғана унитариандық қозғалыста орнықты. Құдай Әкеге бағынышты, бұрыннан бар Исаға сенген ерте христиан теологтарының қатарында Антиохиялық Лукиан, Кесариялық Евсевий, Арий, Никомедиялық Евсевий, Софист Астерий, Еуномий және Ульфилас, сондай-ақ Ургенелл епископы Феликс болды. Бұл христологияны жақтаушылар оны (даулырақ) Юстин Мартир және Римнің Гипполитпен де байланыстырады. Үштікке қарсы болған Михаил Сервет Мәсіхтің бұрыннан бар екендігін жоққа шығармаған, демек, ол оған сенген болуы мүмкін. Расталмаған дереккөз: date=March 2013 (Сервет өзінің «Құдай Үштігі туралы трактатында» Логос (Сөз) Мәсіхтің көрінісі екенін, ал «Мәсіхтің көрінісі – Құдаймен бірге болған Сөз» деп үйреткен. Онда Құдайдың өзі жарқырап тұрған нұрымен көкте көрінген, «және ол – Құдайдың өзі», ал «Сөз – Құдайдың мәнінің өзі немесе Құдай мәнінің көрінісі, Құдайда одан басқа ешқандай субстанция немесе гипостаз жоқ, тек жарқын бұлтта Құдай тұрғандай сезіледі. Сондай-ақ, дәл сол жерде Мәсіхтің беті мен тұлғасы жарқырап көрінген». 19 ғасырдың белгілі ариандық унитариандарының қатарында Эндрюс Нортон мен Уильям Эллери Ченнинг (оның ерте жылдары) бар.

Дін

Юнитариандық дәстүрдегі құлшылық Құдай туралы түсініктердің кең спектрін қамтиды, ал қызметтің негізгі мақсаты – өмірдің өзін тойлау болуы мүмкін. Әрбір юнитариандық қауым өзінің құлшылық нысанын жасауға құқылы, бірақ көбінесе юнитариандықтар өздерінің тостағанын (сенім белгісін) жағады, барлық жасқа арналған очерк оқиды; сондай-ақ уағыз, дұға, гимндер мен әндерді қосады. Кейбір қауымдар қатысушыларға соңғы қуаныштары мен алаңдауларымен бөлісуге мүмкіндік береді.

Қазіргі заманғы христиандық унитариандық ұйымдар

Бұл бөлім бүгінгі күні әлі де нақты христиандық болып табылатын, Unitarian Universalism құрамындағы немесе одан тыс жердегі Unitarian шіркеулері мен ұйымдарына қатысты. Керісінше, Unitarian Universalism – христиан емес діндерді қабылдауды білдіреді.

Халықаралық топтар

Кейбір унитариандық христиандық топтар 1995 жылы құрылған Халықаралық унитариандықтар мен универсалистер кеңесіне (ICUU) қатысты. ICUU-ның Австралия, Жаңа Зеландия, Ұлыбритания, Канада, Чехия, Дания, Еуропалық Унитариандық Одақ, Финляндия, Германия, Венгрия, Индонезия, Үндістан, Нигерия, Пәкістан, Филиппин, Польша, Румыния, Оңтүстік Африка, Испания, Шри-Ланка және АҚШ-та "толық мүше" топтары бар. Бразилия уақытша мүше болып табылады. ICUU шағын "серіктес топтарды" да қамтиды, соның ішінде Туриндегі Congregazione Italiana Cristiano Unitariana (2004 жылы құрылған) және Ослодағы Bét Dávid Unitarian Association (2005 жылы құрылған).

Трансильвания (Румыния)

Қазіргі әлемдегі ең ірі унитариандық дін ең көне унитариандық дін болып табылады (1565 жылдан бастап, ал "унитариан" термині алғаш рет 1600 жылы қолданылды): Трансильвания унитариандық шіркеуі (Румынияда, Венгрия унитариандық шіркеуімен біріккен). Трансильвания шіркеуі әлі де сенім білдіруінің негізгі мәлімдемесі – Сумма Универсае Теологияе Кристианае Секундум Юнитариос (1787) ескеріліп келеді, бірақ қазіргі таңда оған келісу міндетті емес. Қазіргі Венгрия унитариандық шіркеуі (25 000 мүше) және Трансильвания унитариандық шіркеуі (75 000 мүше) Халықаралық Унитариандықтар мен Универсалистер Кеңесіне (ICUU) мүше және 1565 жылы Трансильванияда Иоанн II Сигизмунд Заполя билігінде Ференц Давид құрған тарихи унитариандық христиандық дәстүрмен байланысты екенін мәлімдейді. Венгрия мен Трансильваниядағы унитариандық шіркеулер шіркеу иерархиясы бойынша құрылған және ұйымдастырылған, оның ішінде синодтың шіркеудің басқарушысы ретінде сайлайтын ұлттық епископы бар. Көптеген венгр унитариандары рационалистік унитаризм принциптерін қабылдайды. Унитариандық жоғары оқу орындары тек Трансильванияда (Румыния) ғана бар, оның ішінде Клуж-Напокадағы Иоанн Сигизмунд унитариандық академиясы, Клуждің протестанттық теологиялық институты және Кристору-Секуейдегі Берде Мозес унитариандық гимназиясы; екеуі де рационалистік унитаризмді оқытады.

Ұлыбритания

Unitarian Christian Association (UCA) 1991 жылы Ланселот Гаррар пастор (1904–93) және басқалармен бірге Ұлыбританияда Унитариандық және еркін христиан шіркеулерінің Бас ассамблеясында (GAUFCC) – Ұлыбританиядағы ұлттық унитариандық ұйымда – нақты христиандық идеяларды ілгерілету мақсатымен құрылды. АҚШ-тағы Unitarian Universalist Association-мен UUCF және ICUU ресми байланыстарды сақтайтыны сияқты, UCA да Ұлыбританиядағы GAUFCC-нің еншілес ұйымы болып табылады. Көптеген унитариандық христиандық жариялымдар бір ұйымның демеушілігімен жасалады және олардың мүшелері үшін арнайы басылады. Әдетте, олар миссионерлік жұмысқа немесе дін өзгертуге ынталандыруға пайдаланбайды.

Үндістан

Үндістанда унитариандық ойдың үш түрлі мектебі әртүрлі қозғалыстарға ықпал етті, оның ішінде Брахмо Самадж, Хаси тауларының унитариандық шіркеуі және 1795 жылы Мадраста (Ченнай) құрылған унитариандық христиан шіркеуі. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, "Солтүстік-Шығыс Үндістанның унитариандық одағын қазір отыз бес қауым және сегіз бірлестік құрайды, олардың құрамында шамамен 10 000 унитариян бар".

Америка Құрама Штаттары

Америкалық унитариандық конференциясы (AUC) 2000 жылы құрылды және қазіргі заманғы унитаризмнің христиандық элементіне байланысты UUA мен ICUU арасында орналасады. Америкалық унитариандық конференциясы христиан емес унитариандықтарға ашық, әсіресе христиан емес теистер мен деистер үшін танымал. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, AUC-де АҚШ-та үш қауым бар. Unitarian Christian Ministries International Оңтүстік Каролина штатында тіркелген унитариандық миссия болды, ол 2013 жылы Unitarian Christian Emerging Church-пен біріккенге дейін жұмыс істеді. Unitarian Christian Emerging Church жақында қайта ұйымдастырылып, қазір Американың унитариандық христиандық шіркеуі деп аталады. Сонымен қатар, Unitarian Universalist Faith Alliance және Ministries қасиетті кеңістік пен жаратылыс руханилығын құрметтейтін прогрессивті христиандық форматты ұстанады. Американың унитариандық христиандық шіркеуі (UCCA) 2016 жылдың 1 қазанында Unitarian Christian Emerging Church және Unitarian Christian Conference бірігуі нәтижесінде құрылды. Шіркеудің қазіргі қызметі онлайн және жергілікті қауымдастық жиналыстары арқылы жүзеге асырылуда. UCCA-ның аға пасторы және қазіргі президенті – дәрігер Шеннон Роджерс. UCCA-да діни қызметкерлер де, мирян мүшелер де бар.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Австралиядағы алғашқы унитариандық шіркеу 1854 жылы Мельбурнда салынды, одан кейін көп ұзамай Сидней мен Аделаидада, содан кейін Балларатты қоса алғанда, аймақтық орталықтарда да шіркеулер ашылды. Қазіргі заманғы шіркеу, енді унитариандық христиан дінін ұстанбайды, Аделаида, Сидней және Мельбурндағы мүліктерін сақтап, Австралия мен Жаңа Зеландияның басқа аймақтарында кішігірім қауымдастықтарды қамтиды.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкадағы унитариандық қозғалысты 1867 жылы белгілі Кейп отбасының мүшесі Дэвид Фоур құрды. Кейптаундағы Голландия реформаланған шіркеуі үшін Нидерландыдағы Лейден университетінде білімін аяқтағанда ол озық либералды діни ой-пікірлермен танысты.

Ирландия

Ирландияда екі жұмыс істеп тұрған унитариан шіркеуі бар, біреуі Дублинде, екіншісі Коркте. Екеуі де Ирландияның жазбаға бағынбаған Пресвитериан шіркеуінің мүшесі болып табылады.

Дания

Данияға унитаризм соңынан келді. Шабыландырудың бір бөлігі Норвегия мен Англиядан келді – негізін қалаушылардың туыстары және Эдвард Григтің әйелі. 1900–1918 жылдары қоғамның пасторы Уффе Биркедал болды, ол бұрын лютеран пасторы болған. Алғашқы құлшылық 1900 жылдың 18 ақпанында өтті. 1900 жылдың 18 мамырында өткен құрылтайшы бас жиналысында Мэри Бесс Вестенхольц қоғамның алғашқы төрағасы болып сайланды. Қоғамның бюллетені 1904–1993 жылдары «Protestantisk Tidende» деп, кейін «Unitaren» деп аталды, бұл Дания лютеран шіркеуінің бір бөлігі болу тұжырымының біртіндеп өзгеруін көрсетеді, енді мұндай болжам жасалмайды.

Киелі кітапты ұстанатын унитариандар

Библиялық унитаризм – Құдай Әке жалғыз, біртұтас болғандығы және Иса Мәсіх – оның ұлы, алайда құдай емес, ерекше жаратылыс екендігін үйрететін христиандық сенім. Кейбір дін ұйымдары осы терминді өздерін сипаттау үшін қолданады, осы арқылы 19 ғасырдың соңынан бастап қалыптасқан британдық унитаризм мен, негізінен АҚШ-тағы, Унитарлық Универсализмнен өзгешеліктерін нақтылайды. Олардың діни ілімі 16 және 17 ғасырларда Трансильвания унитариан шіркеуімен қабылданып, дамытылды. Бүгінде Италиядағы Христиан шіркеуімен байланысты шіркеулер осы сенімді ұстанады.

Белгілі бірлікшілдер

Белгілі бірлікшілер қатарында классикалық композиторлар Эдвард Григ және Бела Барток; теология және діни қызмет саласында Теодор Паркер, Ивон Сон және Томас Лэмб Элиот; ғылымда Оливер Хевисайд, Эразм Дарвин, Джозеф Пристли, Джон Арчибальд Уилер, Линус Полинг, сэр Исак Ньютон және өнертапқыш сэр Фрэнсис Рональдс; математикада Джордж Буль; азаматтық басқаруда Сьюзан Б. Энтони; гуманитарлық қызмет пен әлеуметтік әділеттілікте Фрэнсис Эллен Уоткинс Харпер, Уитни Янг және Флоренс Найтингейл; әдебиетте Джон Боуринг, Сэмюэл Тейлор Колридж және Элизабет Гаскел; өнерде Франк Ллойд Райт; өнеркәсіпте Джозиа Ведвуд, Ричард Пикок және Сэмюэл Картер; діни қызмет пен саясатта Томас Старр Кинг; ал білім беруде Чарльз Уильям Элиот есімдері бар. Джулия Уорд Хоу әйелдердің сайлау құқығы үшін күрестің жетекшісі, өнер және әдебиет академиясына сайланған алғашқы әйел, «Республиканың жеңіс маршы», өлеңдер жинақтары және басқа да жазбалардың авторы болды. Ол квакерлер отбасында өскен болса да, Нью-Йорк штатының Итака қаласындағы Корнелл университетінің негізін қалаушы Езра Корнелл унитариан шіркеуіне қатысып, Итакадағы Бірінші унитариан шіркеуінің құрылуына мүсіндеме жасады. Орегон штатының Конституциясына қол қойған Эрамус Дарвин Шаттук 1865 жылы Орегондағы алғашқы унитариан шіркеуін құрды. Он бір Нобель сыйлығы унитариандарға берілді: физикадан Роберт Милликан және Джон Бардин (екі рет); бейбітшілік үшін Эмили Грин Балх, Альберт Швейцер және Линус Полинг; медицинадан Джордж Уолд және Дэвид Х. Губель; химиядан Линус Полинг; экономикадан Герберт А. Саймон. АҚШ-тың төрт президенті унитариандық болды: Джон Адамс, Джон Куинси Адамс, Миллард Филлмор және Уильям Говард Тафт. 1952 және 1956 жылдары Демократиялық партиядан президенттікке кандидат болған Адлай Стивенсон II унитариан болды; 2020 жылға дейін ол ірі партиядан президенттікке ұсынылған соңғы унитариан еді. Өзін материалист деп санағанмен, Томас Джефферсон унитариандыққа жақсы қарайтын және оның АҚШ-тағы басты дінге айналатынын болжады. Ұлыбританияда унитариандық дінді халықтың шағын бөлігі ғана ұстанғанмен, оның жақтастары Виктория дәуіріндегі саясатқа зор әсер етті, бұл әсер тек үлкен қалаларда ғана емес, Бірмингем, Лидс, Манчестер және Ливерпуль сияқты қалаларда, сондай-ақ Лестер сияқты кішігірім қауымдастықтарда да байқалды, онда унитариан шіркеуі «Мэрлердің ұясы» деп аталды. Көптеген унитариан отбасылары Виктория дәуірінен бастап 20 ғасырдың ортасына дейін Ұлыбританияның әлеуметтік және саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Олардың ішінде Nettlefolds, Martineaus, Luptons, Kitsons, Chamberlains және Kenricks отбасылары болды. Бірмингемде 1862 жылы «Мәсіх шіркеуі» деп аталатын унитариан шіркеуі ашылды. Ол бүкіл қоғамның мәдени және интеллектуалдық орталығына айналды, онда қоғам туралы идеялар ашық және сын тұрғысынан талқыланды. Басқа унитариандардың қатарында World Wide Web-тің авторы сэр Тим Бернерс Ли, Mensa ұйымын құрған Ланселот Уэр, дирижер сэр Адриан Болт, белгілі ойлап тапқан және болашақтағы жағдайды зерттеуші Рей Курцвейл және ерікті эвтаназияны қолдау үшін Dignity in Dying қоғамын құрған C. Killick Millard бар. 18 ғасырдың үндістандық реформаторы Рам Мохан Рой «Исаның нұсқаулары» атты кітап жазған унитариандық болды.