Кіріспе

Хадсонның Үміт бөгеті, Британдық Колумбия, Канада.

W. A. C. Беннетт бөгеті – Канаданың Британдық Колумбиясының солтүстігіндегі Бейбітшілік өзеніндегі ірі гидроэлектрлік бөгет. 183 метр биіктігімен ол әлемдегі ең биік топырақтан жасалған бөгеттердің бірі. Бөгет құрылысы 1961 жылы басталып, 1968 жылы аяқталды. Бөгетте Финлей, Парсник және Бейбітшілік өзендері Уиллистон көліне құяды, ол Уиллистон су қоймасы деп те аталады. Бұл Солтүстік Америкадағы үшінші ірі жасанды көл (Смолвуд су қоймасы мен Маникуаган су қоймасынан кейін), сондай-ақ Британдық Колумбиядағы ең үлкен тұщы су айдыны. Уиллистон көлі солтүстік-оңтүстікке қарай 250 шақырым, ал шығыс-батысқа қарай 150 шақырымға созылған. Бөгет құрылысы 750 миллион долларға бағаланып, Британдық Колумбия провинциясындағы ең ірі жобаға айналды. Бөгетке премьер-министр В. А. К. Беннеттің есімі берілді, өйткені оның көрегендігі жобаның басталуына, дамуына және іске асырылуына үлкен үлес қосты; ал су қоймасы премьер-министрдің сенімді кеңесшісі Рэй Уиллистонның құрметіне аталды. W. A. C. Беннетт бөгетіндегі Гордон М. Шрум генерациялық станциясы жылына 13 000 ГВт/сағ электр энергиясын өндіруге қабілетті, бұл Британдық Колумбияның қуат сұранысының үштен бірінен астамын құрайды. Құрылыс кезінде бұл электр станциясы әлемдегі ең ірісі болды. Қазір де ол Британдық Колумбиядағы ең үлкен электр станциясы және Роберт Бурасса және Черчилль шарлауынан кейін Канададағы үшінші ірі гидроэлектрлік жобасы болып табылады. Құрылыстың алғашқы кезеңдеріне қорғау бөгетін салу, негізді дайындау, су өткізбейтін жабын жасау үшін жерге цемент құю, дренаж жүйесін салу және берік негіз құру үшін қазба жұмыстарын жүргізу кірді. Құрылыс барысында, жақын маңдағы мұздық моренадан тас пен топырақ конвейерлік лента арқылы тасылып, гравитация күшіне сүйене отырып бөгет құрылысын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Аяқталғаннан кейін W. A. C. Беннетт бөгеті 183 метр биіктігінде, 800 метр енінде және 2 километр ұзындығындағы әлемдегі ең үлкен топырақтан жасалған бөгеттердің біріне айналды. Бөгет құрылысында жер астына дейін орналасқан және электр стансасының терең жер астында орналасқан 10 генераторлық бөлімі бар құрылымдар бар. Негізгі электр станциясы Г. М. Шрум генерациялық станциясы деп аталады. Ол 1960 жылдардың заманауи дизайны мен функциясын көрсететін алып трансформаторға ұқсас етіп жобаланған. Жоба, әсіресе, өркениеттен шалқары орналасқандығын ескере отырып, үлкен табысқа жеткені деп есептелді. Құрылыс жобасын жаңадан құрылған BC Hydro мемлекеттік корпорациясының басшысы болып тағайындалған Гордон Шрум басқарды. Провинциялық үкімет BC Hydro-ны жобаны мемлекеттік корпорацияларға қолжетімді төмен пайыздық мөлшерлемелер арқылы қаржыландыру және провинциялық энергия ресурстарын дамытуды бақылау мақсатымен құрды. Шрум 1961 жылы жобаны қабылдаған кезде, ол 1968 жылы электр энергиясын өндірудің соңғы мерзімінен бір жыл қалып қойған болатын. «Жобалау барысында», «құнға баса назар аудару» және «тікелей басқару» стратегиясы арқылы жоба 1967 жылдың күзінде ресми түрде аяқталды, ал алғашқы генераторлар 1968 жылы іске қосылды. Жоба уақытылы және бюджетке сәйкес аяқталды, бірақ қосымша құрылыс 1970 жылдарға дейін жалғасты, соңғы генератор орнатылған 1980 жылы толыққанды аяқталды. W. A. C. Беннетт бөгетінің құрылысына BC Hydro-ға ешқандай тосқауыл немесе ереуілге бармауды кепілдік берген он жылдық келісімшарттармен байланысты жиырмадан астам кәсіподақ қатысты. Бұл келісімшарт жобаны жұмыс күшінің кешігуіне ұшыратпай салуға мүмкіндік берді. Жобаға қатысқан жұмысшылар Солтүстік Америка, Еуропа және тіпті Жапониядан келген халықаралық топтан құралды. Жұмысшылар Портж-Маунтин учаскесінің маңында салынған уақытша лагерьлерде тұрды, жазда көбірек, қыста азырақ жұмысшылар болды. Құрылыстың көп бөлігі бөгеттің ішінде жүргізілді, ол клаустрофобиялық, түтінге толы және кейде үңгірлердің құлауына бейім болды. Барлығы 16 адам бөгет құрылысы кезінде қаза тапты. Құрылыс барысында Портж тауының қарау орны туристерге бөгет құрылысының барысын көру үшін салынған алғашқы ғимараттардың бірі болды.

Жаңарту және қайта жаңарту

2009 жылдан 2012 жылға дейін 6-дан 8-ге дейінгі блоктар қайта жаңартылып, станцияның қуатын 90 мегаваттқа арттырды. Олардың соңғысы – 7-ші блок 2012 жылдың 29 қарашасында пайдалануға берілді. 1-ден 5-ке дейінгі блоктар толыққанды жаңартудан өтіп, модернизацияланды, бұл G. M. Шрумда орнатылған алғашқы блоктардың сенімділігі мен қуатын арттырды. Модернизация арқасында әрбір блоктың электр энергиясын өндіру қуаты 17%-ға дейін артты.

Британдық Колумбия провинциясы

1950-ші жылдары, сондай-ақ одан бұрынғы және кейінгі онжылдықтарда Британдық Колумбияның экономикасы көбінесе табиғи ресурстарды өндіруге негізделгендіктен, оларға әлемдік сұраныстың өзгеруіне бейім болды. Осы сезімталдықтан туындаған тұрақсыз экономикаға қарамастан, Британдық Колумбия Канадада тұруға ең ізделіс провинциялардың бірі саналды. Бұл, ең алдымен, Британдық Колумбияның жан басына шаққандағы ең жоғары нақты табысымен байланысты болды, бұл тұрғындары үшін жоғары тұрмыс деңгейін қамтамасыз етті. Алайда, Британдық Колумбиядағы су электр станцияларының әлеуеті В. А. К. Беннетттің премьер-министрлік қызметі мен провинцияға арналған оның көрегендік саясаты кезінде ғана іске асырылды. Беннетт пайдаланылмаған кез келген табиғи ресурстың ысырап екеніне сенді және Бейбіт өзенінің мол, пайдаланылмаған су электр энергиясының әлеуетін пайдалану жолдарын іздеуге ұмтылды. Бүгінде В. А. К. Беннетт және Бейбіт каньонындағы электр станциялары Британдық Колумбияның жалпы электр энергиясының шамамен 35% -ын өндіреді.

BC Hydro

1962 жылы наурыз айында премьер-министр В. А. К. Беннетт ұсынған Британдық Колумбияның су және электр энергиясы жөніндегі заңы, оның Екі өзен саясатын іске асыру жоспарын баяндады. BC Electric компаниясы Peace River су электр стансасынан алынатын қуатты сатып алуға келіспеді, себебі басқа жерлерде арзанырақ қуат бар еді. Сондықтан, BC Hydro and Power Authority Act заңы BC Electric компаниясын тағы бір мемлекеттік корпорация, BC Power Commission компаниясымен біріктіріп, жаңадан құрылған BC Hydro-ны жасады, оның төрағалары BC Electric-тен Гордон Шрам мен BC Power Commission-нан Хью Кинлисайд болды. BC Hydro бөгеттің, электр стансасының және оған қосымша инфрақұрылымның салынуына жауапты болды.

Жергілікті қоғамдастық пен жұмысшылар

Бөгет пен электр стансасының салынуы және Уиллистон көлінің жасалуы BC Hydro немесе қосалқы мердігерлердің бірінде жұмыс тауып, экономикалық мүмкіндік алған көптеген жұмысшыларға жағдай жасады; бұл жұмысшылардың арасында жергілікті халықтардың өкілдері, жергілікті тұрғындар, басқа аймақтан келгендер және иммигранттар болды. Қосалқы мердігерлердің бірі – Жер және Ормандар министрлігінің Орман шаруашылығы бөлімі болды, BC Hydro оларға 80% ағашпен жабылған болатын Уиллистон көлінің орнын тазалау үшін 5 миллион доллар төледі. Жобаның ең шарықталу кезеңінде 3500 жұмысшы жұмыс істеді. Олардың көпшілігі жұмыс істеу үшін осы аймаққа көшіп келіп, бөгет жобасының жанында уақытша қоныстанды. Хадсон Хоуп, шекаралық қала, көптеген басқа аймақтан келген жұмысшыларға баспана тапқан қалалардың бірі болды; жоба кезінде Хадсон Хоуптың халқы 800-ден 1968 жылы 5000-ға дейін өсті, ал 1980-ші жылдардың басында 1500-ден асты. Бұған қоса, бөгетке жақын орналасқан лагерьде 2000-ға жуық жұмысшы тұрды.

Түпкүлгі қауымдастықтар

Көпшілігі аборигендер болған азшылықтағы адамдар үшін, Бейбітшілік өзенінің бөгеті салынғаннан кейін қоршаған ортаның өзгеруі тәуелділікке, оқшаулануға, шеттетілуге және ауруға алып келді. Бөгеттің қоршаған ортаға тигізетін әсері, жергілікті абориген топтарының мұралық жерлеріне тәуелділігінен оларды жерсіз қалдыратындығы анық болған кезде, Британдық Колумбия үкіметі өтемақы ұсынды. Британдық Колумбия үкіметі 1,7 миллион долларға он төрт мың акр жерді, оның ішінде ағаш және минералдық құқықтарды сатып алып, шамамен жүз елу жеке адам мен отбасының жерге құқығын сатып алды. Олардың шамамен үштен бірі – Цай Ке Дене тайпасының мүшелері еді. Көшіруден басқа, Форт-Грехам және Финлей Форкс аймақтарындағы аборигендердің аң аулау және балық аулау алқаптары экологиялық өзгерістерден қатты зардап шекті. Балықтың көптеген түрлері, сондай-ақ таулық карибу және сусарлар аборигендердің тұтынуына немесе дәстүрлі қолдануына қол жетімді болмай қалды. Тері саудасы арқылы аборигендердің тәуелсіздігіне тиген өзгерістер және көптеген аборигендердің жаңа резерваттарға көшірілуі, мемлекеттік әлеуметтік жәрдемге деген сұраныстың өсуіне әкелді. 1965 жылдан 1970 жылға дейін, Беннет бөгетінің маңындағы аборигендерге провинциялық үкімет тарапынан көрсетілген әлеуметтік жәрдем 300 пайызға өсті. Бөгеттің зиянды әсері Цай Ке Дене тайпасының мүшесі Дэниел Симстің докторлық диссертациясында егжей-тегжейлі сипатталған. Соңғы кезде, 2008 жылдың қазанында, Уиллистон көлінің Финлей саласының солтүстік жағында орналасқан Форт-Уэр аймағында тұратын Квадача тайпасы, Британдық Колумбия үкіметімен және BC Hydro компаниясымен бөгеттің және Уиллистон көлінің құрылысы мен пайдалану кезінде келтірілген зиян үшін келісімге келді. Келісімге 15 миллион доллар көлемінде біржолғы төлем және инфляцияға байланысты жыл сайынғы 1,6 миллион доллар төлем кірді. Жобаның Цай Ке Дене тайпасына тигізген әсері Люк Глисонның 2021 жылғы «Адамның шашырауы» (DƏNE YI’INJETL) деректі фильмінде көрсетілген.

Жергілікті тұрғындар

Британ Колумбиясының әлеуметтік несие партиясы басқаратын үкімет, гидроэлектр энергиясын өндіру үшін Бейбітшілік өзенін бөгеттеген кезде, айналасындағы елді мекендерде бірқатар әлеуметтік өзгерістерді бастады. Бұл әлеуметтік өзгерістер, басқа жерде қол жетімсіз жұмыс орындары мен экономикалық мүмкіндіктерді іздеп келген жұмысшылар үшін жағымды нәтижелер берді. Алайда, бөгет салына бастағанға дейін сол аймақта тұрған тұрғындар үшін де жағымсыз салдарлары болды. Британ Колумбиясының премьер-министрі В. А. К. Беннет 1952 жылы Бейбітшілік өзенін бөгеттеуді жоспарлағанда, елді мекендердің өсіп келе жатқанын көріп отырды. 1964 жылы оның болжамы расталды, нәтижесінде "Маккензи" деген "жаңа қала" пайда болды, онда мыңдаған адам BC Forest Products компаниясында жұмыс таба алды. Компания бөгет құрылысы үшін жерді дайындаудан алынған ағаштарды өңдеуге арналған "орман шаруашылығы кешеніне" 60 миллион доллар жұмсады. Бөгеттерді салу жоспарланғанға дейін сол аймақта тұрған тұрғындар үшін даму көптеген адамдарды аз сомада ақша алып, өз үйлерінен шығарып тастады. Мың акр жері бар, оның көп бөлігі егін шаруашылығына пайдаланылған бір тұрғынға BC Hydro компаниясы 28 мың доллар ұсынды. Дегенмен, ағылшын текті жергілікті тұрғындар үшін, толық жұмыс күнімен жалақылы жұмысқа қол жеткізу оңай болды, себебі бөгет салу жобасы тікелей және жанама түрде жұмыс орындарын құрды.

Ағысқа қарай

W. A. C. Беннетт бөгеті зор экономикалық әлеуетке ие болды, бірақ оның төңірегіндегі орта үшін жағдай оңай болмады. Салынысынан бері бірқатар қоршаған орта өзгерістері орын алды. Бөгет Бейбітшілік өзенінің төменгі ағысындағы су деңгейінің күрт өзгеруін азайтып, аймақтағы өсімдіктер мен жануарларға өзгерістер енгізді. Сонымен қатар, Атабаска көлі мен Бейбітшілік өзенінің ландшафтында өзгерістер болды, бұл Атабаска дельтасы деп аталады. Өзеннің бұл бөлігінде судың айтарлықтай жоғалуы байқалды. Бөгеттің төменгі ағысында Пейс-Атабаска дельтасының су тасқыны, бұрынғыдай екі-үш жылда бір рет болатын, тоқтады және дельта бойындағы ылғалды жерлердің биологиялық әртүрлілігін жандандырмайды. Осы себепті дельтада су деңгейі төмендеп, дельтаның ландшафты мен су жануарларына әсер етті. 1971 жылы Уиллистон көлінің су қоймасы аяқталғаннан кейін дельтадағы су жамылғысы 38 пайызға азайды, ал жиырма жыл өткен соң ылғалды жерлердің көлемі 47 пайызға төмендеді. Су шығынының азаюы салдарынан, төменгі ағында зиянды заттар мен шөгінділер жиналып, судың сапасы нашарлады. Балықтар да су деңгейінің төмендеуінен зардап шекті: жасыл балықтың шағылатын орындарына және жас балықтың өсіп-өнімді болатын жерлеріне жететін арналар азайды, бұл олардың көбею қабілетіне қауіп тудырды. Динозавр көлі Бейбітшілік каньоны бөгеті аяқталған кезде, W. A. C. Беннетт бөгетінің тікелей төменгі ағысында пайда болды. Бейбітшілік каньоны бөгеті W. A. C. Беннетт бөгетінен және оның үлкен су қоймасынан келетін сумен екінші рет гидроэлектр энергиясын өндіру үшін салынды.

Бейнелеу орталығы

W.A.C. Беннет бөгетінің келушілер орталығы бөгеттің жанында, Уиллистон көлі су қоймасын көріп тұрады. Орталықта бөгет, гидроэлектр энергиясы және аймақтың табиғи және мәдени тарихына арналған көрмелер бар.