Кіріспе

Су бұлағы – жер асты суының қынаптан шығып, Жер қыртысының бетіне (педосфераға) ағылып, жер бетіндегі суға айналатын табиғи шығу нүктесі. Ол гидросфераның құрамдас бөлігі және су айналымының бір бөлігі болып табылады. Су бұлақтары адамдар үшін, әсіресе жылдық жауын-шашын мөлшері аз құрғақ аймақтарда, таза судың маңызды көзі болып табылады. Су бұлақтарының жер бетіне шығуына гравитация және гидростатикалық қысым сияқты түрлі табиғи күштер себеп болады. Жер астындағы жылумен қыздырылған судың шығуынан пайда болған бұлақ – ыстық су бұлағы деп аталады. Су бұлағынан шығатын су мөлшері нөлге жуықтан бастап ең ірі бұлақтардағыдан әлдеқайда көпке дейін өзгереді.

Құрылу

Су бұлақтары жер асты суының жер бетіне ағып шығуынан пайда болады. Бұл әдетте, жер асты суы деңгейі жер бетінен жоғары көтерілгенде немесе жер беті күрт төмендегенде болады. Бұлақтар карсттық топография, су жинағыштар немесе жанартаулық қызметтің нәтижесінде де пайда болуы мүмкін. Мұхит түбінде де бұлақтар кездеседі, олар жылы, азырақ тұзды суды тікелей мұхитқа құяды. Карсттық топографияның нәтижесінде пайда болған бұлақтар – карсттық бұлақтар, онда жер асты суы жарықтар мен тіреулер желісі арқылы ағады – бұл кеңістіктер ұсақ түйірлер арасынан үлкен үңгірлерге дейін жетеді, содан кейін бұлақ ретінде шығады. Бұлақтың жер бетіне шығуына себеп – бұлақ суының толықтыру аймағы, су шығатын жерден жоғары орналасқан шектеулі су жинағыш болуы мүмкін. Жоғары орналасқан көздерден қысыммен шығарылатын су – артезиандық құдықтар. Бұл тіпті шығару орны 91 метрлік үңгір болған жағдайда да мүмкін. Мұндай жағдайда үңгір, жер асты суының жоғары орналасқан толықтыру аймағы үшін төменгі биіктіктегі тесіктен шығуға арналған шланг сияқты қолданылады. Артезиандық емес бұлақтар жай ғана жоғарыдан төменге жер астынан ағып, жерді дренаж құбыры ретінде пайдаланып, бұлақ түрінде шығады. Тағы басқа бұлақтар жер астындағы жанартаулық немесе магмалық белсенділіктен туындайды. Нәтижесінде жоғары температуралы және қысымды су, яғни ыстық бұлақтар мен гейзерлер пайда болады. Жер асты суларының әсерінен әктас және доломит сияқты кезекті жыныстар үнемі еріп, кең үңгір жүйелері қалыптасады.

Жіктеу

Су көздері үш негізгі жіктеуге бөлінеді: көпжылдық (жыл бойы үздіріліссіз ағып тұратын бұлақтар); уақытша (жаңбырдан кейін немесе маусымдық өзгерістерде ғана белсенді болатын бұлақтар); және мерзімді (гейзерлер сияқты, белгілі бір немесе белгісіз интервалмен атқылайтын бұлақтар). Су көздері көбінесе шығаратын су мөлшері бойынша жіктеледі. Ең ірі бұлақтар "бірінші дәрежелі" деп аталады, олар секундына кемінде 2800 литр су шығарады. Кейбір аймақтарда көптеген бірінші дәрежелі бұлақтар бар, мысалы, Флоридада кем дегенде 27 осындай бұлақ белгілі; Миссури және Арканзас Озаркстарында, Айдахо штатындағы Жылан өзені бойындағы Мың Бұлақ аймағында тағы 10 бұлақ бар. Бұлақ ағынының шкаласы төмендегідей:

Дәреже Ағын (фут³/с, гал/мин, пинт/мин) Ағын (л/с) 1-ші дәрежелі > 100 фут³/с 2800 л/с 2-ші дәрежелі 10–100 фут³/с 280–2800 л/с 3-ші дәрежелі 1–10 фут³/с 28–280 л/с 4-ші дәрежелі 100 АҚШ гал/мин – 1 фут³/с (448 АҚШ гал/мин) 6,3–28 л/с 5-ші дәрежелі 10–100 гал/мин 0,63–6,3 л/с 6-шы дәрежелі 1–10 гал/мин 63–630 мл/с 7-ші дәрежелі 2 пинт – 1 гал/мин 8–63 мл/с 8-ші дәрежелі 1 пинт/мин-ден аз 8 мл/с 0 дәрежелі Ағын жоқ (өткен/тарихи ағын орындары)

Суландыру

Көктемдер суарналы суару арқылы егінге су жеткізу үшін су көзі ретінде пайдаланылған. Американың оңтүстік-батысындағы жергілікті халықтар суды каналдар арқылы егістікке бағыттайтын бұлақтан тарайтын аскевиялар салған. Бұл әдісті кейін испан миссионерлері де қолданды.

Қасиетті бұлақтар

Қасиетті бұлақ немесе киелі құдық – жер астынан шығатын, діни контекстте (христиандық және/немесе пұтқа табынушылық және/немесе басқа) құрметтелген шағын су қоймасы. Ежелгі Грекияның аңыздары мен мифологиясы қасиетті және тарихы бар бұлақтарға толы болды, атап айтқанда Коркиан, Пиер және Касталия бұлақтары. Орта ғасырлық Еуропада пұтқа табынушылардың қасиетті орындары жиі христиандыққа айналып, киелі құдықтарға айналды. "Киелі құдық" термині көбінесе жергілікті халық мұрасында маңызға ие, шектеулі мөлшердегі су көздерін (яғни көл немесе өзен емес, бірақ бассейндер мен табиғи бұлақтар мен сіңулерді қамтиды) білдіреді. Бұл белгілі бір ат, байланысты аңыз, судың қорғаушы рухының немесе христиан әулиесінің құдіретті күші арқылы суға емдік қасиеттер тағайындалуы, немесе құдық орнында орталықта өткізілетін рәсімдер түрінде болуы мүмкін. Христиандық аңыздарда әулиенің іс-әрекеті бұлақ суының ағып шығуына себеп болғандығы жиі айтылады – бұл, әсіресе кельт әулиелерінің өмірбаянында (агиографиясында) жиі кездесетін тақырып.

Жылу көздері

Термалды бұлақтардан ағып шығатын геотермалды қыздырылған жер асты суларының температурасы адам денесінің температурасынан жоғары, көбінесе 45–50 °C / 110–120 °F аралығында болады, бірақ одан да ыстық болуы мүмкін.

Монша және бальнеотерапия

Жылы бұлақтар немесе геотермальдық бұлақтар мыңдаған жылдар бойы бальнеотерапия, шомылу және демалыс үшін қолданылып келеді. Ыстық бұлақтарға байланысты халық әңгімелері мен олардың емдік қасиеттеріне сенудің нәтижесінде, кейбіреулері туристік орындарға және физикалық оңалту орталықтарына айналды.

Геотермиялық энергия

Ыстық бұлақтар мыңдаған жылдар бойы жылу көзі ретінде қолданылып келеді. 20-шы ғасырда олар үйлер мен ғимараттарды жылыту үшін геотермальдық энергияның жаңаруға қабілетті көзіне айналды. Сондай-ақ, ыстық бұлақтар жылыжай шаруашылығында, егін мен гүл өсіруде тұрақты энергия көзі ретінде де пайдаланылады.