Кіріспе

Теодор Дрейзердің 1925 жылғы романы "Америкалық трагедия" – американдық жазушы Теодор Дрейзердің 1925 жылғы романы. Ол 1920 жылдың жазында қолжазбаны жазуға кіріскен, бірақ бір жылдан кейін сол мәтіннің көп бөлігін тастап кеткен. Роман 1906 жылы Грейс Браунның қырғын соңы мен оның сүйіктісі Честер Жилеттің сотталуына негізделген. 1923 жылы Дрейзер қайтадан жобаға оралды және болашақ әйелі Хелен мен екі редактордың хатшылары Луиза Кэмпбелл мен Салли Куселлдің көмегімен 1925 жылы осы ауқымды романын аяқтады. Бұл кітап 2021 жылдың 1 қаңтарында АҚШ-та жалпыға қолжетімді болды.

Сюжет

Клайд Гриффитс кедей және дінге адал ата-анасының тәрбиесінде көшедегі миссионерлік жұмысына көмектеседі. Жас кезінде Клайд отбасын асырау үшін, сода сатушы, кейін Канзас қаласындағы беделді қонақ үйдің қақпашысы болып жұмыс істеді. Сол жерде оның жақсы білімді әріптестері оны ішімдікке, жезөкшелерге тартады. Жаңа өмір салтын ұната отырып, Клайд өзінің қымбат сыйлықтарын сатып алуға мәжбүр ететін манипулятивті Хортенс Бриггске ғашық болады. Клайд Хортенстің басқа еркектермен кездесетінін білгенде, қызғанышқа бой алдырады. Алайда ол қарындасына көмектесуден гөрі, оған ақша жұмсауды жөн көрді, ол қашып кетті, бірақ жүкті болып, сүйіктісі тастап кетті. Клайдтың өмірі досы Спарсер Клайдты, Хортенс пен басқа да достарын елдегі оңаша кездесуден босының рұқсатысыз пайдаланылған көлігімен айдап келе жатып, кішкентай қызды соққыға жығып өлтіреді. Полициядан қашып бара жатқанда Спарсер машинаны апатқа ұшыратады. Спарсер мен оның серіктесінен басқалар қылмыс орныннан қашып кетеді. Клайд Канзас-Ситиден кетеді, ол Спарсердің қылмыстарына кінәлі деп айыпталады деп қорқады. Чикагодағы бір сәнді клубта жұмыс істеп жүрген кезінде ол Нью-Йорк штатының ойдан шығарылған Лайкургус қаласында футболка жағасы фабрикасының иесі, бай ағасы Сэмюэл Гриффитспен танысады. Сэмюэл өзінің кедей туыстарын елемегені үшін кінәлі сезініп, Клайдқа зауытта қарапайым жұмыс ұсынады. Содан кейін ол Клайдты кішігірім бақылаушы қызметіне көтереді. Сэмюэл Гриффитстің ұлы Гилберт, Клайдтың тікелей жетекшісі, Клайдты ескертеді, ол менеджер ретінде оның бақылауында жұмыс істейтін әйелдермен араласпауы керек. Сонымен қатар Гриффитстер Клайдқа әлеуметтік жағынан аз көңіл бөледі. Клайдтың Ликургуста жақын достары болмағандықтан, ол жалғыздыққа ұшырайды. Сезімталдыққа бейім Клайд өзінің дүкенінде жұмыс істейтін кедей және кінәсіз шаруа қыз Роберта Алденге ғашық болады. Клайд Робертаға жасырын түрде ғашық болып, ақырында оны жүкті етеді. Сонымен қатар, Лыкургус фабрикасының басқа иесінің қызы, сұлу жас қоғам мүшесі Сондра Финчли, оның туысы Гилберт оларды бөлек ұстауға тырысқанына қарамастан, Клайдқа қызығушылық танытады. Клайдтың тартымды мінезі оны Ликургтың жас ақылды тобы арасында танымал етеді; ол мен Сондра жақын болады, ол Робертаны елемей, оған құмарлық танытады. Роберта Клайдтың үйленіп, некеге тұрмаған жүктіліктің ұяттылығын болдырмауды күтеді, бірақ Клайд енді Сондраға үйленуге емес, армандап жатыр. Робертаға аборт жасатуға мүмкіндік бермегендіктен, Клайд оған күнкөріс шығыстарына аздап көмектеседі, ал Сондрамен қарым-қатынасы жетіледі. Роберта Клайдпен қарым-қатынасын ашып беремін деп қауіптенгенде, Клайд онымен некеге тұрмаса, оны суға батырып өлтіруді жоспарлайды. Ол жергілікті газеттен қайық апаты туралы оқыды. Клайд Робертаны каноэмен Адирондак тауына алып барады, ол ойдан шығарылған Үлкен Ащы көлге (Ұлы Мосс көлінің үлгісі бойынша, Нью-Йорк) шығады және оңаша шығанаққа жүзіп барады. Ол тоңазып қалады. Бірдеңе дұрыс емес екенін сезінген Роберта оған қарай жүреді, ол қасақана камерамен оның бетін ұрады, оны есінен танып, қайықты кездейсоқ айналдырды. Роберта жүзе алмай, суға батып қалады, ал Клайд оны құтқаруға дайын емес, жағаға жүзеді. Айтылымда соққы кездейсоқ соққы болғаны айтылған, бірақ паникаға ұшырап, кінәсін сезінген Клайд қалдырған айғақтардың іздері кісі өлтіруге нұсқайды. Жергілікті билік Клайдты айыптау үшін оған қарсы қосымша дәлелдер жасауды қалайды, ал ол өзінің шатастырған және қарама-қайшы куәліктерімен өзін қайта-қайта айыптайды. Ағасы жалдаған екі заңгердің күшті (және өтірік) қорғауына қарамастан, Клайд айыпталып, өлім жазасына кесіледі, ал апелляция қабылданбағаннан кейін ол электрлік креслода өлтіріледі.

Тәуелділігі мен ерекшеліктері

Драйзер кітапты әйгілі қылмыстық іске негіздеген. 1906 жылғы 11 шілдеде курорт иелері Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Адирондак тауларындағы Биг Моуз көлінен айналған қайық пен Грейс Браунның денесін тапты. Честер Жилет сотқа тартылып, Браунды өлтіргені үшін кінәлі деп танылды, бірақ ол оның өлімі өз-өзіне қол жұмсау болғанын мәлімдеді. 1908 жылғы 30 наурызда Жилетт электр орындығында өлім жазасына кесілді. Бұл кісі өлтіру ісі халықаралық назар аударды, өйткені Браунның Жилеттке жазған махаббат хаттары сотта оқылды. Драйзер роман жазуға дейін бірнеше жыл бойы осы іс туралы газеттен алынған үзінділерді сақтап, осы кезеңде істі мұқият зерттеді. Ол Клайд Гриффитсті Честер Жилеттің үлгісінде жасап, оған бірдей әріптерден басталатын есім берді. Оқиғаның көп бөлігі тарихи тұрғыдан Кортленд, Нью-Йорк қаласында болды, ол Грек-рим тарихымен байланысты жер аттарына толы Кортленд округінде орналасқан. Аймақтағы шағын елді мекендердің арасында Гомер, Солон, Вергилий, Марафон және Цинциннат бар. Кортландтың есімдік атауы Ликург болды, ол ежелгі Спартаның заң шығарушысы. Грейс Браун – Жилетттің сүйіктісі болған, жақын орналасқан Ченанго округінің шағын қаласы Оңтүстік Отселиктен келген шаруа қызы. Грейс өлтірілген орын, Адирондак тауларындағы Биг Мосс көлі, Драйзердің романында Биг Биттерн көлі деп аталды. 1934 жылы Пенсильвания штатының Уилкс-Барре қаласында Роберт Эдвардс өзінің екі сүйіктісінің бірі Фреда МакКечниді ұрып, денесін көлге тастады. Оқиғалардың ұқсастығы соншалықты күшті болғандықтан, сол кездегі баспасөз Эдвардс/МакКечни ісін «Америкалық трагедия» деп атады. Эдвардс кінәлі деп танылып, электр орындығында өлім жазасына кесілді. Роман – трагедия, Клайдтың құлауы оның туа біткен кемшіліктерінің салдары: моральдық және физикалық әлсіздік, ұстамдылық пен өзіне тәртіп орнатудың болмауы, шатасқан ойлау және мақсатсыз амбиция; сонымен қатар, оның жағымды (Драйзер «жұмсақ» сөзін қолданады) әлеуметтік мінез-құлқы оның қарсы тұра алмайтын құмарлыққа түсуіне себеп болады. Бұл роман символизмге толы, Клайдтың фабриканың биік, қараңғы қабырғаларын табысқа жету мүмкіндігі ретінде сипаттауынан бастап, қыздарды «электрленген» деп сипаттауы арқылы Клайдтың электр орындығына қадам басуын болжайды; Драйзер күнделікті қарапайым заттарды символдарға айналдырады. Драйзер оқырмандардың қызығушылығын ұзақ романға (800 беттен астам) егжей-тегжейлі сипаттаулармен және Клайд пен басқа кейіпкерлерге қатысты «эмоционалдық қашықтықты» үнемі өзгерту арқылы сақтайды, олардың ойларын және ниеттерін терең зерттеуден бастап, бейтарап баяндамаға дейін жетеді.

Марапаттар

2005 жылы бұл кітап "Time" журналының 1924 жылдан бері ағылшын тілінде жазылған ең жақсы 100 романның тізіміне енді.

Дау

1927 жылы кітап Бостон қаласында, Массачусетс штатында жыныстық мазмұны, аборт және кісі өлтіру туралы айтқандықтан тыйым салынды. 1933 жылы Германияда нацистер оны "төменгі махаббатпен айналысады" деген сылтаумен өртеп жіберді.