Кіріспе

Су электр қуаты арқылы өндірілген электр энергиясы

Су электр қуаты, немесе гидроэлектр энергиясы – су энергиясының көмегімен өндірілген электр энергиясы. Су энергиясы әлемдегі электр энергиясының алтыдан бір бөлігін, яғни 2020 жылы шамамен 4500 ТВт·сағ құрайды, бұл барлық басқа жаңартылатын энергия көздерінің және атом энергиясының жалпы көлемінен де артық. Дегенмен, орманның бір бөлігі суға батқан, жазық орманды аймақтарда салынған жағдайда, парниктік газдардың көп мөлшері шығарылуы мүмкін. Гидроэлектр станциясын салу айтарлықтай экологиялық әсерге ұшырауы мүмкін, ең алдымен егістік жерлердің жоғалуына және халықтың көшірілуіне. Сондай-ақ, бұл өзеннің табиғи экологиясын бұзады, оның мекендеу орындары мен экожүйелеріне, сондай-ақ шөгінділер мен эрозия үлгілеріне әсер етеді. Бөгеттер су тасқынының қаупін азайтуға мүмкіндік берсе, бөгет бұзылған жағдайда зардабы ауыр болуы мүмкін. 2021 жылы әлемдегі су электр қуатының орнатылған қуаты шамамен 1400 ГВт-қа жетті, бұл барлық жаңартылатын энергия технологиялары арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Су электр қуаты Бразилия, Норвегия және Қытай сияқты елдерде маңызды рөл атқарады, бірақ географиялық шектеулер мен экологиялық мәселелер де бар. Теңіз жағалауындағы аймақтарда толқын энергиясын пайдалануға болады. 2022 жылы Қытай 24 ГВт қуаттылық қосты, бұл әлемдік су электр қуатының жалпы өсімінің үштен екі бөлігін құрайды. Еуропа 2 ГВт қосты, бұл 1990 жылдан бергі аймақтағы ең үлкен өсім көрсеткіші. Сонымен қатар, 2022 жылы әлем бойынша су электр қуатының өндірісі 70 ТВт·сағ-қа (2% өсім) артты және барлық басқа технологияларды қоса алғанда, ең ірі жаңартылатын энергия көзі болып қала береді.

Тарих

Су энергиясы ежелден-ақ ұн тарту және басқа да жұмыстарды атқару үшін пайдаланылып келген. 18 ғасырдың соңында гидравликалық қуат өнеркәсіптік революцияның басталуына қажетті энергия көзіне айналды. 1770-ші жылдардың ортасында француз инженері Бернард Форест де Белидор «Architecture Hydraulique» еңбегін жариялады, онда тік және көлденең осьті гидравликалық машиналар сипатталған. Ал 1771 жылы Ричард Аркрайттың су қуаты, су тізбегі және үздіксіз өндіріс комбинациясы зауыт жүйесінің дамуында маңызды рөл атқарды. 1840 жылдары гидроэнергетикалық желілер пайда болды, олар гидроэнергияны өндіру және соңғы тұтынушыларға жеткізуге арналған. 19 ғасырдың соңында электр генераторы ойлап табылды және оны гидравликамен үйлестіру мүмкін болды. Өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде туған сұраныстың өсуі де дамуға серпін берді. 1878 жылы әлемдегі алғашқы гидроэлектр станциясы Англияның Нортумберленд аймағындағы Крэгсайдте Уильям Армстронгпен құрылды. Ол оның өнер галереясындағы бір шамды қуатпен қамтамасыз ету үшін қолданылды. Ескі Schoelkopf электр станциясы No. 1, АҚШ, Ниагара шарлауының жанында 1881 жылы электр энергиясын өндіруді бастады. Эдисонның алғашқы гидроэлектр станциясы, Вулкан-стрит зауыты, 1882 жылдың 30 қыркүйегінде Висконсин штатының Апплтон қаласында шамамен 12,5 киловатт қуатпен жұмыс істей бастады. 1886 жылға қарай АҚШ пен Канадада 45 гидроэлектр станциясы болды, ал 1889 жылға қарай АҚШ-та 200 станция жұмыс істеді. АҚШ Армиялық инженерлер корпусы да гидроэлектрлік дамуға қатысып, 1937 жылы Бонневилл бөгетін аяқтады және 1936 жылғы Тасқынды бақылау заңымен федералдық тасқынды бақылау агенттігі ретінде мойындалды. Су электр станциялары 20 ғасыр бойы үлкейе берді. Гидроэлектр қуатын «ақ көмір» деп атады. Хувер бөгетінің бастапқы 1345 МВт электр станциясы 1936 жылы әлемдегі ең ірі гидроэлектр станциясы болды, бірақ 1942 жылы 6809 МВт қуатты Гранд-Кули бөгеті оны басып өтті. 1984 жылы Оңтүстік Америкада ашылған Итайпу бөгеті 14 ГВт қуат өндіретін ең ірі бөгет ретінде танылды, бірақ 2008 жылы Қытайдағы Үш сарқырама бөгеті 22,5 ГВт қуатқа жетті. Гидроэлектр қуаты соңында Норвегия, Конго Демократиялық Республикасы, Парагвай және Бразилия сияқты елдердің электр энергиясының 85% астамын қамтамасыз етті.

Болашақ әлеуеті

2021 жылы Халықаралық энергия агенттігі (IEA) климаттың өзгеруін шектеу үшін қосымша күш-жігер қажет екенін мәлімдеді. Кейбір елдер су электр қуатының әлеуетін толыққанды дамытты, сондықтан одан әрі өсуге мүмкіндіктері шектеулі: Швейцария әлеуетінің 88%-ын, ал Мексика 80%-ын өндіреді. 2022 жылы IEA 2022–2027 жылдар аралығында су электр қуаты арқылы 141 ГВт қуат өндірілетінін болжады, бұл 2017–2022 жылдар аралығындағы көрсеткіштен сәл төмен. Қоршаған ортаға рұқсат алу және құрылыс жұмыстары ұзаққа созылатындықтан, олар су электр қуатының әлеуеті шектеулі болады деп есептейді, үдемелі сценарий бойынша тағы 40 ГВт қуатты қосу мүмкін.

Дәстүрлі (қорылар)

Гидроэлектр энергиясының көп бөлігі, бөгеттелген судың потенциалдық энергиясымен су турбинасын және генераторды қозғалту арқылы өндіріледі. Судан алынатын қуат су көлеміне және су көзі мен су шығу орны арасындағы биіктік айырмасына байланысты. Осы биіктік айырмасы бас деп аталады. Үлкен құбыр ("пенсток") суды резервуардан турбинаға жеткізеді.

Құрғақ сумен сақтау

Бұл әдіс суды әртүрлі биіктіктегі су қоймалары арасында жылжыту арқылы ең жоғары жүктеме сәттеріндегі электр энергиясын өндіреді. Электр тұтынымы төмен болған кезде, артық қуат жоғарырақ жатқан су қоймасына су соруға жұмсалады, осы арқылы тұтынушылар тарапынан сұранысқа жауап беруге мүмкіндік туады.

Өзен ағысы

Өзен арнасындағы гидроэлектр станцияларының резервуар сыйымдылығы аз немесе мүлдем болмайды, сондықтан электр энергиясын өндіру үшін тек жоғарыдан келіп тұратын су ғана қолжетімді, ал артық су пайдаланбастан ағып өтеді. Өзен арнасындағы станциялар үшін орналасқан жерді таңдауда жоғарыдағы көлден немесе су қоймасынан тұрақты түрде судың келуі маңызды артықшылық болып табылады.

Жауын-шашын

Толқындық электр станциясы толқындардың әсерінен теңіз суының күнделікті көтерілуі мен төмендеуін пайдаланады; мұндай көздер өте болжамды, ал жағдайлар су қоймаларын салуға мүмкіндік берсе, жоғары сұраныс кезеңдерінде қуат беруге де қабілетті. Гидроэлектростанциялардың сирек кездесетін түрлері судың кинетикалық энергиясын немесе бөгетсіз көздерді, мысалы, астыңғы су дөңгелектерін пайдаланады. Толқындық энергияны пайдалану әлемдегі салыстырмалы түрде аз ғана жерде мүмкін.

Үлкен нысандар

Әлемдегі ең ірі электр энергиясын өндірушілер – гидроэлектр станциялары. Кейбір гидроэлектр объектілері қазіргі ең ірі ядролық электр станцияларының орнатылған қуатынан екі еседен астам энергия өндіре алады. Ірі гидроэлектр станцияларының қуатына қатысты ресми анықтама болмаса да, бірнеше жүз мегаватттан жоғары қуатты объектілер әдетте ірі гидроэлектр объектілері деп есептеледі. Қазіргі таңда бүкіл әлемде 10 гигаватттан (10 000 мегаватттан) астам қуатты жеті объекті жұмыс істеп тұр, төмендегі кестеде көрсетілген:

Рейтинг | Стаңция | Ел | Орналасқан жері | Қуаты (МВт)
------- | -------- | --- | -------- | --------
1. | Үш қақпа бөгеті | Қытай | | 22 500
2. | Байхетан бөгеті | Қытай | | 16 000
3. | Итайпу бөгеті | Бразилия/Парагвай | | 14 000
4. | Шилуоду бөгеті | Қытай | | 13 860
5. | Бело-Монте бөгеті | Бразилия | | 11 233
6. | Гури бөгеті | Венесуэла | | 10 235
7. | Удунде бөгеті | Қытай | | 10 200

Кішкентай

Шағын гидроэлектр станциясы – шағын елді мекенге немесе өнеркәсіптік кәсіпорнына қызмет ететін гидроэлектр қуаты. Шағын гидроэлектрлік жобаның анықтамасы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әдетте 10 мегаваттқа (МВт) дейінгі қуатты генерациялау жоғары шек ретінде қарастырылады. Бұл Канада мен АҚШ-та 25 МВт және 30 МВт-қа дейін ұзартылуы мүмкін. Шағын гидроэлектр станциялары дәстүрлі электр тарату желілеріне төмен құнмен жаңаруға жарамды энергия көзі ретінде қосылуы мүмкін. Балама ретінде, шағын гидроэлектрлік жобалар желіге қосылудың экономикалық тұрғыдан тиімді болмайтын немесе ұлттық электр тарату желісі жоқ аймақтарда салынуы мүмкін. Шағын гидроэлектрлік жобалар көбінесе минималды су қоймаларын және азаматтық құрылыс жұмыстарын қажет ететіндіктен, олардың қоршаған ортаға тигізетін әсері ірі гидроэлектр станцияларына қарағанда салыстырмалы түрде төмен деп есептеледі. Осы қоршаған ортаға тигізетін әсердің төмендеуі, су ағыны мен қуат өндірісі арасындағы тепе-теңдікке тікелей байланысты.

Микро

Микрогидроэлектр станциялары – әдетте 100 кВт-қа дейін қуат өндіретін гидроэлектр станциялары. Бұл орналымдар жеке үйді немесе кішкентай елді мекенді қуатпен қамтамасыз ете алады, немесе кейде электр желілеріне қосылады. Әлем бойынша, әсіресе дамып келе жатқан елдерде мұндай орналымдар көп, себебі олар отын сатып алмастан энергияның үнемді көзін ұсынуға мүмкіндік береді. Микрогидрожүйелер фотоэлектрлік күн энергиясы жүйелерімен үйлеседі, өйткені көптеген аймақтарда су ағыны, демек қолжетімді гидроэнергия, күн энергиясы ең төмен болатын қыс мезгілінде ең жоғары болады.

Пико

Пико гидроэлектростанциясы – 5 киловаттан төмен қуатты гидроэлектр энергиясын өндіру. Бұл электр энергиясын аз мөлшерде қажет ететін шағын, шалқайған елді мекендерге пайдалы. Мысалы, Кениядағы 1,1 кВт аралық технологияларды дамыту тобының пико гидро жобасы 57 үйді өте шағын электр жүктемесімен – бірнеше шам мен телефон зарядтағыш немесе кішкентай теледидар/радио – қамтамасыз етеді. Тіпті 200-300 Вт қуатты турбиналар дамып келе жатқан елдерде бірнеше үйді тек судың төмен ағысы арқылы қуатпен қамтамасыз етуі мүмкін. Пико гидроқұрылғысы әдетте өзен арнасымен жұмыс істейді, яғни бөгеттер пайдаланбайды, керісінше құбырлар су ағысының бір бөлігін бұрып, оны еңіс бойымен төмен түсіріп, содан кейін оны өзенге қайтару үшін турбина арқылы өткізеді.

Жер асты

Жер асты электр станциясы көбінесе ірі объектілерде қолданылады және шарлауық немесе тау көлі сияқты екі су жолы арасындағы үлкен табиғи биіктік айырмашылығын пайдаланады. Суды жоғары сақтағыштан генераторлық залға жеткізу үшін туннель салынады, бұл зал су туннелінің ең төменгі нүктесіне жақын үңгірде орналасқан, ал суды төменгі шығару арнасына бағыттайтын көлденең құйрық ары қарай созылады.

Икемділік

Су электр станциялары өзгеріп отыратын энергия сұранысына бейімделу үшін өте жылдам түрде қуатты арттырып, азайтуға мүмкіндік береді. Аккумуляторлық батареялар одан да жылдам болғанымен, олардың сыйымдылығы су электр станцияларымен салыстырғанда өте аз. Электр энергиясының артық өндірісі болған жағдайда, оның өндірілуін де жылдам түрде азайтуға болады. Сондықтан, су электр станцияларының шектеулі қуаты көбінесе су қоймасын босату немесе төменгі ағындағы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін ғана қолданылады. Оның орнына, ол су электр станциялары емес, басқа генераторлар үшін қосалқы қуат көзі ретінде қызмет ете алады. Қалыпты жұмыс кезінде станциялар автоматтандырылған және аз персоналмен жұмыс істейтіндіктен, жұмыс күшіне кететін шығын да әдетте төмен болады. Егер бөгет бірнеше мақсатқа қызмет етсе, салыстырмалы түрде арзан құрылыс құнымен су электр станциясын қосуға болады, бұл бөгеттің жұмыс істеу шығындарын өтеуге көмектесетін пайдалы кіріс көзін қамтамасыз етеді. Есептеулерге сәйкес, Үш Сарық бөгетінен алынатын электр энергиясын сату толық қуатпен жұмыс істегеннен кейін 5-8 жыл ішінде құрылыс шығындарын өтеуге жетеді. Дегенмен, кейбір деректер көрсеткендей, көптеген елдерде ірі су электр станцияларын салу тым қымбатқа түсіп, тәуекелге орайластырылған оң кіріс алу үшін тым көп уақыт алады, егер тиісті тәуекелді басқару шаралары қолданылмаса.

Өнеркәсіптік қолдануға жарамдылығы

Көптеген гидроэлектрлік жобалар электр энергиясын мемлекеттік желілерге жеткізсе, кейбіреулері нақты өнеркәсіптік кәсіпорындарға қызмет ету үшін салынған. Арнайы гидроэлектрлік жобалар көбінесе, мысалы, алюминий электролиттік зауыттарына қажетті үлкен мөлшердегі электр энергиясын қамтамасыз ету үшін құрылады. АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Беллингхэм қаласындағы Alcoa алюминийіне екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі американдық ұшақтарды қолдау үшін Гранд Кули бөгеті соғыстан кейін азаматтарға суару және электр қуатымен қамтамасыз етуге рұқсат алғанша бағытталған болатын. Суринамда Alcoa алюминий өнеркәсібін электр энергиясымен қамтамасыз ету үшін Брокопондо су қоймасы салынды. Жаңа Зеландияның Манапури электр станциясы Тивай-Пойнттағы алюминий қорыту зауытын электр энергиясымен жабдықтау үшін салынған.

СО2 шығарындыларының азаюы

ГЭС-тер отын қолданбайтындықтан, электр энергиясын өндіру кезінде көмірқышқыл газы шықпайды. Жобаның құрылысы барысында бастапқыда көмірқышқыл газы бөлінеді және жыл сайын су қоймалары метан шығарады, бірақ гидроэнергетика электр энергиясын өндіру үшін ең аз парниктік газ шығарындыларына ие. Гидроэлектр энергиясының парниктік газға тигізетін әсері, әсіресе, қоңыржай климатта төмендеу болады. Тропикалық аймақтарда парниктік газ шығарындылары жоғары, себебі тропикалық аймақтардағы электр станцияларының су қоймалары қоңыржай аймақтардағылардан көбірек метан шығарады. Басқа да жанармай емес көздер сияқты, гидроэнергетика да күкірт диоксиді, азот оксидтері және басқа да бөлшектерді шығармайды.

Қойманың басқа да қолданылуы

Су электр станцияларымен құрылған су қоймалары көбінесе су спортымен айналысуға мүмкіндік береді және өздері туристік орталыққа айналады. Кейбір елдерде су қоймаларында балық шаруашылығы (аквакультура) кең таралған. Суару үшін орнатылған көп мақсатты бөгеттер ауыл шаруашылығын салыстырмалы түрде тұрақты сумен қамтамасыз етеді. Ірі гидроэлектрлік бөгеттер су тасқындарын бақылай алады, әйтпесе бұл жобаның төменгі ағысында тұратын адамдарға зиян келтіруі мүмкін. Суару сияқты қосымша мақсаттарда қолданылатын бөгеттерді басқару қиынға соғады. Гидроэлектрлік жобалар өсімдік орналасқан жердің жоғары және төменгі ағысындағы су экожүйесіне зиян келтіруі мүмкін. Гидроэлектр станциясының жұмыс істеуі өзеннің төменгі ағысындағы ортаны өзгертеді. Турбинадан шыққан судағы шөгінділердің мөлшері азайғандықтан, өзен төсегі эрозияға ұшырап, жағалаулар жоғалуы мүмкін. Сондай-ақ, турбина арқылы өтетін жануарлардың көп бөлігі қаза табады, мысалы, турбинадан өткен шабақтардың 70% бірден өледі. Турбина шлюздері жиі ашылып жабылатындықтан, өзен ағынында күрт немесе тіпті күнделікті ауытқулар байқалады.

Құрғақшылық және буланудан судың жоғалуы

Құрғақшылық және жауын-шашынның маусымдық өзгерістері су электр энергиясын күрт төмендетуі мүмкін.

Сілдеу және ағынның жетіспеушілігі

Су ағып жатқанда, өзінен ауыр бөлшектерді ағыс бойына қарай тасымалдау қабілетіне ие. Бұл бөгеттерге және одан кейін олардың электр станцияларына, әсіресе өзендерде немесе көп шөгінді жиналатын аймақтардағы бөгеттерге кері әсер етеді. Шөгінді су қоймасын толтырып, оның су тасқынын реттеу мүмкіндігін төмендетіп, сонымен қатар бөгеттің жоғары жағына қосымша көлденең қысым түсіреді. Кейбір су қоймалары шөгіндіге толып, пайдасыз болып қалуы немесе су тасқыны кезінде төбеден асып, құлауы мүмкін. Өзен ағысының өзгеруі бөгеттің өндіретін энергия мөлшерімен тікелей байланысты. Өзен ағымының азаюы су қоймасындағы пайдалы су көлемін азайтады, демек гидроэлектр энергиясын өндіруге қолданылатын су мөлшерін де азайтады. Өзен ағысының азаюы гидроэлектр энергиясына көп тәуелді аймақтарда қуат тапшылығына әкелуі мүмкін. Ағын азаю қаупі климаттың өзгеруі салдарынан артуы мүмкін. АҚШ-тағы Колорадо өзені бойынша жүргізілген бір зерттеу, температураның 2 градус Цельсийге өсуі сияқты шағын климаттық өзгерістер, жауын-шашынның 10%-ға төмендеуіне алып келіп, өзеннің ағынын 40%-ға дейін азайтуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл су басқан аумақтардағы өсімдіктердің оттегізсіз ортада ыдырауынан және метан деп аталатын парниктік газдың пайда болуынан туындайды. Дүниежүзілік бөгеттер комиссиясының есебіне сәйкес, егер су қоймасының көлемі электр қуатын өндіру қабілетімен салыстырғанда үлкен болса (жердің әр шаршы метріне 100 Вт-тан кем) және су қоймасын толтыру алдында аймақтағы орманды тазарту жұмыстары жүргізілмесе, су қоймасынан шығатын парниктік газдар дәстүрлі мұнаймен жұмыс істейтін жылу электр станциясынан да көп болуы мүмкін. Дегенмен, Канада мен Солтүстік Еуропаның боралдық су қоймаларында парниктік газдар эмиссиясы әдетте барлық дәстүрлі қазылған отынды жылу электр станцияларының 2%-8%-ын құрайды. Су астындағы орманды жоюға бағытталған жаңа ағаш кесу технологиясы орманның ыдырауын азайтуға көмектеседі.

Көшіру

Су электр станцияларының тағы бір кемшілігі – су қоймалары салынатын жерлерде тұратын адамдарды қоныс аудару қажеттігі. 2000 жылы Дүниежүзілік бөгеттер комиссиясы бөгеттердің бүкіл әлем бойынша 40–80 миллион адамды физикалық түрде орналастырғанын бағалады.

Ақаулық тәуекелдері

Өйткені, ірі дәстүрлі бөгеттер судың көп көлемін сақтайды, сондықтан нашар құрылыс, табиғи апаттар немесе саботаж салдарынан бұзылу төмендегі елді мекендер мен инфрақұрылым үшін қатаң салдарға әкелуі мүмкін. 1975 жылы «Нина» тайфуны кезінде Оңтүстік Қытайдағы Банкиао бөгеті 24 сағат ішінде бір жылдық жауын-шашын мөлшерінен асып түскенде қирады (1975 жылғы Банкиао бөгетінің қирауына қараңыз). Соның салдарынан 26 000 адам қаза тауып, тағы 145 000 адам жұқпалы аурулардан көз жұмды. Миллиондаған адам үйсіз қалды. Геологиялық жағдайға сәйкес келмейтін жерде бөгет салу 1963 жылы Италиядағы Важонт бөгетінде болған апат сияқты апаттарға әкелуі мүмкін, онда шамамен 2000 адам қаза тапты. 1959 жылдың 2 желтоқсанында Францияның оңтүстігіндегі Француз Ривьерасында (Көгілдір жағалау) Фрежюстағы Мальпасе бөгетінің қирауы салдарынан туған су тасқынынан 423 адам қаза тапты. Кішкентай бөгеттер мен микро гидроэлектростанциялары аз тәуекел тудырады, бірақ олар қолданыстан шығарылғаннан кейін де қауіпті болуы мүмкін. Мысалы, шағын топырақ бөгет Келли Барнс бөгеті 1977 жылы, электр станциясы тоқтатылғаннан кейін жиырма жыл өткен соң қирап, 39 адамның өліміне себеп болды.

Электр энергиясын өндірудің басқа әдістерімен салыстыру және өзара іс-қимыл

Су электр қуаты, қалдық газдардың шығарылуын жояды, оның ішінде күкірт диоксиді, азот оксиді, көміртек оксиді, шаң және сынап сияқты зиянды заттарды да қамтиды. Су электр қуаты көмір өндірудің қауіп-қатерінен сақтайды және көмір шығарындыларының денсаулыққа тигізетін жанама әсерлерін болдырмайды. 2021 жылы IEA (Халықаралық Энергетикалық Агенттік) үкіметтік энергетикалық саясаттың "су электр станцияларының ұсынайтын көптеген қоғамдық пайданың құнын ескеруі керек" деді. Норвегияның 98 пайызы су электр қуатымен қамтамасыз етілген, ал оның жазық далалы көршілері жел қуатын пайдаланады. Су электр қуаты жеткіліксіз аймақтарда, аккумуляторлық станциялар (сорғылаумен сақтау) ұқсас қызмет атқарады, бірақ олардың құны әлдеқайда жоғары және тиімділігі 20 пайызға төмен.

Елдер бойынша су энергетикасы

[[Файл:Жыл сайынғы әлемдік гидрогенерация. png |thumb|upright=1.5| Континенттер бойынша жылдық гидрогенерация Үлкен станциялар көбінесе үкіметтермен салынады, сондықтан қуатының көп бөлігі (70%) мемлекеттік меншікте, бірақ 2021 жылғы жағдай бойынша көптеген станциялардың (шамамен 70%) жеке секторда меншігі және басқарылуы бар. Тек 1 ТВтж-дан (Тераватт-сағат) астам энергия өндіретін елдер ғана қамтылған. Әрбір орналасқан жерге сілтеме бар болған жағдайда, тиісті гидроэнергетика бетіне бағытталды. Ел Ген (ТВтж) (Генерация (Тераватт-сағат)) %ген. (Гидроэнергиядан өндірілген энергияның үлесі) Сыйымдылық (ГВт) (Сыйымдылық (Гигаватт)) Сыйымдылықтың өсуі (%) (Гидроқуаттылығының өсуі) Сыйымдылық коэффициенті 4288.59 15.0 1255.45 1.7 39% 1303.13 14.7 367.71 3.7 40% 428.06 62.9 109.81 0.4 44% 392.51 61.5 83.55 1.0 54% 248.76 5.8 83.85 0.1 34% 197.41 17.6 51.40 0.0 44% 174.92 9.4 47.22 0.9 42% 134.86 88.3 34.12 0.2 45% 95.96 36.9 21.86 1.3 50% 74.88 7.2 28.20 0.3 30% 69.38 40.3 16.41 0.0 48% 67.09 20.6 31.57 0.3 24% 62.01 73.4 12.56 5.0 56% (2021) 61.00 64.4 16.83 0.0 41% 46.29 9.8 24.56 0.0 22% (2021) 39.89 99.7 8.81 0.0 52% 36.41 23.9 10.83 7.9 38% 35.54 53.9 14.97 1.5 27% 35.30 10.1 13.30 0.0 30% 30.77 10.8 18.84 0.2 19% 30.72 17.0 6.21 0.0 56% 30.48 49.0 15.07 0.1 23% 29.70 49.3 5.50 0.0 62% (2021) 28.51 71.3 8.79 9.5 37% 27.30 8.2 6.69 1.4 47% 26.15 18.2 10.39 0.1 29% 25.92 58.8 5.44 0.0 54% 24.63 74.4 5.19 1.8 54% 20.27 24.4 7.29 7.1 32% 18.79 6.6 16.80 0.0 13% (2021) 18.00 91.2 5.27 0.0 39% 17.12 6.3 7.71 0.0 25% 17.06 3.0 5.54 0.9 35% (2021) 16.07 90.7 2.71 12.9 68% (2021) 16.00 80.4 2.19 0.0 83% 14.07 6.8 2.83 0.0 57% (2021) 14.00 95.3 4.07 0.0 39% 14.00 25.2 6.57 0.0 24% 13.74 18.9 3.17 0.0 49% (2021) 13.57 70.5 2.11 0.0 73% (2021) 13.00 89.9 2.78 24.3 53% (2021) 12.00 83.0 4.86 0.0 28% (2021) 11.50 70.0 3.73 0.0 35% (2021) 11.00 99.6 2.72 0.0 46% 10.77 75.6 3.08 3.7 40% 10.53 9.2 4.82 0.0 25% (2021) 10.00 60.3 1.48 0.0 77% 9.30 73.6 2.33 2.1 46% 9.10 8.1 2.81 0.0 37% (2021) 9.00 100.0 2.33 0.0 44% (2021) 9.00 40.2 3.30 0.0 31% (2021) 8.89 99.2 2.51 5.0 40% 8.80 7.8 3.04 0.3 33% 8.76 27.3 2.11 0.0 47% 8.66 24.6 2.48 0.4 40% 7.59 16.2 7.59 4.7 11% 7.45 2.1 11.50 3.1 7% (2021) 7.21 34.5 1.58 0.0 52% (2021) 7.20 64.3 1.81 0.0 45% 6.73 3.5 3.11 0.0 25% (2021) 6.00 98.0 1.99 53.1 34% (2021) 5.92 41.0 1.57 0.6 43% 5.83 2.1 2.09 0.0 32% 5.61 35.7 1.54 0.0 42% 5.35 37.9 2.20 0.0 28% 5.32 1.6 2.19 0.0 28% (2021) 5.00 62.1 0.81 0.0 70% (2021) 5.00 30.6 1.80 0.0 32% (2021) 5.00 8.5 2.05 1.5 28% 4.97 30.0 1.84 0.0 31% (2021) 4.90 5.0 1.56 0.0 36% 4.73 9.0 3.42 0.0 16% (2021) 4.00 90.9 1.01 0.0 45% (2021) 4.00 49.8 1.08 0.0 42% (2021) 4.00 46.0 1.33 0.0 34% 3.70 7.3 2.51 0.0 17% 3.70 13.8 1.62 0.0 26% 3.55 0.6 1.81 1.6 22% 3.34 27.0 0.86 1.2 44% (2021) 3.30 30.1 0.88 0.0 43% 3.19 24.0 1.17 0.0 31% 3.02 1.4 0.75 0.0 46% (2021) 3.00 36.7 0.60 1.7 57% 2.88 25.6 0.80 0.0 41% 2.77 54.6 1.61 1.3 20% (2021) 2.70 22.5 0.85 1.2 36% 2.41 31.6 0.57 0.0 48% (2021) 2.20 30.1 1.35 0.0 19% 2.06 1.2 0.98 1.0 24% 2.02 2.4 1.11 0.0 21% (2021) 2.00 71.9 0.81 37.3 28% 1.45 43.8 0.70 0.0 24% 1.34 23.4 0.69 0.0 22% (2021) 1.28 4.9 1.16 0.9 13% (2021) 1.21 2.9 1.31 0.0 11% (2021) 1.10 70.1 0.35 0.0 36%

Экономика

Капиталдың салмақталған орташа құны маңызды фактор болып табылады.