Кіріспе

Ойлау қадамдары

Тұжырымдар – бұл ойлау қадамдары, алғышарттардан логикалық салдарларға көшу; этимологиялық тұрғыдан алғанда, "тұжырымдау" сөзі "алға жылжыту" дегенді білдіреді. Тұжырымдау теориялық тұрғыдан дәстүрлі түрде дедукция және индукцияға бөлінеді, бұл айырмашылық Еуропада кем дегенде Аристотельге (б.з.д. 300-жылдар) дейін жетеді. Дедукция – бұл белгілі немесе шындық деп есептелетін алғышарттардан логикалық қорытындыларды шығару, ал жарамды тұжырымдардың заңдары логикада зерттеледі. Индукция – бұл жекелеген дәлелдерден жалпы қорытындыға көшу. Тұжырымның үшінші түрі кейде, атап айтқанда Чарльз Сандерс Пирс еңбектерінде, абдукцияны индукциядан ажырата отырып, ерекшеленеді. Әртүрлі салалар тұжырымдаудың практикада қалай жүзеге асырылатынын зерттейді. Адамның тұжырымдауы (яғни адамның қорытынды жасау процесі) дәстүрлі түрде логика, аргументацияны зерттеу және когнитивтік психология салаларында зерттеледі; жасанды интеллект зерттеушілері адамның тұжырымдауын имитациялайтын автоматтандырылған тұжырымдау жүйелерін әзірлейді. Статистикалық тұжырымдау математиканы пайдаланып, белгісіздік болған жағдайда қорытынды жасайды. Бұл детерминистік ойлауды жалпылайды, ал белгісіздіктің болмауы – ерекше жағдай болып табылады. Статистикалық тұжырымдау кездейсоқ өзгерістерге ұшырауы мүмкін сандық немесе сапалық (санаттық) деректерді пайдаланады.

2-дефініцияның мысалы

Дәлел: 1950 жылдардың басында, сіз Кеңес Одағында орналасқан америкалықсыз. Мәскеу газетінде Сібірдегі шағын қаладан шыққан футбол командасы ойыннан кейін ойын жеңіп жатқанын оқып жүрсіз. Команда тіпті Мәскеу командасын да жеңіп шығады. Қорытынды: Сібірдегі шағын қала енді шағын емес. Кеңес Одағы өздерінің ядролық немесе аса құнды құпия қару-жарақ бағдарламасын дамытып жатыр. Белгілі фактілер: Кеңес Одағы – жоспарлы экономика: адамдар мен материалдарға қайда бару және не істеу керектігі бұйырылады. Шағын қала шалғай орналасқан және тарихи тұрғыдан ерекшеленбеген; оның футбол маусымы әдетте ауа райының салдарынан қысқа болып келді. Түсіндірме: Жоспарлы экономикада адамдар мен материалдар қажетті жерге жөнелтіледі. Ірі қалалар жоғары сапалы ойыншылардың көп болуына байланысты жақсы командаларды құруы мүмкін; сондай-ақ, ұзақ жаттығу мүмкіндігіне ие командалар (мүмкін, күнді жағдай мен жақсы жабдықтарға байланысты) жақсы ойнауы күтіледі. Сонымен қатар, сіз өзіңіздің ең білікті және талантты мамандарыңызды ең пайдалы болатын жерлерге, мысалы, жоғары құнды қару-жарақ бағдарламаларына орналастырасыз. Шағын қалада мұндай жақсы команданың болуы – аномалия. Бұл аномалия байқаушыға жаңа мағыналы үлгіні – шағын қаланың енді шағын емес екенін – көрсетті. Неге сіз ең білікті және талантты мамандарыңыздың үлкен қаласын шұғыласыз жерге орналастырасыз? Әрине, оларды жасыру үшін.

Қате тұжырым

Бұрыс қорытындыны жаңылыс деп атайды. Бейресми логиканы зерттейтін философтар олардың кең тізімін жасап шықты, ал когнитивтік психологтар адамның дұрыс емес ойлауға бейім келетін көптеген қателіктерін анықтады.

Инференстік қозғалтқыштар

AI жүйелері бастапқыда автоматтандырылған логикалық қорытындыларды ұсынды, бұл бір кезде өте танымал зерттеу тақырыптары болды және сарапшы жүйелер, ал кейіннен бизнес ережелері қозғалтқыштары түрінде өнеркәсіптік қолдануға жол ашты. Автоматтандырылған теореманы дәлелдеу жөніндегі соңғы жұмыстар формальды логикаға негізделген. Қорытынды шығару жүйесінің міндеті – білім базасын автоматты түрде кеңейту. Білім базасы (ББ) – жүйенің әлем туралы білетін мәлімдемелер жиынтығы. Бұл жүйе жарамды қорытындылар арқылы ББ-ны кеңейту үшін бірнеше әдістерді пайдалана алады. Қосымша талап – жүйенің шығарған қорытындылары оның міндетіне қатысты болуы керек. Сонымен қатар, "қорытынды шығару" термині оқытылған нейрондық желілерден болжамдар жасау процесіне де қолданылады. Бұл контексте "қорытынды шығару тетігі" – осы операцияларды орындайтын жүйе немесе аппараттық құралды білдіреді. Осы типтегі қорытынды шығару бейнелерді танудан бастап табиғи тілді өңдеуге дейінгі көптеген салаларда кеңінен қолданылады.

Семантикалық желі

Жақында автоматты қорытушылар семантикалық желіде жаңа қолданыс саласын тапты. Сипаттамалық логикаға негізделгендіктен, OWL-дің бір түрімен білдірілген білім логикалық түрде өңделеді, яғни одан қорытындылар жасау мүмкін.

Бейес статистикасы және ықтималдық логикасы

Философтар мен ғалымдар Байестік тұжырымдамалық негізін ұстана отырып, осы ең жақсы түсіндірмені табу үшін математикалық ықтималдық ережелерін қолданады. Байестік көзқараста бірнеше артықшылықтар бар – олардың бірі, ол дедуктивті (нақты) логиканы кіші жиын ретінде қамтиды (осы себепті кейбір авторлар Байес ықтималдығын "логикалық ықтималдық" деп атайды, Э.Т. Джейнс ұсынғандай). Байестіктер ықтималдықтарды сенімнің дәрежесімен байланыстырады, сөзсіз шындыққа сай келетін ұсыныстардың ықтималдығы 1-ге, ал сөзсіз жалған ұсыныстардың ықтималдығы 0-ге тең болады. "Ертең жаңбыр жауады" дегенге 0,9 ықтималдығын беру, ертең жаңбыр жауу мүмкіндігін өте жоғары деп есептейтініңізді білдіреді. Ықтималдық ережелері арқылы қорытындының және балама нұсқалардың ықтималдығын есептеуге болады. Ең жақсы түсіндірме көбінесе ең ықтимал түсіндірмемен теңестіріледі (Байес шешімдер теориясына қараңыз). Байестік тұжырымдаманың орталық ережесі – Байес теоремасы.

Монотонды емес логика

Тұжырымдама қатынасы, егер жаңа алғышарттар бұрынғы қорытындыларды жоймаса, монотонды болып саналады; әйтпесе, қатынас монотонды емес. Дедуктивті тұжырымдама монотонды: егер қорытынды белгілі бір алғышарттар жиыны негізінде жасалса, онда осы қорытынды одан әрі алғышарттар қосылғанда да сақталады. Керісінше, күнделікті ойлау көбінесе монотонды емес, себебі ол тәуекелмен байланысты: біз дедуктивті тұрғыдан жеткіліксіз алғышарттардан қорытынды шығарамыз. Біз қашан тәуекелге барудың қажетті немесе тиімді екенін білеміз (мысалы, медициналық диагностикада). Алайда, мұндай тұжырымдама жоғарылауға ұшырайтынын, жаңа ақпарат ескі қорытындыларды күштен шығаруы мүмкін екенін де жақсы түсінеміз. Әртүрлі жоғарылауға ұшырайтын, бірақ өте табысты тұжырымдама түрлері дәстүрлі түрде философтардың назарын өзіне тартқан (индукция теориясы, Пирстің абдукция теориясы, ең жақсы түсіндірмеге тұжырымдама және т.б.). Соңғы уақыттарда логиктер бұл құбылысты формальды тұрғыдан зерттеуге кірісті. Осының нәтижесінде философия, логика және жасанды интеллект салаларының тоғысқан жерінде көптеген теориялар пайда болды.