Кіріспе
Мандура (/mændʒərə/) – Австралияның Батыс Австралия штатындағы жағалау қаласы. Ол штат астанасы Перттен оңтүстікке қарай шамамен орналасқан. Халық саны 90 306 адамды құрайтын штаттың екінші ең көп халқы бар қаласы.
Mandurah ('/m//æ//n//dʒ//ər//ə/) is a coastal city in the Australian state of Western Australia, situated approximately south of the state capital, Perth. It is the state's second most populous city, with a population of 90,306.
Геология
Пил шығанағы мен Харви сағасының сулары (Австралияның ірі шығанақ жүйелерінің бірі) Мандура қаласының орталығын құрайды. Сағаның ауданы Сидней портынан шамамен екі есе үлкен. Қала осы тұщы су жүйесінің ішінде және айналасында орналасқан, ол өз кезегінде Үнді мұхитына құяды. Қала мен оның маңындағы көптеген шақырым мұхит жағалауы бар, оның көп бөлігі құмды жағажайлар. Мандурада Пил шығанағынан басталатын жасанды канал жүйелерінің маңында салынған Холлс-Хед, Дадли Парк және Уаннануп сияқты бірнеше қала маңы бар. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Мандураның көп бөлігі Оңтүстік-Батыс WA жағалауында басымдықты құратын құмдық жүйелерде орналасқан, ал ішкі аймаққа қарай жылдам Суан жағалаулық жазығына өтеді. Құмдық төбелердің суды ұстап тұру қабілеті нашар болғандықтан, аймақта топырақ құнарсыз. Қаланың солтүстігінде, әсіресе Мандура теміржолы бойында әктас шығып тұрған жерлер кездеседі. Мандура – қазіргі заманғы тромболиттерге, сондай-ақ түрлі флора мен фаунаға мекен болатын Ялгоруп ұлттық паркіне ең жақын қала. Мандура – Суан жағалаулық жазығының экожүйесінде орналасқан. Экожүйеде жағалаудағы құмдықтар мен құмды жазықтардан бастап банксия және эвкалипт ормандарына дейін әртүрлі өсімдіктер кездеседі. Мандура Плейстоцен және Голоцен кезеңдерінің жағалау және құмдық шөгінділерімен жабылған, олар Перт алабының палеозой және неоген шөгінділерінің үстінде жатыр. Жағалау құмдықтарында бұталы өсімдіктер өседі, ал жағалау құмдықтарының топырағында банксияның төменгі орманды алқаптары кездеседі. Ішкі аймаққа қарай жылдам эвкалипт ормандарына жол беріледі. Маусымдық батпақтар (жазда құрғақ, қыста ылғалды) – Суан жағалаулық жазығындағы ең әртүрлі тіршілік ортасы, және Мандураның Пил шығанағы төңірегінде мұндай батпақтардың бірнеше аймағы бар. Батпақтарда оспрейлердің көптеген ұялары, қасық тұмсықтылар мен дартерлер кездеседі. Басқа фаунаға галах, қысқа тұмсықты қара какаду, ұзын тұмсықты қара какаду және Австралиялық сақиналы попугайлар кіреді. Австралиялық сақиналы попугайлар Батыс Австралияға енген, қазір Мандураға тараған ақ бозғанақ лорикеттермен ұялау орындары үшін бәсекелеседі. Лорикеттерді жоюға жасалған әрекеттерге қарамастан, олардың саны өсіп, оларды жою мүмкін болмай қалды.
Саяси
Мандура Австралия саясатындағы ірі партиялар үшін көбінесе шекаралық аймақ саналады. Солтүстік Мандура Гари Грейдің Брэнд федералды сайлау округіндегі қауіпсіз Еңбек партиясының өкілдігінде, ал оңтүстік және орталық Мандура Либералдық партияның Эндрю Хасти ұстап тұрған Каннинг округінде орналасқан, ол маргиналды аймақ болып саналады. Штат деңгейінде солтүстік және орталық Мандура Дэвид Темплменнің Мандура округіндегі қауіпсіз Еңбек партиясының өкілдігінде, ал оңтүстік Мандура 2021 жылы Еңбек партиясының үлкен жеңісімен басып алынған және қазір Еңбек партиясының Лиза Мундей ұстап тұрған Дәуесвилл округінде орналасқан. Шығыс Мандураның шағын бөлігі Робин Кларк ұстап тұрған Мюррей-Уэллингтон округінде орналасқан. Техникалық түрде аймақтық аймақта болғанына қарамастан, Ұлттық партияның дауысы мардымсыз.
Климат
Мандураның классикалық Жерорта теңізі климаты (Кёппен классификациясы Csa) бар, онда жазда ыстық және құрғақ, ал қыста жұмсақ және ылғалды болады. Жаз айларында (желтоқсаннан ақпанға дейін) орташа ең жоғары температура 27°C (80°F), ал орташа ең төменгі температура 19°C (66°F) құрайды. Жаздың соңында кейде бірнеше күн бойы температура 40°C (104°F) жоғарылайды. Қыс айларында (маусымнан тамызға дейін) орташа ең жоғары температура 18°C (64°F), ал орташа ең төменгі температура 9°C (48°F) болады. Мандураның мұхитқа жақын орналасуы күндізгі температураның өзгеруін аздап теңдестіреді, сондықтан жаздың күндізгі уақытында қаладан бірнеше шақырым қашықтықта температура 4-5 градусқа жоғарылайды (ал қысқы түндерде салқындау болады). Осының салдарынан мұздау сирек кездеседі, бірақ Гринфилдс сияқты аймақтарда жыл сайын болады. Қазіргі метеостанция 2001 жылы ашылды және жағалауда орналасқан, сондықтан қысқы түндердегі температура айналасындағы аймақтарға қарағанда жоғарырақ, ал жазғы күндерде салқынырақ тіркеледі. Мандураға жылына шамамен 850 мм жауын-шашын түседі, бірақ ол маусымдық сипатқа ие. Соңғы жылдары бұл сенімді жауын-шашын мөлшері айтарлықтай азайды. Сонымен қатар, қысқы жаңбырлар көбінесе күшті жел мен дауылдармен бірге жүреді, олар кең аумақта зардап келтіруге қабілетті, бұл Мандураны Австралиядағы ең желді қалалардың біріне айналдырады. Мұндай жағдайлар торнадоның пайда болуына қолайлы, сондықтан Мандура климаты әлемдегі торнадолардың ең көп кездесетін аймақтарының бірі болып есептеледі. Жазғы дауылдар қаладағы Жерорта теңізі климатына байланысты сирек кездеседі, бірақ олар мүлдем болмайды деуге келмейді. Мандура 2010 жылғы Батыс Австралия дауылдарынан Пертке қарағанда аз зардап шекті, бірақ 2011-12 жылғы жазы үш күшті найзағайдың әсерінен қиын болды. 2011 жылдың 12 желтоқсанында болған дауыл Мандураға айлық орташа көрсеткіштен жеті есе көп жауын-шашын (69,4 мм, орташа көрсеткіш 15,5 мм) әкелді, бірақ бір жыл өткен соң, 2012 жылдың 12 желтоқсанында бұл көрсеткіш (74,2 мм) еселенді. 2012 жылдың 20 қаңтарында болған тағы бір дауыл қалаға 57 мм жауын-шашын әкелді, нәтижесінде электр қуаты үзіліп, су тасқыны орын алды. Дауыл кезінде бір адам мен қаладағы бірнеше ғимараттарға шартқы соқты. Бұл дауыл қаланың 30 шақырамында 2300 шартқы тіркелді, бұл көршілес Перт қаласының бір жыл ішінде алған көрсеткішінен көп, сондай-ақ Дарвин сияқты тропиктік аймақтардағы ең қауіпті электрлі дауылдармен салыстыруға болады.
Тарих
Нунгар (немесе Биббулмун) халқы, Батыс Австралияның оңтүстік-батысын мекендеген, осы аймақты Манджар ("кездесу орны") деп атады, ол қазіргі "Мандура" атауына айналды. 1829 жылдың желтоқсанында Томас Пил Ұлыбританиядан Гилмор кемесімен жұмысшылар, жабдықтар және тауарлармен Батыс Австралияға келді. Ол Свон өзенінің колониясында жер алу үшін сапарды қаржыландырды. Жер беру шарты бойынша ол 1829 жылдың 1 қарашасына дейін келуі керек еді, сондықтан оның бастапқы жер гранты күшін жойды. Пил мұнан қаймықпай, қазіргі Уодман-Пойнт деп аталатын жерде Свон өзенінің колониясының оңтүстігінде Кларенс деген шағын елді мекен құрды. Елді мекенді құру кезінде көптеген қиындықтар туындады және оның денсаулығы нашарлағандықтан, Пил қалған Кларенс қоныстанғандарын бүгінгі Мандура деп белгілі аймаққа бастап әкелді. Ұзақ өтпей, Холл (олардың Холлс-Хедтегі коттеджі аймақтың ең маңызды мұражайлық орындарының бірі), Такки және Эакотт отбасылары сияқты басқа да қоныс аударушылар Мандурада жер алды. 1837 жылғы халық санауында Мандурада барлығы 12 қоныс аударушы тіркелді, бұл шамамен 3 шаруашылықты құрады. Томас Пил 1865 жылы қайтыс болды, бірақ Мандура 20-ғасырға дейінгі жылдары, өте баяу болса да, өсуін жалғастырды. Балыққа толы болды, 1870 жылы Мандурада балық консервілеу зауыты ашылды. Консервілеу фабрикалары жергілікті балық және жеміс-жидек өнімдерін сақтауға көмектесті. 1893 жылы Перт пен Пинжарра арасындағы теміржол ашылды, бұл Мандураның аймақтағы туризм орталығы ретінде дамуына мүмкіндік берді. Мандура 1949 жылға дейін Мюррей жол кеңесінің басқаруында болды, содан кейін Мандура жол кеңесі құрылды. Алайда, 1950 жылдардағы кеңес ішіндегі келіспеушіліктер оны тоқтатты, ал комиссар Ричард Раштон қаланың істерін басқарды. 1960 жылдың 26 сәуірінде Мандура жол кеңесі қайта құрылды, ал 1961 жылдың 1 шілдесінде 1960 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару заңына сәйкес Мандура округі құрылды. Квиннанадағы өнеркәсіптік даму (1955), жақын жердегі Джаррахдейлде (1963) және Вагерупта (1984) кен өндірудің өркендеуі, Пинжаррадағы (1963) өнеркәсіптік өркендеумен қатар, жағалаудағы тартымды өмір салты Мандураның қарқынды өсуіне ықпал етті, және 1987 жылдың 1 шілдесінде ол Мандура қаласы болды. Үш жылдан кейін, 1990 жылдың 14 сәуірінде Мандура Батыс Австралиядағы қала емес, бесінші елді мекенге айналды.
Мәдени мұралық маңызы бар орындар
Купердің диірмені (шамамен 1843), Мюррей террасасы, Кулинуп аралы, Солтүстік Юндеруп. Мәсіх шіркеуі (тарихи Мәсіх шіркеуі) (Англикан) (1870 ж. шамасында), 34–36 Пинджарра жолы (Шолл көшесінің бұрышы), Мандура. Пилдің үй орны (1830), Мандура террасы мен Стюарт көшесінің оңтүстік бұрышы, Мандура. Бірлестік шіркеуі (бұрынғы методистік шіркеу – 1940), 26 Саттон көшесі (Гибсон көшесінің бұрышы), Мандура. Ээкотт Коттеджі (1830), 35 Гибла Сент, Мандура. Брайтон қонақ үйі (1882), 8–10 Мандура террасы, Мандура. Кішкентай театр және ескі балық консерві зауыты орны (сонымен қатар Пилл-Инлетті сақтау жұмыстары), 5 Мандура террасы, Мандура. Саттонның бұрыштық дүкені мен үйі, Eureka Shops/Cottage (1862, 1928), 2 Мандура террасы, Мандура. Такки дүкені және үйі, Slim Jim Cotton Palm, 1 Мандура террасы, Мандура. Мандура мұражайы (ескі мектепті қамтиды – 1900), Мандура террасы мен Пинджарра жолының бұрышы, Мандура. Мандура көпірі (1894, 1953 және 2018 жылдары жаңартылды), қала орталығын Холлс-Хедке қосады. Холлдың коттеджі (1833), 7 Лейтон Плейс, Холлс-Хед. Саттонның фермасы (1860-жылдар), Аполлон орны және Пикарон орны, Холлс-Хед. Саттонның зираты (1860-жылдар), Финистере аралы мен Пикарон орнының бұрышы, Холлс-Хед. Алландейл үйі (Дейз Хаус – 1913), 102-ші лот, Эстуарь жолы, Дейзвилл. Херрон үйі (1866), 85-ші лот, Квейл жолы, Херрон көлі, Клифтон. Харди үйі (шамамен 1853), 860 Эстуарь жолы, Мандура. Fouracres Cottage қирабасы (шамамен 1854), Олд Кост Роудтың батыс жағы, Пепперминт Гров пен Коронация Роудтары арасында, Уоруна.
Халық саны
2021 жылғы халық санағы бойынша Мандура қаласында 107 641 адам тұрды. Аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары халықтың 2,9% құрады. Адамдардың 68,0% Австралияда туған. Ал ең көп кездесетін туған елдер: Англия – 10,8%, Жаңа Зеландия – 3,5%, Оңтүстік Африка – 1,6%, Шотландия – 1,2% және Филиппин – 1,2%. Халықтың 87,6% үйінде тек ағылшын тілінде сөйлейді. Үйде сөйлейтін басқа тілдер: африкаанс – 0,7%, тагалог – 0,5%, филиппин – 0,4%, тай – 0,3% және мандарин – 0,3%. Дінге қатысты ең көп таралған жауаптар: дінсіздер – 46,0%, англикандықтар – 15,8% және католиктер – 15,3% болды.
Экономика және жұмыспен қамту
Мандура экономикасының көп бөлігі құрылыс, туризм, кәсіби, ғылыми және техникалық қызметтер, бөлшек сауда салаларында, сондай-ақ шамалы дәрежеде тау-кен өндіруі мен ауыл шаруашылығына негізделген.
Туризм
Мандура Оңтүстік-Батысқа бейресми кіреберіс саналады және түрлі туристік тартымдарға ие, олардың көпшілігі су жағасында орналасқан. Бұл Батыс Австралиядағы маңызды балық аулау және краб аулау аймағы, қаласы көк манна крабымен (Portunus pelagicus) әйгілі, және наурыз айында Мандура краб фестивалі өткізіледі. Мандурада Бутылмұрын дельфиндерінің (Tursiops) ең көп саны қоныстанған, қазіргі уақытта олардың саны 120-ға жуық деп есептеледі. Жақын орналасқан Бунбери және Рокингем сияқты елді мекендерде дельфиндер мен киттер жыл сайын қалаға келіп тұрады, дельфиндер мен киттерді қарау танымал ойын-сауық. Желтоқсан айында Мандурадағы каналдар Рождестволық әсем жарықтарымен танымал, соның нәтижесінде арнайы қайық саяхаттары жиі ұйымдастырылады. Қала шетінде екі зообақ, миниатюралық ауыл, туристік теміржол және ұлттық саябақ бар. Мандура 2023 жылғы Австралияның үздік туристік қаласы атанды.
Кішігірім сауда
Мандурада жыл бойы жеті күндік сауда бар. Мандураның бес ерекше сауда аймағы бар, оның ішінде 1983 жылы ашылған және 2016-2018 жылдар аралығында үлкен жаңартудан өткен, Пинжарра және Мандура жолдарының қиылысында орналасқан Мандура форумы, қала орталығындағы The Bridge Quarter (немесе The Foreshore) және Манджар шығанағы мен Пил шығанағының қиылысында салынған Dolphin Quay/Мандура мұхиты маринасы бар. Meadow Springs, Greenfields, Halls Head және Falcon жерлерінде де маңызды сауда орталықтары орналасқан.
Тау-кен өндірісі
Мандура шахтерлік елді мекен болмаса да, қаладан екі сағаттық жерде бірнеше кен орны бар. Бұған Pinjarra және Wagerup-тағы боксит өндіру және алюминий өңдеу кіреді, ал Pinjarra-дағы Huntly кені әлемдегі ең ірісі болып табылады. Мандура сондай-ақ жақында Австралияның ең көп алтын өндіретін кеніне айналған Boddington алтын кенішінен бір сағаттық қашықтықта орналасқан.
Фестивальдар
Мандура шабақ фестивалі жыл сайын наурыз айының үшінші демалыс күндері эстуарийдің жағалауында өткізіледі. Аймақтың теңіз өнімдерін тойлайтын бұл іс-шарада тағам сататын орындар мен тағам дайындау көрсетілімдері, сондай-ақ тікелей музыка мен ойын-сауық ұсынылады. Ол алғаш рет 1999 жылы өткізілді, бұрынғы 1966-1988 жылдар аралығында жыл сайын ұйымдастырылған Каньяна карнавалының ізбасары болды, ал 1990 жылдары осы іс-шаралар эпизодты түрде ұйымдастырылды. Әрбір Жаңа жыл қарсаңында кеш бойы, түн ортасына дейін әртүрлі ойын-сауықтар, тікелей эфирдегі музыка мен отшашу көрсетіледі.
Көлік
1-ші тас жол Мандура қаласын екіге бөліп өтеді, Мандура жолы Фримантельге, ал Олд Кост Роуд Банбериге қарай созылады. Сонымен қатар, Пиньяра және Гордон/Лейкс жолдары қаланың солтүстік бөлігі үшін маңызды шығыс-батыс бағыттары болып табылады. Квинна автожолы мен Форрест тас жолы қаланың айналасынан ауылдық жолмен өтуге мүмкіндік береді. Манджуогордап драйві (бұрынғы Мандура кіреберіс жолы) Квинна автожолынан тікелей байланыс жасап тұр. 2007 жылдың желтоқсанында ашылған Мандура темір жолы Мандураны Перт қаласымен байланыстырады, саяхат уақыты шамамен 50 минутты құрайды. Мандурадағы қоғамдық көліктер Трансперт арқылы қамтамасыз етіледі, себебі қала Пертке жақын орналасқан, он бір автобус маршруты қала ішінде жүзеді. Мандура сондай-ақ Перт пен Оңтүстік-Батыс арасындағы Transwa автобус бағыттарының аялдамасы болып табылады. Мандура сағасы көпірі 1981-1986 жылдары салынды және Австралиядағы алғашқы біртегіс құрастырылған қорапшалы арқалық көпір еді. Дауесвилл каналы (сондай-ақ Дауесвилл кесуі деп те аталады), ірі жасанды канал 1994 жылдың сәуір айында ашылды. Ол Үнді мұхитының тұзды суын Пилл шығанағына кіргізіп, жылдар бойы сағаны мазалаған балдырлардың гүлденуін азайту үшін жасалды.
Медиа
Мандура Перт теледидар лицензиялық аймағының оңтүстік жағында орналасқан және Батыс Австралияның аймақтық лицензиялық аймағына жақын. Жергілікті таратушылар Перттен бес цифрлық ашық эфирлік телеарнаны: ABC, SBS, Seven Perth, Nine және 10, сондай-ақ Батыс Австралияның оңтүстігінен үш арнаны: Seven Regional WA, WIN және West Digital Television ұсынады. Қаланы бір жергілікті газет, апталық «Mandurah Times» (бұрын «Mandurah Coastal Times» деп аталған) қамтамасыз етеді. «Mandurah Mail» газеті 2022 жылға дейін аймақта таратылды, содан кейін ол тек онлайн жарияланымға көшті. «Mandurah Mail» газетінің енді жергілікті тілшілері жоқ. Мандураға екі коммерциялық радиостанция қызмет көрсетеді: 91.7 The Wave (бұрын 6MM 1116 деп аталған) және 97.3 Coast FM. Перт радиостанцияларын да қалада тыңдауға болады.
Суды пайдалану
Мандура Холлс-Хедтің жанама суды қайта пайдалану жобасы деп аталатын суды қайта өңдеу жобасының орталығында орналасқан. Мандурада негізделген бұл жоба 2009 жылы Батыс Австралия Су Корпорациясының Суды Тазарту және Қайта Өңдеу саласындағы сыйлығына ие болды. Жер асты суы аймақтың кәріз суын сүзуге қолданылады, бұл жергілікті саябақтарға, бақшаларға және стадиондарға қауіпсіз, сапалы сумен қамтамасыз етеді. Мандура сондай-ақ Перт қаласының сумен жабдықталу жүйесімен байланысты.
Спорт
Мандурада Батыс Австралия футбол лигасының «Пиль Тандр» футбол клубы, Футбол Батыс штаттық лигасының «Мандура Сити» клубы және «Рэгби-ВА» жарысындағы «Пирайтс» регби клубы орналасқан. Грейхаундтардың жарысы апта сайын «Грейхаундс WA Мандура» аренасында өткізіледі. Мандурада «Мандура Магик» баскетбол клубы Мемлекеттік баскетбол лигасы аясында «Мандура су және демалыс орталығында» өнер көрсетеді. «Мандура Сити ФК» 1970 жылы құрылған және Пил аймағындағы футболдың басты өкілі болып табылады. Қазіргі таңда олар Батыс Австралиядағы екінші деңгейдегі «Football West State League Division 1» лигасына қатысады. Аймақта «Мандура Кантри Клуб», «Медоу Спрингс» гольф клубы, «Секрет Харбор» сияқты бірнеше гольф алаңдары бар. «Мандура» – жеке, ағаштармен көмкерілген алаң. «Медоу Спрингс» – кенгурулар мекендейтін, жалпы қолданыстағы алаң. «Секрет Харбор» – жағажайға жақын, жалпы қолданыстағы линк алаңы. «The Cut» клубы 2015 жылы Батыс Австралиядағы ең жақсы төртінші, ал жалпыұлттық деңгейде отызыншы гольф алаңы деп танылды. Мандура аймағында Доддис, Блю-Бей және Мандура сияқты отбасылық демалысқа қолайлы жағажайлар, сондай-ақ Уаннануп және Доусвилл маңындағы Авалон, 4-ші Гроин, Гири, Пирамидалар және Клин сияқты серфингке арналған жағажайлар бар.
Танымал мәдениетте
Мандураның 1961 жылы түсірілген суреті 1986 жылы The Triffids тобының Born Sandy Devotional альбомының обложкасын әсемдейді. Электропоп дуэті Тим мен Джин Мандура қаласынан шыққан. Мандура 1986 жылғы "Виндридер" фильмінде көрсетілген, онда Николь Кидман басты рөлде ойнады.