Жорж Энеску: Румынияның ұлы композиторы мен скрипкашысы

Кіріспе

Румын композиторы және скрипкашысы (1881–1955)

Джордж Энеску (; 19 тамыз 1881 [ескі стиль бойынша 7 тамыз 1881] – 4 мамыр 1955), Францияда Жорж Энеско деп белгілі, румын композиторы, скрипкашысы, дирижері және педагогы. Ол Румыния тарихындағы ең ұлы музыканттардың бірі саналады.

Өмірбаян

Энеску Румынияда, Ливени ауылында (кейіннен оның құрметіне «Джордж Энеску» деп аталды), содан кейін Дорохой округінде, қазіргі Ботошани округінде дүниеге келді. Оның әкесі Костаке Энеску, жер иесі, ал анасы Мария Энеску (құрметті әкесі Космовичи), православие дінінің священнигінің қызы. Сегізінші бала болып, ол бұрынғы туған бауырларының барлығы нәресте кезінде қайтыс болғаннан кейін дүниеге келді. Кейін әкесі Мария Энескудан ажырасып, Мария Фердинанд Сускиден тағы бір ұлы болды: суретші Думитру Бэску. Бала кезінде дарынды болған Энеску ерте жасынан композиторлықпен айналыса бастады. Көптеген, көбінесе өте қысқа пьесалар сақталған, барлығы скрипка мен фортепианоға арналған. Ең ертедегі маңызды шығармасы «Румын жері» («Pămînt românesc») деп аталады және «Бес жас жарымдағы румын композиторы Джордж Энескудың фортепиано мен скрипкаға арналған шығармасы» деп жазылған. Біраз уақыттан соң әкесі оны профессор және композитор Эдуард Кауделламен таныстырды. 1888 жылдың 5 қазанында жеті жасында Вена консерваториясына қабылданған ең жас студент болды. Ол жасы бойынша Вена консерваториясына қабылданған екінші адам және австриялық емес алғашқы адам болды (1882 жылы Фриц Крайслер де жеті жасында қабылданды; ереже бойынша, 14 жастан кіші ешкім онда оқи алмады). 1891 жылы он жасар Энеску император Франц Иосифтің қатысуымен Вена сарайында жеке концерт берді. Оның ұстаздарының бірі және Вена консерваториясының директоры Джозеф Хеллмесбергер аға Энескуді үйінде қабылдады, онда дарынды бала өзінің құрмет тұтқан Йоханнес Брамспен кездесті. Ол 12 жасында бітіріп, күміс медальді иеленді. Венадағы концерттерінде жас Энеску Брамс, Сарасате және Мендельсонның шығармаларын орындады. 1895 жылы оқуын жалғастыру үшін Парижге кетті. Ол Мартин Пьер Марсикпен скрипка, Андре Гедалгемен гармония, Жюль Массне және Габриэль Форедан композицияны оқыды. Содан кейін Энеску 1895 жылдан 1899 жылға дейін Париж консерваториясында оқыды. Андре Гедалге оның «оқушыларының ішінде идеясы мен рухы бар жалғыз адам» екенін айтты. 1898 жылдың 6 ақпанында 16 жасында Энеску Парижде өзінің алғашқы жетілген шығармасы «Румын поэмасы» («Poema Română») атты шығармасын ұсынды, оны сол кездегі ең беделді оркестрлердің бірі – Колонн оркестрі орындады, ал дирижерлік еткен Эдуард Колонн. Энескудің көптеген шығармаларына румын халық музыкасының ықпалы тиді, оның ең танымал композициялары – екі румын рапсодиясы (1901–1902), «Эдип» операсы (1936) және оркестрге арналған сюиталар. Ол сондай-ақ бес толыққанды симфония (олардың екеуі аяқталмаған), симфониялық поэма «Теніз дауысы» («Vox maris») және көптеген камералық музыка жазды (скрипка мен фортепианоға арналған үш соната, виолончель мен фортепианоға арналған екі, фортепиано триосы, екі саптық квартеті және екі фортепиано квартеті, желдік десет (французша «dixtuor»), саптық октеті, фортепиано квинтеті және он екі жеке аспапқа арналған камералық симфония). Жас Рави Шанкар 1960 жылдары шығыс музыкасына қызығушылық танытқан Энеску Шанкардың ағасы Удай Шанкармен және оның музыканттарымен репетиция жасағанын еске алды. Сол кезде Энеску жас Ехуди Менухинді Париждегі отарлық көрмеге алып, оны Индонезиядан келген Гамелан оркестрімен таныстырды. 1923 жылдың 8 қаңтарында Нью-Йорктегі Карнеги залында Филадельфия оркестрінің концертімен американдық дирижер ретінде дебют жасады, кейіннен Америка Құрама Штаттарына бірнеше рет барды. 1920 жылдары Америкада Энеску алғаш рет скрипкашы ретінде жазба жасауға көндірілді. Ол көптеген американдық оркестрлерде дирижер ретінде де өнер көрсетті және 1936 жылы Нью-Йорк филармониясының тұрақты дирижері ретінде Артуро Тосканинидің орнын басатын кандидаттардың бірі болды. 1932 жылы Энеску Румын академиясының толық мүшесі болып сайланды. 1935 жылы ол Париж симфониялық оркестрі мен Ехуди Менухинді (1927 жылдан бастап бірнеше жыл бойы оның шәкірті болған) Моцарттың G мажорлы күйдегі үшінші скрипкалық концертін орындады. 1937-1938 жылдары Нью-Йорк филармониясын басқарды. 1939 жылы ол Мария Тескану Розеттиге (бірінші күйеуі Михаил Кантакузино арқылы ханшайым Марука Кантакузино деп танылған), Румыния королевасы Марияның жақын досымен үйленді. Ол сондай-ақ скрипка оқытушысы ретінде де танымал болды. 1948 жылы Маннс музыка мектебінде сабақ бере бастады. Оның студенттерінің ішінде Ехуди Менухин, Кристиан Феррас, Иври Гитлис, Артур Грумио, Серж Бланк, Ида Хендель, Уто Уги және Джоан Филд болды. Ол қазіргі заманғы румын музыкасын насияттады, Константин Сильвестри, Михаил Жора, Ионель Перлеа және Марциан Негреяның шығармаларын орындады. Энеску Бахтың соло скрипкаға арналған сонаталары мен партиталарын «скрипкашылардың Гималайы» деп санады. Осы шығарманың түсіндірмелі нұсқасы Энескудің дыбыстық өндіріс, фразалау, темп, музыкалық жарасым, саусақ қою және экспрессия туралы ескертмелерін біріктіреді. Энеску 1955 жылдың 4 мамырында қайтыс болды. Оның қазасынан кейін ол Париждің Пер-Лашез зиратында жерленді.

Enescu was born in Romania, in the village of Liveni (later renamed "George Enescu" in his honor), then in Dorohoi County, today Botoșani County. His father was Costache Enescu, a landholder, and his mother was Maria Enescu (née Cosmovici), the daughter of an Orthodox priest. Their eighth child, he was born after all the previous siblings had died in infancy. His father later separated from Maria Enescu and had another son with Maria Ferdinand Suschi: the painter Dumitru Bâșcu. A child prodigy, Enescu began experimenting with composing at an early age. Several, mostly very short, pieces survive, all for violin and piano. The earliest work of significant length bears the title Pămînt românesc ("Romanian Land"), and is inscribed "opus for piano and violin by George Enescu, Romanian composer, aged five years and a quarter". Shortly thereafter, his father presented him to the professor and composer Eduard Caudella. On 5 October 1888, at the age of seven, he became the youngest student ever admitted to the Vienna Conservatory, where he studied with Joseph Hellmesberger Jr., Robert Fuchs, and Sigismund Bachrich. He was the second person ever to be admitted to the Vienna Conservatory by a dispensation of age, and was the first non Austrian (in 1882, Fritz Kreisler had also been admitted at the age of seven; according to the rules, nobody younger than 14 years could study there). In 1891, the ten year old Enescu gave a private concert at the Court of Vienna, in the presence of Emperor Franz Joseph. Joseph Hellmesberger Sr., one of his teachers and the director of the Vienna Conservatory, hosted Enescu at his home, where the child prodigy met his idol, Johannes Brahms. He graduated at the age of 12, earning the silver medal. In his Viennese concerts young Enescu played works by Brahms, Sarasate and Mendelssohn. In 1895, he went to Paris to continue his studies. He studied violin with Martin Pierre Marsick, harmony with André Gedalge, and composition with Jules Massenet and Gabriel Fauré. Enescu then studied from 1895 to 1899 at the Conservatoire de Paris. André Gedalge said that he was "the only one [among his students] who truly had ideas and spirit". On 6 February 1898, at the age of 16, Enescu presented in Paris his first mature work, Poema Română, played by the Colonne Orchestra, then one of the most prestigious in the world, and conducted by Édouard Colonne. Many of Enescu's works were influenced by Romanian folk music, his most popular compositions being the two Romanian Rhapsodies (1901–02), the opera Œdipe (1936), and the suites for orchestra. He also wrote five mature symphonies (two of them unfinished), a symphonic poem Vox maris, and much chamber music (three sonatas for violin and piano, two for cello and piano, a piano trio, two string quartets and two piano quartets, a wind decet (French, "dixtuor"), an octet for strings, a piano quintet, and a chamber symphony for twelve solo instruments). A young Ravi Shankar recalled in the 1960s how Enescu, who had developed a deep interest in Oriental music, rehearsed with Shankar's brother Uday Shankar and his musicians. Around the same time, Enescu took the young Yehudi Menuhin to the Colonial Exhibition in Paris, where he introduced him to the Gamelan Orchestra from Indonesia. On 8 January 1923 he made his American debut as a conductor in a concert given by the Philadelphia Orchestra at Carnegie Hall in New York City, and subsequently visited the United States many times. It was in America, in the 1920s, that Enescu was first persuaded to make recordings as a violinist. He also appeared as a conductor with many American orchestras and, in 1936, was one of the candidates considered to replace Arturo Toscanini as permanent conductor of the New York Philharmonic. In 1932, Enescu was elected a titular member of the Romanian Academy. In 1935, he conducted the Orchestre Symphonique de Paris and Yehudi Menuhin (who had been his pupil for several years starting in 1927) in Mozart's Violin Concerto No. 3 in G major. He also conducted the New York Philharmonic between 1937 and 1938. In 1939, he married Maria Tescanu Rosetti (known as Princess Maruca Cantacuzino through her first husband Mihail Cantacuzino), a good friend of Queen Marie of Romania. He was also renowned as a violin teacher. He began teaching at the Mannes School of Music in 1948. His students included Yehudi Menuhin, Christian Ferras, Ivry Gitlis, Arthur Grumiaux, Serge Blanc, Ida Haendel, Uto Ughi, and Joan Field. He promoted contemporary Romanian music, playing works of Constantin Silvestri, Mihail Jora, Ionel Perlea and Marțian Negrea. Enescu considered Bach's Sonatas and Partitas for solo violin as the "Himalayas of violinists". An annotated version of this work brings together the indications of Enescu regarding sonority, phrasing, tempos, musicality, fingering and expression. Enescu died on 4 May 1955. On his death, he was interred in Père Lachaise Cemetery in Paris.

Қабылдау

Пабло Касалс Энескуді "Моцарттан кейінгі ең ұлы музыкалық құбылыс" және "қазіргі заман музыкасының ең ұлы генийлерінің бірі" деп сипаттады. Румыния королевасы Мари өз естеліктерінде "Джордж Энескуде нағыз алтын бар" деп жазды. Энескудің ең белгілі шәкірті Ехуди Менухин ұстазы туралы бір рет былай деді: "Ол мен үшін әр нәрсені бағалайтын абсолютті өлшемшарт болып қалады" және "Энеску маған өмірім бойы жол көрсететін нұр сыйлады". Ол Энескуді "ең керемет адам, ең ұлы музыкант және өзіне ең үлкен әсер еткен тұлға" деп есептеді. Винсент д'Инди егер Бетховеннің шығармалары жойылған жағдайда, оларды Джордж Энеску жады арқылы толығымен қайта жасай алатынын айтты. Альфред Корто, барлық уақыттағы ең ұлы пианисттердің бірі, Энеску скрипкашы болғанымен, оның пианинода ойнау техникасы өзінікінен де жақсы екенін мәлімдеді. Энескудің жалғыз операсы – «Эдип» (Oedipe) 2016 жылы Лондондағы Корольдік опера театрында тұңғыш рет қойылды, бұл Париж премьерасынан 80 жыл өткен соң болды. Ла Фура делс Баус қойған бұл спектакль The Guardian, The Independent, The Times және басқа да басылымдарда жоғары бағаланды. Музыкант Доминик Сондерс Энескудің шығармаларын және оның Ұлыбританияда көп танылмауының себептерін The Guardian газетінде талдап жариялады.

Еске алу рәсімі

Энеску композиция саласында Энеску сыйлығын құрды, ол 1913 жылдан 1946 жылға дейін табысталды, ал кейін Бухарест ұлттық музыка университеті оны беруді жалғастырды. Евгений Исаидің скрипкалық сонатасы №3 ре минор, «Баллада» (1923 жылы жазылған) аталымымен, әріптес скрипкашы Энескуге құрмет көрсету мақсатында арналды. 1930 жылдары Бухарестте болғанда Энеску Калеа Викториядегі Кантакузино сарайында тұрды және 1939 жылы оның сол кездегі иесі Марука Кантакузиноға үйленді. Коммунистер билікті басып алғаннан кейін, жұбайлар 1947 жылы Парижге көшуге дейін қысқа мерзімге сарайдың бір бөлігінде тұрды. 1955 жылы Энеску қайтыс болғаннан кейін Марука сарайды Румыния мемлекетіне ұлы музыканттың есімін сақтайтын мұражай құру үшін сыйға берді. Сондай-ақ, Бухарест симфониялық оркестрі және музыка зерттеушісі Андрей Тюдор бастамасымен және оның досы, музыканы қолдайтын және кейде бірлесіп жұмыс істейтін дирижер Джордж Жоржескутің қолдауымен өткізілетін Джордж Энеску фестивалі оның құрметіне аталды. Композитордың Ливенидегі балалық шағы 1958 жылы естелік мұражай ретінде ашылды. Әйелі Марука 1947 жылы Мойнештінің жанындағы Энеску тұрған және «Эдип» операсын аяқтаған үйді мемлекетке сыйға берді, бұл үйдің орнында мәдени орталық салынуы керек еді. Мойнештіде композитордың есімімен аталатын көше және орта мектеп бар. Сонымен қатар, Бакаудағы Джордж Энеску атындағы халықаралық әуежай шамамен жиырма шақырым қашықтықта орналасқан. 2014 жылы Энеску анасының әкесінің Михайленидегі (Ботошани) үйі, онда композитор балалық шағының бір бөлігін өткізген, ерікті сәулетшілер тобымен қираудан құтқарылды және қазір музыканы зерттеу үшін арналған орталық ретінде қызмет етеді. Энескудің суреті 2005 жылы жаңа дизайндағы 5 лейлік румын банкнотасында бейнеленді.

Опералар

Эдип, төрт актілі лирикалық трагедия, Эдмонд Флегтің либреттосы, Op. 23 (1910–31)

Симфониялар

Симфония № 1 ми-мажор, Op. 13 (1905)
Симфония № 2 ля-мажор, Op. 17 (1912–14)
Симфония № 3 до-мажор, хормен, Op. 21 (1916–18)
Симфония № 4 ми-минор (1935; 1996 жылы Паскаль Бентоиу аяқтады)
Симфония № 5 ре-мажор, әйелдер хоры және тенор солисімен (1941; алғаш рет 1970–72 және 1990 жылдары Корнел Țăranu толықтырды, содан кейін 1995 жылы Паскаль Бентоиу аяқтады)

Басқа оркестрлік шығармалар

Роман поэмасы, оркестр үшін симфониялық сюита, Оп. 1 (1897)
Румын рапсодиясы №1, Ля мажорда, Оп. 11 (1901)
Румын рапсодиясы №2, Ре мажорда, Оп. 11 (1901)
Концерттік симфония, Си минор, Оп. 8 (1901)
Оркестрлік сюита №1, До мажор, Оп. 9 (1903)
Оркестрлік сюита №2, До мажор, Оп. 20 (1915)
Оркестрлік сюита №3, Ре мажор, "Ауылдық сюита", Оп. 27 (1937–38)
Румын халық тақырыптарына овертура, Оп. 32

Струкалық квартеттер

Струнный квартет № 1 ми мажор, Op. 22, № 1 (1916–20)
Струнный квартет № 2 соль мажор, Op. 22, № 2 (1930–32)

Сонаталар

Скрипкалық соната No. 1 ре мажор, Op. 2 (1897)
Скрипкалық соната No. 2 фа-минор, Op. 6 (1899)
Скрипкалық соната No. 3 ля-минор, румындық халықтық сипатта, Op. 25 (1926)
Виолончельдік соната No. 1 фа-минор, Op. 26, No. 1 (1898)
Виолончельдік соната No. 2 до мажор, Op. 26, No. 2 (1935)

Пианинолық музыка

Фортепианолық сюита № 1 соль минорында, «Ескі стильде» Op. 3 (1897)
Фортепианолық сюита № 2 ре мажорда, Op. 10 (1901/1903)
Фортепианолық сюита № 3, Импровизациялық пьесалар Op. 18 (1913–16)
Фортепианолық соната № 1 фа минорында, Op. 24, № 1 (1924)
Фортепианолық соната № 3 ре мажорда, Op. 24, № 3 (1933–35)
Румын рапсодиясының № 1 (ля мажордағы) фортепианолық аранжировкасы, Op. 11 (1951)