Кіріспе
Б.з.д. VI ғасырдағы афиналық заң шығарушы Клистен (Клистен, шамамен б.з.д. 570 – б.з.д. 508 ж.) – ежелгі Афинаның конституциясын реформалап, оны б.з.д. 508 жылы демократиялық негізге қойған ежелгі Афина заң шығарушысы. Осы жетістіктері үшін тарихшылар оны «афиналық демократияның әкесі» деп атайды. Ол Алькмеонидтер аристократиялық руының мүшесі болды. Мегакл мен Агаристің кіші ұлы, Сикион тираны Клистеннің немересі еді. Ол афиналық азаматтар жиналысының құзырын кеңейтіп, ақсүйектердің афиналық саясатқа ықпалын азайтумен де танымал. Б.з.д. 510 жылы спарта әскері афиналықтарға Пеизистраттың ұлы, тиран Гиппийді құлатуға көмектесті. Спарта патшасы Клеомен I Исагор басқаратын спарталық олигархия құрды. Бірақ Клистен орта таптың қолдауымен және демократтардың көмегімен билікті өз қолына алды. Клеомен б.з.д. 508 және 506 жылдары араласты, бірақ Клистенді және оның афиналық жақтастарын тоқтатуға күші жетпеді. Клистеннің реформалары арқасында афиналықтар өз қаласын изономия институтарымен – барлық азаматтарға (тек ер адамдар ғана азамат болатын) тең құқықтармен қамтамасыз етті және остракизмді жаза ретінде орнатты.
Cleisthenes ('/k//l//aɪ//s//θ//ᵻ//n//iː//z/ KLYSthineez; ), or Clisthenes (c. 570c. 508 BC), was an ancient Athenian lawgiver credited with reforming the constitution of ancient Athens and setting it on a democratic footing in 508 BC. For these accomplishments, historians refer to him as "the father of Athenian democracy". He was a member of the aristocratic Alcmaeonid clan. He was the younger son of Megacles and Agariste making him the maternal grandson of the tyrant Cleisthenes of Sicyon. He was also credited with increasing the power of the Athenian citizens' assembly and for reducing the power of the nobility over Athenian politics. In 510 BC, Spartan troops helped the Athenians overthrow the tyrant Hippias, son of Peisistratus. Cleomenes I, king of Sparta, put in place a pro Spartan oligarchy headed by Isagoras. However, Cleisthenes, with the support of the middle class and aided by democrats, took over. Cleomenes intervened in 508 and 506 BC, but could not stop Cleisthenes and his Athenian supporters. Through Cleisthenes' reforms, the people of Athens endowed their city with isonomic institutions—equal rights for all citizens (though only free men were citizens)—and established ostracism as a punishment.
Өмірбаян
Тарихшылар Клистеннің б.з.д. 570 жыл шамасында туғанын есептейді. Клистен Периклдің анасы Агаристің және Алкивиадтың анасының әкесі Мегаклдің інісі болды. Клистен Алкмеонидтер әулетінен шыққан. Ол Агаристің ұлы және Сикиондық Клистеннің немересі еді. Әкесінен айырмашылығы, ол саяси демократиялық ұғымдарды қабылдады. Писистрат Афинада билікті басып алғанда, саяси қарсыластарын және Алкмеонидтерді елден қуды. 527 ж.б.д. Писистрат қайтыс болғаннан кейін Клистен Афинаға оралып, есімді архонт атанды. Бірнеше жыл өткен соң Писистраттың ізбасарлары Гиппарх пен Гиппиас Клистенді қайтадан жер аударып жіберді. 514 ж.б.д. Хармодий мен Аристогейт Гиппархты өлтірді, осыдан кейін Гиппиас Афина халқына деген қатынымын одан да қатайтты. Бұл Клистенді Дельфи оракулынан спарталықтарды Афинаны тирандықтан азат етуге көмектесуге шақыруға итерді. Клистеннің көмек сұрауы оракулмен қабылданды, себебі оның отбасы бұрын өрт салдарынан қираған киелі орынды қайта жаңартуға көмектескен еді.
Билікке көтерілу
Спартандықтар мен Алкмеонидтердің (Клистеннің "геносы", "клан") көмегімен ол Писистраттың ұлы, тиран Гиппийді құлатты. Гиппийдің билігі құлағаннан кейін Исагор мен Клистен билік үшін таласты, бірақ Исагор спартан патшасы Клеомен І-ге Клистенді қууға көмектесуін сұрап, үстемдікке ие болды. Ол бұл үшін Алкмеонидтерге қатысты айтылған қарғысты сылтау етті. Осының салдарынан Клистен Афинадан қуылды, ал Исагор қаладағы билікте теңдесі болмады. Ол билікке келген соң, Гиппий өлімге кескен сүйіктілер мен тиран өлтірушілер Гармодий мен Аристогейтонның құрметіне скульптор Антенорға қоладан ескерткіш жасауды тапсырды.
Саяси қайта ұйымдастыру
Осы жеңістен кейін Клистен Афина үкіметін реформалауды бастады. Ең алдымен, тиранияға әкелген дәстүрлі кландар арасындағы тартыстың алдын алу мақсатында, ол саяси ұйымды отбасылық байланыстарға негізделген және жоғары топтағы афиналық саяси билік желісінің құраушысы болған төрт дәстүрлі тайпадан, олардың тұрғын жеріне (демелеріне) сәйкес он тайпаға ауыстырды. Бұл жаңа демократиялық билік құрылымының негізін қалады. 139 деме болған деген болжам бар (бірақ бұл әлі де талқыланып жатыр), олардың әрқайсысы үш топқа – «триттияларға» («үшіншілер») біріктірілген. Әр триттияда үш аймаққа бөлінген он деме болды: қалалық аймақ (асти), жағалау аймағы (паралия) және ішкі аймақ (мезогея). Д.М. Льюис Клистеннің деме жүйесін тиранияның орталықтандырушы күшін, саяси биліктің ең жоғары нүктесінде жеке адамның орнына халықтың болуын демократиялық принциппен теңестіру үшін құрғанын айтады. Клистен сондай-ақ, әкелік атауларды демелік атаулармен алмастырды (адамның тиесілі демесіне сәйкес берілетін ат), осылайша афиналықтардың демеге қатыстылығын арттырды. Ол сонымен қатар, мемлекеттік лауазымдарға тағайындау үшін туыстық немесе мұрагерлік емес, азаматтарды кездейсоқ іріктеуді енгізді. Афина қоғамына қатысуда туыстық және мұрагерлік кедергілерін төмендету мақсатында Клистен Афинаның шетелдік тұрғындарына заңдық артықшылықтар беруге мүмкіндік берді деген болжам бар. Сот жүйесі (Дикастерия – соттар) қайта ұйымдастырылды және әр тайпадан 500-ге дейін, күн сайын 201–5001 қазылар сайланды. Заңдарды сайлаушылар жиналысына ұсыну Буланың міндеті болды, ол бұл мақсатта жылына шамамен қырық рет Афинада жиналатын. Ұсынылған заң жобалары қабылданбауы, мақұлданбауы немесе түзетулер үшін жиналысқа қайтарылуы мүмкін.
Остракизмнің енгізілуі
Клейстен остракизмді енгізген болуы мүмкін (б.з.д. 487 жылы алғаш рет қолданылған), онда кем дегенде 6000 азаматтың дауысымен бір азамат он жылға жер аударылатын еді. Бастапқы және мақсаты – демократияға қауіп төндіретін азаматқа дауыс беру, көбінесе өзін тиран деп жариялауға ниеттенгендерге. Осы жүйе бойынша, жер аударылған адамның мүлігі сақталады, бірақ ол қалада болмай, жаңа тирандық құру мүмкіндігінен айырылатын еді. Кейбір ежелгі авторлар Клистеннің өзі остракизмге ұшыраған алғашқы адам болғанын жазады. Клейстен осы реформаларды демократия емес, изономия ("заң алдындағы теңдік", изо – теңдік, номос – заң) деп атады. Клистеннің реформалардан кейінгі өмірі белгісіз, себебі одан кейін оның аты ешқандай ежелгі мәтінде кездеспейді.
Парсылардың қолдауына қол жеткізу
507 ж.б.д., Клестен Афина саясатын басқарып тұрған кезде, демократиялық Афина, мүмкін оның ұсынысымен, Дарий I-нің інісі Артафернге және Кіші Азияның Ахеменид сатрабына, Сардис қаласында Персиядан көмек сұрап елшілік жіберді, Спартаның қаупінен қорғану үшін. Геродоттың мәліметінше, Артаферн бұрын афиналықтарды білмеген, сондықтан оның бастапқы реакциясы: "Бұл кімдер?" болды. Ахеменид билеушісі афиналықтарды "Жер мен Су" сыйлап, бағынуға солемді уәде берген ел ретінде қарастырған болуы мүмкін, ал афиналықтардың кейінгі әрекеттері, мысалы, Иониялық көтеріліске қатысуы, ант бұзу және Ахеменид билеушісінің орталық билігіне қарсы бүлік ретінде қабылданды.
Негізгі дереккөздер
. Персей бағдарламасындағы түпнұсқа мәтінді қараңыз.
Екіншілік көздер
Дэвид Эймс Кертис: Пьер Видаль Маке және Пьер Левекедің "Афиналық Клистен: VI ғасырдың соңынан Платонның өліміне дейін грек ой-пікіріндегі кеңістік және уақытты бейнелеу туралы эссе" атты кітабына аудармашының алғы сөзі (1993–1994) http://kaloskaisophos.org/rt/rdac/rdactf/rdactfcleisthenes.html