Кіріспе
Француз "grande école" (ENS Paris)
Мектеп 1794 жылы Франция революциясы кезінде Франциядағы орта мектеп мұғалімдерін біркелкі даярлау мақсатымен құрылған, бірақ кейін жабылды. Кейіннен Наполеон I 1808 жылдан 1822 жылға дейін мектебін pensionnat normal ретінде қайта құрды, 1826 жылы қайта жаңартылып, 1830 жылы École normale атауын алды. 1845 жылы бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын "école normale" деп аталатын институттар құрылғанда, қазіргі атау үшін "supérieure" (жоғары деген мағынаны білдіретін) сөзі қосылды. 1936 жылы оқу орны университет деңгейіндегі білім беруді бастады. ENS-дегі академиялық қызметкерлердің басым көпшілігі Париж университеттерінің бірі, CNRS және EHESS сияқты сыртқы мекемелерге қарайды. Жалдау және ұйымдастыру тұрғысынан көп салалы ENS Франциядағы барлық табиғи, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар бойынша зерттеу бөлімдері бар жалғыз grande école болып табылады. Оның түлектерінің арасында 14 Нобель сыйлығының лауреаттары (оның 8-і физикадан), 12 Филдс медалінің иегерлері, CNRS-тің алтын медалін алғандардың жартысынан астамы, Франция институтының жүздеген мүшелері, сондай-ақ бірнеше француз және шетелдік саясаткерлер мен мемлекет қайраткерлері бар.
The school was founded in 1794 during the French Revolution, to provide homogeneous training of high school teachers in France, but it later closed. The school was subsequently reestablished by Napoleon I as pensionnat normal from 1808 to 1822, before being recreated in 1826 and taking the name of École normale in 1830. When institutes for primary teachers training called écoles normales were created in 1845, the word supérieure (meaning upper) was added to form the current name. In 1936, the institution started providing university level education. As a grande école, the vast majority of the academic staff hosted at the ENS belong to external institutions such as one of the Parisian universities, the CNRS and the EHESS. Generalistic in its recruitment and organisation, the ENS is the only grande école in France to have departments of research in all the natural, social, and human sciences. Its alumni include 14 Nobel Prize laureates, of which 8 are in Physics, 12 Fields Medalists, more than half the recipients of the CNRS's Gold Medal, several hundred members of the Institut de France, as well as several French and foreign politicians and statespeople.
Негізін қалау
Қазіргі заманғы мекеме өзінің тамырын 1794 жылы Робеспьер басқарған революциялық Ұлттық конвент арқылы École normale de l'an III құрудан табады. Мектеп мемлекеттік білім беру жөніндегі комиссия құрамына кірген Джозеф Лаканал мен Доминик Джозеф Гараттың ұсынысы бойынша құрылған. École normale жоспарланған орталықтандырылған ұлттық білім беру жүйесінің ядросы ретінде көрілді. Жоба сондай-ақ Республика мен ел элитасы арасындағы сенімді қайта орнатудың бір жолы ретінде қарастырылды, олар террорлық билік кезінде белгілі бір дәрежеде шеттетілген еді. 1794 жылғы 30 қазандағы (9 brumaire an III) мектепті құру туралы декретте оның бірінші бабында: «Парижде École normale (сөзбе-сөз, үлгілі мектеп) құрылады, онда Республиканың барлық аймақтарынан пайдалы ғылымдарда білім алған азаматтар барлық салалардағы ең жақсы профессорлардан оқыту өнерін үйренуге шақырылады» делінген. Алғашқы курс 1795 жылғы 20 қаңтарда, ал соңғысы сол жылдың 19 мамырында Табиғат тарихы мұражайында өтті. Бұл курстардың мақсаты – елдегі барлық орта мектептер үшін мұғалімдер даярлау және осылайша барлығына біркелкі білім беруді қамтамасыз ету. Бұл курстарда барлық қолданыстағы ғылымдар мен гуманитарлық пәндер оқытылды және Монге, Вандермонде, Добентон, Бертолле сынды ғалымдар мен Бернардин де Сен-Пьер және Вольни сияқты философтар дәріс берді. Мектеп француз Директориясының келуіне байланысты жабылды, бірақ бұл École normale 1808 жылы Наполеон I мектепті екінші рет құрғанда негіз ретінде қызмет етті. 1808 жылғы 17 наурызда Наполеон жарлық арқылы Франция императорлық университетінің құрамында «ғылымдар мен гуманитарлық пәндерді оқыту өнерін үйретумен» жүктелген «орташа білім беру орнын» құрды. 1810 жылы ашылған мекемеде қатаң тәртіп орнатылды, соның ішінде міндетті форма кию де болды. Сол кезде Наполеон Пизада Scuola normale superiore (SNS) деген атпен осыған ұқсас мекеме құрды, ол бүгінге дейін бар және Париж мектебімен тығыз байланыста. 1818 жылға дейін студенттер академия инспекторлары тарапынан орта мектептегі нәтижелеріне сүйене отырып таңдалып алынды. Алайда, Наполеон құрған «пенсионнат» Реставрация кезінде либералдық ойдың ортасы ретінде қарастырылып, 1824 жылы сол кездегі қоғамдық білім министрі Денис Люк Фрейссиноус тарапынан жабылды.
Екінші құрылтай
1826 жылдың 9 наурызында Луи ле Гран колледжі орналасқан жерде École préparatoire құрылды. Осы күнді қазіргі мектептің құрылған күні деп санауға болады. Шілде революциясынан кейін мектеп бастапқы атауын қайта алды және 1845 жылы École normale supérieure деп атау өзгертті. 1830 жылдары философ Виктор Кузен басшылығымен мектеп агрегацияға дайындық институты ретіндегі мәртебесін оқу мерзімін үш жылға дейін ұзарту арқылы арттырды және қазіргі "Ғылымдар" және "Әдебиет" бөлімдеріне бөлінді. 1847 жылы мектеп Париждің 5-ші округінде, Пантеонның жанындағы Ульм көшесіне көшірілді. Бұл мектепке біршама тұрақтылыққа қол жеткізуге көмектесті, ол Луи Пастер басшылығымен одан әрі нығайтылды. Сәттілікке ие болғаннан кейін, 1881 жылы Севрде оның үлгісінде қыздарға арналған екінші мектеп құрылды, одан кейін Фонтеней, Сен-Клу (екі мектеп те кейіннен Лионға және Кашанға көшірілді) қалаларында басқа мектептер ашылды. Мектептің мәртебесі ХХ ғасырдың басында одан әрі дамыды. 1903 жылы ол Дрейфус ісі кезінде ұлттық назарға іліккендігінің нәтижесі болуы мүмкін, Париж университетінің құрамына жеке колледж ретінде енді, оның кітапханашысы Люсьен Херр және социалистік саясаткер Жан Жорес, сондай-ақ жазушылар Шарль Пегуй мен Роман Роллан сияқты шәкірттері капитан Альфред Дрейфусқа қатысты бұрмаланған айыптаманы жою науқанын бастады. 1910 жылы алғашқы студент қыз – Маргарита Рувьер қабылданды, бұл Францияда сенсация тудырып, қоғамды екіге бөліп жіберді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде мектептің қатары айтарлықтай азайды, бірақ 1920 жылдары мектеп кеңейді, сол кездегі студенттерінің арасында Реймонд Арон, Жан-Поль Сартр, Владимир Янкелевич және Морис Мерло-Понти сияқты тұлғалар болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста нормалиендердің көрсеткен ерлігі үшін 1925 жылы армия орденімен марапатталды.
ХХ ғасыр
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, оның кейбір студенттері Қарсылық қозғалысына қатысқаннан соң, мектеп көріне бастады және коммунистік солшылдардың бекінісі ретінде танылды. Оның көптеген студенттері Франция Коммунистік партиясына мүше болды. Бұл солшыл дәстүр 1960-1970 жылдарға дейін сақталды, осы кезеңде француз маоистерінің маңызды бөлігі ENS-тен шықты. 1953 жылы мектеп Париж университетінен тәуелсіз болды, бірақ билік тарапынан наразылықтардың ошағы ретінде, әсіресе саяси философ Луи Альтюссер сияқты даулы тұлғалардың оқытуына байланысты күдікпен қарастырылды. Қазіргі заң бойынша ENS Жоғары білім және ғылыми зерттеулер министріне тікелей бағынышты. 1968 жылғы мамыр айындағы наразылықтардың салдарынан Франция президенті Жорж Помпиду, өзі бұл мектептің бұрынғы түлегі болғандықтан, мектеп директоры Роберт Флацельердің отставкаға келуіне мәжбүр етті және оның құрдасы Жан Бускеді оның орнына тағайындады. Флацельер мен Буске екеуі де көрнекті классиктер болды. Мектеп кеңейіп, жаңа мамандықтарды қосып, табиғи және әлеуметтік ғылымдардың барлық салаларын қамтуға тырысты. Осы мақсатта 1982 жылы мектепте әлеуметтік ғылымдарды оқытуды күшейту үшін жаңа конкурс жарияланды және классик Жакелин де Ромилли де қатысты. 1985 жылы қызу пікірталастардан кейін екеуі біріктіріліп, негізгі кампусы Париждегі Ульм көшесіндегі тарихи ғимаратқа орналастырылды.
Ұйым
École normale supérieure – Grande école, француз жоғары оқу орны, француз мемлекеттік университет жүйесінің негізгі құрылымынан бөлек, бірақ оған параллель және байланысты. АҚШ-тағы Айви Лигасы, Ұлыбританиядағы Оксбридж және Қытайдағы C9 Лигасы сияқты, Grandes Écoles – студенттерді өте бәсекелестік процестен өткізіп қабылдайтын элиталық академиялық мекемелер. Grandes Écoles әдетте Франциядағы мемлекеттік университеттерге қарағанда сыныптардың мөлшері мен студенттер саны айтарлықтай аз, олардың көптеген бағдарламалары ағылшын тілінде оқытылады. Көпшілігі француз университеттерінен қымбатқа түссе де, École normale supérieure бірдей оқу ақысын қабылдайды: 2021/2022 оқу жылында магистр дәрежесіне тіркелу үшін 243 евро төленді. Халықаралық тағылымдамалар, шетелде оқу мүмкіндіктері және үкімет пен іскер алеммен тығыз байланыс – Grandes Écoles-тың айрықша белгісі. École normale supérieure-дің дипломдары Conférence des Grandes Écoles аккредиттеуінен өтеді және Францияның Ұлттық білім беру министрлігімен беріледі. Түлектер Франциядағы үкімет, басқару және корпоративтік компаниялардағы жоғары лауазымдарды иеленеді.
Сайттар
École normale supérieure – Париждің ортасында кампусын сақтап қалған аз ғана мектептердің бірі. Тарихи Париж ENS кампусы Ульм көшесінің маңында орналасқан, ал негізгі ғимараты Париждің 5-ші округіндегі 45-ші Ульм көшесінде. Оны сәулетші Альфонс де Гизор салған және 1841 жылы заңмен ENS-ке берілген. Кіреберіс есігінің үстінде әріптер мен ғылымды бейнелейтін екі әйел мүсіні орналасқан. Олар даналықты символдайтын Минерваның медальонының екі жағында отырғандай бейнеленген. Бұл алдыңғы бөліктің ресми нұсқасы мектептің эмблемасы ретінде қолданылады. 45 rue d'Ulm мекенжайындағы негізгі алаң орталық ауланың айналасында ұйымдастырылған, оны Cour aux Ernests деп атайды. Оның оңтүстігіндегі тағы бір аула, Cour Pasteur, мектепті Клод Бернар көшесіндегі тұрғын үйлерден бөліп тұрады. Бұл ғимараттарда мектептің әкімшілік қызметтері, философия, әдебиет, классика және археология сияқты әдеби бөлімдерінің кейбіреулері, математика және компьютерлік ғылымдар бөлімдері, сондай-ақ негізгі гуманитарлық кітапханасы орналасқан. 1923 жылы ашылған және Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан нормалиандарды еске түсіретін ескерткіш – Пол Ландовскидің туындысы. Негізгі кампустың төңірегіндегі көршілес көшелерде бірнеше қосалқы ғимараттар орналасқан. Негізгі кіреберіске қарсы, 46 rue d'Ulm мекенжайында мектептің биология бөлімі мен зертханалары, сондай-ақ студенттердің жатақханаларының бір бөлігі орналасқан. 1936 жылы Леон Блум мен Альберт Лебрун ашқан мектептің физика және химия кафедралары мектептің солтүстігінде, Ломмонд көшесінде орналасқан, ал Ульм көшесі бойындағы 29-шы нөмірде қосымша кітапханалар мен мектептің танымдық ғылымдар бөлімі орналасқан. ENS-тің екінші кампусы Париждің 14-ші округінде, Бульвар Журдан (бұрынғы әйелдер колледжі) көшесінде орналасқан. Бұл кампус әлеуметтік ғылымдар, құқық, экономика және география салаларындағы зерттеу бөліміне, сондай-ақ қосымша студенттер жатақханаларына ие. 2015 жылдан бері бұл жерде кең ауқымды қайта құру жұмыстары жүргізіліп жатыр. 2017 жылы президент Франсуа Олланд жаңа ғимаратты ашып, онда ENS экономика бөлімі, мектептің әлеуметтік ғылымдар кітапханасы және ENS жобасы – Париж экономика мектебі орналасқан. Мектеп Монтруж қалашығында қосымша кампусқа ие, онда Париж Декарт университетінің зертханаларымен қатар, оның да зертханалары орналасқан. Онда жасыл аймақтар, спорттық жабдықтар және 200-ге жуық студенттік бөлмелер бар. Париждің оңтүстігіндегі Вильюиф қаласындағы төртінші кампус мектептің биология зертханаларының бір бөлігіне қызмет етеді.
Жұмысқа қабылдау
Мектеп студенттер саны жағынан өте шағын. Оның негізгі студенттері, нормалиендер деп аталады, дайындық сыныбынан кейін конкурстық емтихан арқылы іріктеледі (бакалавриат + 2 жыл). Осылайша, жыл сайын екі жүз нормалиен қабылданады, олардың жартысы табиғат ғылымдарында, ал қалғаны гуманитарлық ғылымдарда, және ай сайын жалақы алады (2018 жылы шамамен 1350 евро/ай), ал оның орнына мемлекеттік қызметте жұмыс істеуге он жылдық келісімшартқа қол қояды. Бұл эксклюзивтік шарт көбінесе іс жүзінде қолданылмаса да, оны өтеуге болады (әдетте жұмысқа алған компания). Студенттердің шағын бөлігі емтихансыз қабылданады. Конкурсқа дайындық екі жылға созылатын дайындық сыныптарында жүзеге асырылады (Grande écoles қараңыз). Басқа студенттер, "normaliens étudiants" деп аталатындар да іріктелуі мүмкін, бірақ олардың оқуы төленбейді. Олар ғылыми жобаны дайындау арқылы іріктеледі (бакалавриат + 2–4 жыл). ENS-тегі докторанттар ENS докторантура мектебінің немесе ENS аккредиттеген басқа докторантура мектебінің түлектері болып табылады. 2016 жылдан бері ENS-те докторлық зерттеуін дайындаған докторанттарға PSL университетінің докторлық дәрежесі беріледі. ENS сондай-ақ іріктелген шетелдік студенттерді ("халықаралық іріктеу") қабылдайды, түрлі магистратура бағдарламаларына қатысады және кең ауқымды зерттеу зертханаларына ие. Іріктеуден өткен шетелдік студенттерге көбінесе олардың шығындарын жабатын стипендия тағайындалады. Конкурс арқылы іріктелген студенттер мектепте 4 жылдан 6 жылға дейін білім алады. Франция және басқа Еуропалық Одақ елдерінен келген нормалиендер оқу кезеңінде мемлекеттік қызметкерлер деп есептеледі. Көптеген студенттер осы жылдардың біреуін агрегацияға арнайды, бұл оларға жоғары мектептерде немесе университеттерде оқытуға мүмкіндік береді. Факультетке қабылдау іріктеу арқылы жүзеге асырылады, жылына ENS-те ашылатын профессорлық лауазымдар саны нөлден біреуге дейін жетеді. Жаңадан бос орындар көбінесе бұрынғы профессорлар зейнетке шыққанда пайда болады. ENS-тегі бейресми терминологияда ENS-тің толық профессорларын көпшілік "PdP" ("professeurs des professeurs") деп атайды, себебі дәстүрлі түрде ENS болашақ профессорларды даярлау үшін құрылған.
Бөлімдер
Агрегация арқылы жоғары мектеп мұғалімдерін даярлау үшін құрылған ENS қазір зерттеушілерді, профессорларды, жоғары деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлерді, бизнес және саяси көшбасшыларды даярлайтын институт. Ол оқыту мен зерттеуді байланыстыруға, оқу бағдарламасының еркіндігіне ерекше мән береді. Мектеп ресурстары «Әдебиет» (әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар мен әдебиет) және «Ғылым» (табиғи ғылымдар мен математика) бөлімдері арасында тең бөлінеді. Мектептің он бес кафедрасы және отыз бес зерттеу бөлімі (француз тілінде UMR – unité mixte de recherches) CNRS сияқты басқа француз мемлекеттік зерттеу мекемелерімен тығыз байланыста жұмыс істейді. «Ғылым» бөлімінде жеті кафедра бар: математика; физика; компьютерлік ғылым; химия; биология; геология; және когнитивтік ғылым. «Әдебиет» бөлімінде сегіз кафедра бар: философия; әдебиет; тарих; классикалық филология; әлеуметтік ғылымдар; экономика (осы бөлім Париж экономика мектебінің негізі); география; және өнер тарихы мен теориясы. Осы он бес кафедрадан басқа, барлық студенттерге әлемнің негізгі тілдерінің көпшілігінде курстар ұсынатын тілдер зертханасы бар. Кафедралардың айналасында қосымша зерттеу орталықтары мен зертханалар құрылған, олар зерттеулердің өзегі ретінде жұмыс істейді. Пәраралық байланысқа ерекше мән беріледі. Ғылыми конкурстан өткен студенттер (яғни, дайындық мектебінде негізінен математика, физика, химия немесе биология оқыған) әдебиет кафедраларындағы курстарға қатысуға ынталандырылады. Ал математика және физикадан кіріспе курстар «әдебиет» бөлімінің студенттеріне ұсынылады. 2006 жылы енгізілген мектеп дипломы студенттерден өз мамандығына қатыспайтын белгілі бір курстарды оқуды талап етеді.