Кіріспе

Афиналық мемлекет қайраткері, шешен және генерал (б.з.д. 495 – 429)

Перикл ( /pɛrɪkliːz/, wikt:Περικλῆς (Περικλῆς]]; б.з.д. 495 – 429) – Афинаның алтын ғасырындағы грек саяхатшысы және генералы. Ол Ежелгі Афина саясатында, әсіресе Грек-парсы соғыстары мен Пелопоннес соғысы арасында көрнекті және ықпалды болды, және замандас тарихшы Фукидид оны "Афинаның бірінші азаматы" деп мақтады. Перикл Делиан лигасынан афиналық империя жасады және Пелопоннес соғысының алғашқы екі жылында өз халқына жетекшілік етті. Оның Афинаны басқарған шамамен б.з.д. 461-429 жылдар аралығындағы кезең кейде "Перикл дәуірі" деп аталады, бірақ осылай белгіленген кезең парсы соғыстарына дейінгі немесе келесі ғасырға дейінгі уақытты қамтуы мүмкін. Перикл өнер мен әдебиетті дамытты, және Афина ежелгі грек әлемінің білім және мәдени орталығы ретінде оның еңбегінің арқасында танымал болды. Ол Акропольдегі сақталған құрылыстардың көпшілігін, соның ішінде Парфенонның құрылысын бастады. Бұл жоба қаланы әдемілеп, қорғап, оның даңқын көрсетіп, халқына жұмыс берді. Перикл сонымен қатар афиналық демократияны осы деңгейге жеткізді, тіпті сыншылар оны популист деп атады. Перикл анасы арқылы күшті және тарихи ықпалды Алкмеонидтер әулетінен тегін алған. Ол 429 ж.б.д. Афина обасына шалдығып, отбасының бірнеше мүшелерімен бірге қайтыс болды, бұл Спартамен созылған қақтығыс кезінде қала-мемлекетті әлсіретті.

Алғашқы жылдар

Перикл шамамен б.з.д. 495 жылы Грекияның Афина қаласында дүниеге келген. Ол саясаткер Ксантипптың ұлы болды, ол б.з.д. 485–484 жылдары шеттетуге ұшырағанымен, бес жыл өткен соң Микаледегі гректердің жеңісінде афиналық жасақтың басшысы ретінде Афинаға оралды. Периклдің анасы Агариста Алькмеонидтердің қуатты және даулы асыл тегінің мүшесі болды, оның туыстық байланыстары оның саяси мансабын бастауына маңызды көмек көрсетті. Агариста Сикйон тираны Клейстеннің шөбересі және афиналық реформатор Клейстеннің немересі болды. Плутарх Периклдің басшылығына қатысты басқа да сын-ескертпелер келтіреді: "Көптеген адамдар оның халықты алғаш рет мемлекеттік жерлерді бөлуге, мерекелерге үлесуге және мемлекеттік қызметтер үшін төлемдер беруге бастағанын айтады, осылайша олар жаман әдеттерге салынып, оның саясатының ықпалымен сән-салтанатқа және бейбаққа ұшырады, ал бұрынғыдай қарапайым және өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтын жағдайға түсті". Кингтің сөзіне қарағанда, халық билігін арттыру арқылы афиналықтар өздерін беделді басшысыз қалдырды. Пелопоннес соғысы кезінде Периклдің билік жүргізу үшін халықтың қолдауына тәуелділігі анық байқалды. 20 жылдан астам уақыт бойы Перикл көптеген экспедицияларға, көбінесе теңіз экспедицияларына жетекшілік етті. Әрқашан сақ болғандықтан, ол өз еркімен көп күмән мен қауіп-қатерге толы шайқасқа бармады және "азаматтардың ойсыз құштарлықтарына" бойын алдырмады. Ол өзінің әскери саясатын Темистоклдің Афинаның үстемдігі оның теңіз күшінің артықшылығына байланысты деген қағидасына негіздеді және Пелопоннес аймағында жеңілмейтін күшке ие деп сенді. Перикл сондай-ақ Спартаның артықшылықтарын азайту үшін Афина қабырғаларын қайта жаңартуға тырысты, бұл гректердің халықаралық қатынастарында күш қолдану тәсілін түбірінен өзгерткендігі айтылады. Пелопоннес соғысы кезінде Перикл жауды әлсірету және қалыпты жағдайды сақтау мақсатын көздеген қорғаныс "стратегиясын" бастады. Платиас пен Колиопулосқа сәйкес, ең күшті тарап болған Афинаға Спартаны әскери тұрғыдан жеңудің қажеті болмады және "Спартаның жеңіске жету жоспарын жоққа шығарды". Оның стратегиясы "басқаларға ұнамағандығы" айтылған, бірақ Перикл афиналықтарды оған сене алуға көндірді. Сондықтан Ханс Дельбрюк оны тарихтағы ең ұлы мемлекет қайраткері және әскери басшылардың бірі деп атады. Оның қайтыс болғаннан кейін отандастары бірнеше агрессивті әрекеттер жасағанмен, Платиас пен Колиопулос афиналықтар империяны кеңейту емес, сақтауды көздеген Периклдің стратегиясына адал болды және Сицилия экспедициясына дейін одан бас тартпады деп мәлімдейді. Дегенмен, Периклдің стратегиясын сынағандар да, оны қолдағандар да көп болды. Көптеген адамдар Периклті стратегиядан гөрі саясаткер және шешен ретінде жақсырақ екенін айтады. Дональд Каган Периклдің стратегиясын "іске аспаған тілектердің түрі" деп атады, Барри Стросс пен Жосия Обер "стратег ретінде ол сәтсіздікке ұшырады және Афинаның үлкен жеңілісіне оның да кінәсі бар" деді, ал Виктор Дэвис Хансон Периклдің Теб немесе Спартаны соғысты тоқтатуға мәжбүрлейтін тиімді шабуыл жоспарын жасауға уақыт жұмсамағанын айтты. Каган Периклдің стратегиясын төрт тұрғыдан сынға алады: біріншіден, шағын жеңілдіктерден бас тарту соғысқа себеп болды; екіншіден, ол жаудың күдігін тудырмады және сондықтан сенімділік танытпады; үшіншіден, ол мүмкіндіктерді пайдалануға жеткіліксіз болды; төртіншіден, оның орындалуы Периклге байланысты болды және оның өлімінен кейін тоқтатылуға тиіс еді. Каган Периклдің Пелопоннес соғысындағы әскери стратегиясына жұмсаған шығындарын жылына шамамен 2000 талантқа бағалап, осы көрсеткішке сүйене отырып, ол үш жыл бойы соғыс жүргізуге ғана жеткілікті қаражаты болғанын қорытындылады. Ол Периклдің осы шектеулер туралы білгенін, сондықтан ол қысқарақ соғыс жоспарлағанын айтады. Дональд У. Найт сияқты басқалар бұл стратегияның тым қорғанысшыл екенін және сәттілікке жетпейтінін айтады. Алайда Платиас пен Колиопулос бұл сынды жоққа шығарып, "афиналықтар соғыста тек қана Периклдің жаңа жаулап алулардан айналып өтуге бағытталған стратегиясын күрт өзгерткен кезде жеңілгенін" мәлімдейді. Хансон Периклдің стратегиясы жаңашыл болмағанын, бірақ Афинаның пайдасына тұрақтандыруға мүмкіндік беретінін атап өтті.

Ораторлық шеберлік

Қазіргі заманғы Фукидидтің зерттеушілері, сондай-ақ басқа да заманауи тарихшылар мен жазушылар Периклдің тарихшы берген сөздерінің қаншасы оның нағыз сөздерін көрсетеді және қаншасы Фукидидтің еркін әдеби туындысы немесе қайта жазу екені туралы әртүрлі пікірде. Перикл өзінің сөздерін жазбағандықтан немесе таратпағандықтан,

Перикл оның шабыт көзі болғанымен, кейбір тарихшылар Фукидидтің Периклге жатқызған сөздерінің құштарлық пен идеализмге толы әдеби стилі Фукидидтің салқын және талдамалы жазу стилімен мүлдем қарама-қайшы екенін атап өткен. Дегенмен, мұның себебі риторика жанрының тарихнама жанрына енуі болуы мүмкін. Яғни, Фукидид екі түрлі мақсат үшін екі түрлі жазу стилін қолданған болуы мүмкін. Иоаннис Какридис пен Арнольд Гомме – Периклдің ораторлық шеберлігі мен соңғы сөзінің түпнұсқалығын талқылаған екі ғалым. Какридис Фукидид Периклдің сөздерін өзгерткенін санайды. Оның ең қуатты аргументтерінің бірі сөздің кіріспесінде келтірілген (Thuc.11.35). Какридис Периклдің Пелопоннес соғысынан кейін 430 жылғы аза тұту рәсіміндегі қалың жұртқа арналған сөзден ауытқуы мүмкін емес деп ұсынады. Плутархтың айтуынша, ол ыстыққан Демосфен сияқты сөздерінде әсем әрекеттерге салынбаған, әрқашан тыныш және сабырлы сөйлеген. Алайда, өмірбаяншы Иоанн поэті Периклдің сөйлеу стилі "өждік пен біршама мақтанға толы, өзгелерді жек көруге және қарауға ұқсас" болғанын айтады. Бірақ, "Менексенде" Сократ (Платон арқылы) Периклдің риторикалық даңқына күдік тудырып, Периклді көптеген ораторларды оқытқан Аспасия тәрбиелегендіктен, ол риторикада Антифоннан оқыған адамнан артық болатынын ирониямен мәлімдейді. Сондай-ақ, ол "Қорбандық сөзді" Аспасияға жатқызып, замандастарының Периклге деген құрметіне шабуыл жасайды. Сэр Ричард Джebb былай деп қорытындылайды: "Афина мемлекет қайраткері ретінде Перикл екі жағынан да ерекше болған болуы керек, ол сондай-ақ афиналық оратор ретінде де ерекше болған: біріншіден, ол өзінің жеке билігінің жоғары деңгейін иеленгендіктен, оған дейін де, одан кейін де ешкім жете алмады; екіншіден, оның ойлары мен моральдық күші оған афиналықтардан ешкімнің алмаған шешендік қабілеті үшін осындай атақ әкелді". Ежелгі грек жазушылары Периклді "Олимпиадалық" деп атап, оның талантын мақтайды; оны "көк күркіреп, молния шашып, Грекияны қоздыратын" және сөйлеген кезде Зевстің қаруын алып жүретін деп сипаттайды. Квинтилианның айтуынша, Перикл әрқашан сөздеріне мұқият дайындалған және трибунаға шығар алдында, ол әрқашан құдайларға дұға ететін, осылайша ешқандай дұрыс емес сөзді айтпау үшін.

Перикл мен қала құдайлары

Гректер үшін шіркеу мен мемлекеттің арасын бөлу туралы ұғымнан артық жат нәрсе болған жоқ. Афинада қоғам діни көріністер үшін тығыз құрылым ұсынып, ал дін азаматтық өмірге терең сіңген. Осы контексте, рәсімдерге қатысу – ең кең мағынада саяси әрекет болды. Периклдің құдайлармен қарым-қатынасын талдау үшін, жалпы және жеке арасындағы қиылысқа келу қажет, онда жеке және бүкіл қоғамның ортақ нәрселері бірігеді. Бір жағынан, стратег мансабы афиналықтардың құдайларға деген ұжымдық қарым-қатынасын ашады. Қайта сайланған стратег және шешен сөйлейтін оратор ретінде Перикл – өзгеруге ұшыраған азаматтық діннің өкілі болды. Ол тұрақты түрде құрбандықтар шалу саясатына және Акрополь ғана емес, бүкіл Аттикада ірі сәулеттік діни жұмыстарды бастауға қатысты; сонымен қатар, қала өзінің тегі туралы діни түсінігіне – яғни, автохтонияға – дипломатиялық қарым-қатынастардың шиеленіскен кезеңінде терең өзгерістер енгізді. Екінші жағынан, ежелгі дереккөздер Периклдің құдайлармен жеке қарым-қатынасын көруге мүмкіндік берді. Бұл ең алдымен жақындық қарым-қатынас болды: ол кейде Афина құдайының қорғаны ретінде бейнеленді, бірақ Аттика комедияларында ол Зевс құдайымен салыстырылды, бұл салыстыру мақтауға лайық емес еді. Бірақ сонымен қатар, қашықтықты көрсететін қарым-қатынастар да болды: кейбір философиялық еңбектер оны софистерге жақын адам немесе тіпті еркін ойлаушы ретінде көрсетті. Соңында, құрметсіздікке байланысты қарым-қатынастар болды: кейбір кейінгі және сенімсіз дереккөздер оған жақын адамдар қатысқан бірнеше дінсіздік істерін қатты үлкейтіп көрсетті, бұл бесінші ғасырдағы Афинадағы діни төзімділік және азаматтардың азаматтық қоғаммен бетпе-бет келгенде ой еркіндігінің шегі туралы сұрақтарды тудырады.

Мұра

Периклдің ең айқын мұрасы Алтын ғасырдың әдеби және көркем туындыларында көрінеді, олардың көп бөлігі бүгінгі күнге дейін жетіп келді. Акрополь қирағанмен, қазір де тұр және қазіргі Афинаның символы болып табылады. Папарригопулос бұл шедеврлердің "Грекияның атын әлемде мәңгілікке сақтауға жеткілікті" екенін жазды. Мұндай жоғарыпарсылық империализмнің өркендеуі Афинаның құлауына себеп болды делінеді. Перикл және оның "кеңейтушілік" саясаты, құғын-сүргінге ұшыраған елдерде демократияны қолдау үшін келтірілген аргументтердің ортасында болды. Басқа сарапшылар Алтын ғасырда бейнеленген афиналық гуманизмді сақтайды. Сөз бостандығы осы кезеңнен қалған ұзаққа созылған мұра ретінде қарастырылады. Перикл "көне Грециядағы кемелді мемлекет қайраткерінің үлгісі" ретінде құрметтеледі, ал оның Құрметке толы сөзі қазіргі уақытта қатысу демократиясы мен азаматтық мақтаныш үшін күреспен байланысты. 1932 жылы ботаник Альберт Чарльз Смит Эквадордан табылған гүлді өсімдіктердің бір туысын – Периклезияны ашты, ол Эрикейлер тұқымдасына жатады және Периклдің құрметіне аталды. Цюрих технологиялық университетінің архивінің сыртында Гомер мен Аристотельмен бірге Периклдің суреті салынған қабырғалық картина бар.

Танымал мәдениетте

1968 жылы "Жұлдызды жол" эпизодында "Платонның асырап алған балалары" аталатын бөлімде капитан Киркке Платондықтардың басшысы Периклдің қалқаны сыйға тартылады. 2001 жылғы "Black River" телефильмінде Перикл телефон арқылы сөйлейтін құпия дауыстың псевдонімі ретінде қолданылады. 2016 жылғы "Civilization VI" видео ойынында Перикл грек өркениеті үшін ойналатын екі көшбасшының бірі, екіншісі Горго. 2018 жылғы "Assassin's Creed Odyssey" видео ойынында Периклдің саясаткер ретіндегі өмірі мен өлімі көрсетілген, бірақ оның зорлық шабуылынан алған жарақаттар салдарынан қайтыс болғаны туралы мәлімет тарихи деректерге сәйкес келмейді.

Екіншілік көздер

Белох, К. Дж. (1884). Die Attische Politik seit Perikles Leipzig (неміс тілінде). Белох, К. Дж. (1893). Грек тарихы. II том (неміс тілінде). Дельбрюк, Ханс (1920): Соғыс өнерінің тарихы, Небраска университетінің баспасы; Қайта басып шығару басылымы, 1990. Аудармашы: Уолтер Ж. Ренфроу. 1-ші том. Энциклопедиялық сөздік "Гелиос". VIII том. Мақала: "Құлағандарға арналған сөз". XV том. Мақала: Перикл (грек тілінде). Қақридис, Иоанн Т. (1993). Периклдің жерлеу сөзіне түсіндірмелер. Эстия (грек тілінде). Кинг, Дж. Д. (2005). Папарригопулос, Константинос (Каролидис, Павлос) (1925), Грек ұлтының тарихы (Ab томы). Элефтерудакис (грек тілінде). Влахос, Ангелос (1992). Фукидидтің Пелопоннес соғысы тарихына қатысты ескертулер (Α΄ Δ΄). I том. Эстия (грек тілінде). Влахос, Ангелос (1974). Фукидидтің көзқарасы. Эстия (грек тілінде).