Кіріспе
Вьетнам Социалистік Республикасының саяси жүйесі
political system in Vietnam
Вьетнам саясатында авторитарлық жүйеде бір партия – Вьетнам Коммунистік партиясы (ВКП) басымдық етеді. Вьетнам Президенті – мемлекет басшысы, ал Вьетнам Премьер-министрі – үкімет басшысы. Екеуі де Вьетнам Коммунистік партиясының Бас хатшысынан бөлек, ол КПВ-ны басқарады және Политбюро мен Орталық әскери комиссияның басшысы болып табылады. Сондықтан Бас хатшы Вьетнамның іс жүзіндегі жоғарғы көшбасшысы болып табылады. Атқарушы билікті Вьетнам үкіметі мен Президенті жүзеге асырады. Заң шығарушы билік Вьетнамның Ұлттық жиналысына тиесілі. Сот билігі атқарушы биліктен тәуелсіз. Парламент 2013 жылдың 28 қарашасында Вьетнамның бесінші Конституциясын қабылдады. Вьетнамдық саяси жүйе авторитарлық, жиналыс, бірлестік, сөз, баспасөз және дін бостандығы, сондай-ақ азаматтық қоғам белсенділігі қатаң шектеледі. Елде еркін сайланған басшылар жоқ, саяси оппозиция басылады, барлық діни іс-әрекет КПВ-ның бақылауында, басқа пікір білдіруге рұқсат етілмейді және азаматтық құқықтар шектеледі. Вьетнамда сайлаулар бір партиялық авторитарлық саяси жүйеде өтеді. Вьетнам – ұлттық деңгейде тікелей көппартиялық сайлау өткізбейтін, қазіргі кездегі сирек кездесетін партиялық диктатуралардың бірі. Сайлаудың бәсекелестік сипаты Вьетнамдағы Коммунистік партияның билік монополиясы, сөз бостандығына шектеулер және сайлауға үкіметтің араласуы арқылы қатты шектеледі. Ұлттық жиналыс – бір палаталы заң шығарушы орган. Ұлттық жиналыстың 500 мүшесі бар, олар төрт жылдық мерзімге халықтың дауысымен жанама сайланады. Конституцияға сәйкес, заң шығарушы орган – мемлекеттің ең жоғары органы. Оның өкілеттіктеріне конституция мен заңдарды қабылдау және түзету, мемлекеттік бюджетті қабылдау, Вьетнам үкіметін және Ұлттық жиналысқа жауап беретін басқа да мемлекеттік органдарды қадағалау, сондай-ақ сот органдарының мүшелерін тағайындау кіреді. Вьетнам Конституциясы мен заңнамасы де-юре Социалистік Республика Президенті, Ұлттық жиналыс және Халық кеңестері лауазымдарына тұрақты сайлауды көздейді. Президент (Chủ tịch nước) Ұлттық жиналыспен бес жылға сайланады және Вьетнам Халық қарулы күштерінің де-юре бас қолбасшысы және Қорғаныс және қауіпсіздік кеңесінің төрағасы болып табылады. Алайда, президенттің атқарушылық шешімдер қабылдауға құқығы бар. Үкімет (Chính phủ) – Вьетнамның негізгі атқарушы мемлекеттік билігі, оны Премьер-министр басқарады. Оның бірнеше вице-премьерлері және белгілі бір іс-шараларға жауапты бірнеше министрлері бар. Атқарушы билік мемлекеттің саяси, экономикалық, мәдени, әлеуметтік, ұлттық қорғанысы, қауіпсіздігі және сыртқы іс-әрекеттерін жүзеге асыруға жауапты. Вьетнам Конституциясымен және Ұлттық жиналыс қабылдаған ұлттық заңнамамен реттелетін сот жүйесі бар. Жоғарғы халық соты (Tòa án Nhân dân Tối cao) – Вьетнамның ең жоғары апелляциялық соты. Вьетнамда басқа да мамандандырылған соттар бар, олардың ішінде Орталық әскери сот, Қылмыстық сот, Азаматтық сот және Апелляциялық сот кіреді. Жоғарғы халықтық прокуратура мемлекеттік органдардың қызметін бақылайды және Вьетнам азаматтарының заңдылықты сақтауын қадағалайды.
Негізгі сандар
Іс жүзінде, Вьетнамды басқаруға төрт адамнан тұратын ұжымдық басшылық жауапты. Бұл топ, ресми емес түрде "төрт тірек" деп аталады және Вьетнам Коммунистік партиясының Бас хатшысы, Вьетнам Президенті, Вьетнам Премьер-Министрі және Вьетнам Ұлттық Ассамблеясының Төрағасы – Вьетнам саяси жүйесіндегі төрт маңызды тұлғадан құралған. Бұл жүйе бір ғана лауазымға тым көп билікті жинақтауды болдырмауға, соның салдарынан диктатураға жол бермеуге бағытталған.
Құқықтық база
Вьетнам - бір партиялық социалистік республика. Қазіргі вьетнамдық мемлекеттің тікелей тамыры Вьетнам Демократиялық Республикасы (Солтүстік Вьетнам) және Хо Ши Мин басқарған 1945 жылғы тамыз революциясына жетеледі. Қазіргі Конституция 2013 жылдың 28 қарашасында Вьетнамның Ұлттық жиналысы тарапынан қабылданды. Вьетнам тарихында бұрынғы төрт Конституция болған: 1946, 1959, 1980 және 1992 жылғы Конституциялар. Вьетнам Коммунистік партиясы, мемлекеттік емес, бірақ жетекші орган, заңдарға сәйкес қызмет етеді. Вьетнамдағы үкіметтік билік заң шығару, атқару және сот биліктеріне бөлінеді. Вьетнамның құқықтық жүйесі Конституцияның 12-бабына сәйкес социалистік заңдылыққа негізделген.
Мемлекеттік идеология
Вьетнам – Вьетнам Коммунистік партиясы (ВКП) басшылығымен жүретін бір партиялық республика. ВКП марксизм-ленинизмді және марқұм Хо Ши Миннің саяси философиясы мен идеологиясы болып табылатын Хо Ши Мин ойларын қолдайды. Бұл екі идеология партия мен мемлекеттің қызметіне берік идеологиялық негіз болып табылады және бағыт-бағдар береді. Конституцияға сәйкес, Вьетнам «социализмге өту кезеңінде» жүр. Хо Ши Миннің сенімдері оның өмірінде де, өлімінен кейін де жүйеленбеген. 1973 жылы Чыонг Чыньнің «Төраға Хо» өмірбаянында оның революциялық саясатына ерекше мән берілді. Хо Ши Миннің ойлары 1989 жылы Нгуен Ван Линнің басшылығымен жүйеленді. Хо Ши Мин ойлары, марксизм-ленинизммен бірге, 1991 жылы ВКП мен мемлекеттің ресми идеологиясына айналды. Софи Куинн Джаджтің сөзіне қарағанда, ВКП-ның заңдылығына деген талабы 1989 жылы коммунизмнің құлауынан және 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін Хо Ши Миннің ойларына адалдығы арқасында сақталды. Пьер Брошо, «Хо Ши Мин: өмірбаяны» авторы, қазіргі мемлекеттік идеология Хо Ши Мин ойлары екенін, ал марксизм-ленинизм екінші дәрежелі рөл атқаратынын айтады. Кейбіреулер Хо Ши Мин ойлары партия басшылығының жамылғысы ретінде қолданылады деп санайды, себебі олар, осы пікірге сәйкес, коммунизмге сенуді тоқтатқан, ал басқалары Хо Ши Миннің пролетариат диктатурасының жақтаушысы болғанын ескеретін болсақ, бұл рас емес дейді. Тағы бірі Хо Ши Мин ойларын саяси термин ретінде қарастырады, оның басты міндеті социалистік заңдылыққа қайшы келмей, социалистік емес идеялар мен саясатты жасыру болып табылады. Қоғамның негізгі идеологиясы марксизм-ленинизм болды, бірақ 1980-1990 жылдары аралас экономика енгізілгеннен кейін, ол монополиялық идеологиялық және моральдық заңдылығын жоғалтты. Đổi Mới реформалары көрсеткендей, партия өзінің билігін тек жұмысшылар мен шаруаларды қорғауға негіздемеуі мүмкін емес, бұл ресми түрде «жұмысшы және шаруалар одағы» деп аталды. 1992 жылы қабылданған Конституцияда мемлекет «жұмысшылар, шаруалар және интеллигенцияны» білдірді. Соңғы жылдары партия белгілі бір класс өкілдігін тоқтатты, оның ішінде кәсіпкерлер де бар, «барлық халықтың мүддесін» білдіре бастады. 2002 жылы партия мүшелеріне жеке кәсіпкерлікпен айналысуға рұқсат берілгендіктен, соңғы класс кедергісі алынып тасталды. Марксизм-ленинизмнің рөлін азайтуға байланысты партия кеңірек идеологияны қабылдады, ұлтшылдыққа, дамушылдыққа көбірек мән берді және дәстүрді қорғаушыға айналды.
Вьетнамның Коммунистік партиясы
Ресми нұсқаға сәйкес, Вьетнам Коммунистік партиясы вьетнам халқын "елді жаңару, модернизациялау және индустрияландыру" жолында жетекшілік етеді.
Конгресс
Ұлттық конгресс – партияның жоғары органы болып табылады. Партия және үкімет бағыты бес жыл сайын өткізілетін Ұлттық конгресте анықталады. Орталық комитет Ұлттық конгресс тарапынан сайланады. Делегаттар орталық партия жетекшілігіндегі саясатқа және кандидаттардың лауазымдарына қатысты дауыс береді. Ұлттық конгресте қабылданған шешімдер бекітілгеннен кейін Ұлттық конгресс өзін-өзі таратып жібереді. Бес жыл сайын Ұлттық конгресспен сайланатын Орталық комитет, бес жылдық кезеңде Ұлттық конгресс шешімдерін іске асырады. Орталық комитет жылына екі рет ғана жиналатындықтан, саясатты жүзеге асыру Политбюроның құзырында болады.
Жергілікті билік
Облыстар мен муниципалитеттер қалаларға, аудандарға және ауылдарға бөлінеді. Облыстар мен муниципалитеттер ұлттық үкімет тарапынан орталықтандырылған түрде басқарылады. Қалалар, аудандар мен ауылдар белгілі бір дәрежеде жергілікті тұрғындар сайлаған халық кеңестері арқылы жауапкершілікке тартылады. Облыстарда Халық кеңесі «мемлекеттік биліктің жергілікті органы» болып табылады және ол «халықтың тілектерін және билігін» көрсетеді. Халық кеңесі демократиялық жолмен сайланады, халыққа және мемлекеттің жоғары органдарына есеп береді. Ол жоғары мемлекеттік органдардың ресми бұйрықтары болып табылатын қаулыларды қабылдайды және Конституция атынан әрекет етеді. Халық кеңесі әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларын, бюджетті бекітеді және жергілікті деңгейде ұлттық қорғаныс пен қауіпсіздікке жауапты. Халық кеңесінің депутаты (мүшесі) халық атынан әрекет етеді және Халық кеңесіне, сондай-ақ басқа жергілікті мемлекеттік органдарға ұсыныстар енгізуге құқылы. Өз кезегінде, осы жергілікті органдардың қызметкерлері оларды қабылдау және қарау міндетінде. Халық кеңесі Халық комитетін тағайындайды, ол Халық кеңесінің атқарушы органы болып табылады. Халық комитеті «Конституцияны, заңдарды, жоғары мемлекеттік органдардың ресми жазбаша бұйрықтарын және Халық кеңесінің қаулыларын» іске асыруға жауапты. Халық комитетін төраға басқарады, ол органның жетекшісі болып табылады. Халық комитетінің барлық шешімдері алқалы түрде қабылданады және «көпшіліктің еркіне сәйкес болуы» тиіс. Вьетнам Отан майданының жергілікті лауазымды тұлғалары, оның жергілікті басшысы және жергілікті жердегі басқа да қоғамдық ұйымдардың лауазымды тұлғалары тиісті мәселелер талқыланғанда Халық кеңесі мен Халық комитетінің отырыстарына қатысуға құқылы.
Облыстардың тізімі
Провинция/ГородСтолицаПлощадь (км2)НаселениеПлотность (/км2)% ГородскойHDIRегионПровинция ХатиньХатинь6,026.51,227,038203.614.90.543Северо-Центральное побережьеПровинция НгеанВинь16,498.52,912,041176.512.90.547Северо-Центральное побережьеПровинция КуангбиньДонгхои8,065.3844,893104.815.00.553Северо-Центральное побережьеПровинция КуангчиДонгха4,760.1598,324125.727.40.529Северо-Центральное побережьеПровинция ТханьхоаТханьхоа11,136.33,400,595305.410.40.579Северо-Центральное побережьеПровинция Тхыатхиен-ХюэХюэ5,065.31,087,420214.736.00.565Северо-Центральное побережьеПровинция ХазянгХазянг7,945.8724,53791.211.60.600Северо-ВостокПровинция КаобангКаобанг6,724.6507,18375.416.90.527Северо-ВостокПровинция БакканБаккан4,868.4293,82660.416.10.602Северо-ВостокПровинция ТьенкуангТьенкуанг5,870.4724,821123.513.00.664Северо-ВостокПровинция ТайньюенТайньюен3,546.61,123,116316.725.60.656Северо-ВостокПровинция ЛангшонЛангшон8,331.2732,51587.919.20.648Северо-ВостокПровинция КуангниньХалонг6,099.01,144,988187.751.90.668Северо-ВостокПровинция БакзянгБакзянг3,827.41,554,131406.19.40.602Северо-ВостокПровинция ФутоВиетчи3,528.41,316,389373.115.80.513Северо-ВостокПровинция ЛаокайЛаокай6,383.9614,59596.321.00.665Северо-ВостокПровинция ЙенбайЙенбай6,899.5740,397107.318.80.533Северо-ВостокПровинция ХоабиньХоабинь4,684.2785,217167.615.00.595Северо-ЗападПровинция ДьенбьенДьенбьенфу9,562.5490,30651.315.00.545Северо-ЗападПровинция ЛайчауЛайчау9,112.3370,50240.714.20.542Северо-ЗападПровинция СонлаСонла14,174.41,076,05575.913.80.497Северо-ЗападПровинция БакниньБакнинь823.11,024,4721,244.723.50.484Дельта Красной рекиПровинция ХанамФули859.7784,045912.09.50.499Дельта Красной рекиПровинция ХайзыонгХайзыонг1,652.81,705,0591,031.619.00.502Дельта Красной рекиПровинция ХынгйенХынгйен923.51,127,9031,221.312.10.501Дельта Красной рекиПровинция НамдиньНамдинь1,650.81,828,1111,107.417.60.539Дельта Красной рекиПровинция НиньбиньНиньбинь1,392.4898,999645.617.90.601Дельта Красной рекиПровинция ТайбиньТайбинь1,546.51,781,8421,152.19.70.585Дельта Красной рекиПровинция ВиньфукВиньйен1,373.2999,786728.122.40.523Дельта Красной рекиГород Ханой3,119.06,451,9092,068.641.00.768Дельта Красной рекиГород Хайфон1,520.71,837,1731,208.146.10.595Дельта Красной рекиПровинция ДаклакБуонматуот13,139.21,733,624131.924.00.596Центральное нагорьеПровинция ДакнонгГиангья16,516.9489,38275.114.70.563Центральное нагорьеПровинция ГиалайПлейку15,536.91,274,41282.028.60.697Центральное нагорьеПровинция КонтумКонтум9,690.5430,13344.433.50.593Центральное нагорьеПровинция ЛамдонгДалат9,776.11,187,574121.537.80.545Центральное нагорьеПровинция БиньдиньКуиньон6,039.61,486,465246.127.70.591Южно-Центральное побережьеПровинция КаньхоаНьячанг5,217.61,157,604221.939.90.555Южно-Центральное побережьеПровинция ФуйенТуйхоа5,060.6862,231170.421.80.594Южно-Центральное побережьеПровинция КуангнамТамки10,438.31,422,319136.318.60.548Южно-Центральное побережьеПровинция КуангнгаиКуангнгаи5,152.71,216,773236.114.60.618Южно-Центральное побережьеГород Дананг1,257.3887,435705.886.90.689Южно-Центральное побережьеПровинция БиньтхуанФантхиет7,836.91,167,023148.939.30.637Южно-Центральное побережьеПровинция НиньтхуанФанранг-Тхапчам3,363.1564,993168.036.10.556Южно-Центральное побережьеПровинция Бариа-ВунгтауВунгтау1,989.6996,682500.949.90.700Юго-ВостокПровинция БиньзыонгТхузаудаумот2,696.21,481,550549.529.90.643Юго-ВостокПровинция БиньфуокДонгсоаи6,883.4873,598126.916.50.665Юго-ВостокПровинция ДонгнайБьенхоа5,903.92,486,154421.133.20.489Юго-ВостокПровинция ТайниньТайнинь4,035.91,066,513264.315.60.537Юго-ВостокГород Хошимин2,297.67,162,8643,528.983.30.798Юго-ВостокПровинция АнзянгЛонгсюен3,536.82,142,709605.828.40.596Дельта МеконгаПровинция БакльеуБакльеу2,584.1856,518331.526.10.586Дельта МеконгаПровинция БентреБентре2,360.21,255,946532.19.90.607Дельта МеконгаПровинция КамaуКамaу5,331.71,206,938226.420.40.494Дельта МеконгаПровинция ДонгтапКаолань3,376.41,666,467493.917.80.483Дельта МеконгаПровинция ХаузянгВитьеп1,601.1757,300473.019.60.666Дельта МеконгаПровинция КиензянгРатьеп6,348.31,688,248265.927.00.708Дельта МеконгаПровинция ЛонганТанaнь4,493.81,436,066319.617.40.435Дельта МеконгаПровинция СоктрангСоктранг3,312.31,292,853390.319.40.554Дельта МеконгаПровинция ТьензянгМитьо2,484.21,672,271673.213.70.811Дельта МеконгаПровинция ТравиньТравинь2,295.11,003,012437.015.30.676Дельта МеконгаПровинция ВиньлонгВиньлонг1,479.11,024,707692.815.30.503Дельта МеконгаГород Канто1,401.61,188,435847.965.90.389Дельта Меконга