Андрокид: Ежелгі Грек сөйлеушісі және саяхатшысы

Кіріспе

Грек логографы және ораторы (б.з.д. 440–390 жж.)
оратор

Андцид ( /æ//n/'/d//ɒ//s//ɪ//d//iː//z/; , Andokides; ) – ежелгі Грекияда сөз жазушы (логограф). Ол б.з.д. III ғасырда Византиялық Аристофан мен Самотракиялық Аристарх құрастырған "Александриялық канонға" енген он аттикалық оратордың бірі болды.

Өмір

Андокид Леограстың ұлы, шамамен б.з.д. 440 жылы Афинада дүниеге келген. Ол Керікейлердің Еупатрид әулетіне жататын, олардың тегі Одиссей мен құдай Гермесқа дейін жетеді. Жастық шағында Андокид бірнеше рет Фессалия, Македония, Молоссия, Феспротия, Италия және Сицилия елшісі қызметін атқарған. Саяси көзқарастары үшін жиі шабуылға ұшыраса да, ол б.з.д. 415 жылы Сицилияға қарсы афиналық экспедиция кетер алдында құпияларды қорлап, гермдерді қиратқаны үшін Алкивиадқа қарсы айыптау ісіне араласқанға дейін өз позициясын сақтады. Бұл қылмыстың соңғысында Андокидтің кінәлі болуы ықтимал болды, себебі бұл демократиялық конституцияны құлатудың алғы қадамы деп саналды, өйткені Эгей филасындағы үйіне жақын тұрған гермге ешқандай зиян келтірілмеген. Андокид тұтқындалып, түрмеге жабылғаннан кейін, ол хабаршы болып, қылмыстың нақты кінәгерлерінің есімдерін ашатынына уәде берген соң бостандыққа шықты. Ол төрт адамды көрсетті, олардың барлығы өлім жазасына кесілді. Сондай-ақ, ол өз әкесіне құпияларды қорлағаны үшін айып тағып, оны қауіпті уақытта құтқарып қалды, бірақ ол бұл айыптаманы жоққа шығарды. Бірақ Андокид өзін айыптаудан ақтауға тырысқанда, ол азаматтық құқығынан айырылып, Афинадан кетіп қалды. Андокид Грекияның әртүрлі аймандарын аралап, негізінен сауда-саттықпен және ықпалды адамдармен байланыс орнатумен айналысты. Ол ықпалды адамдардың достығын алу үшін кейде жаман тәсілдерге де жүгінген, соның ішінде Кипрдегі бір әміршіге көрсеткен қызметі ерекше аталады. Б.з.д. 411 жылы Андокид Афинаға оралды, Самос қаласында афиналық кемелерге көрсеткен қызметі оны жылы қарсы алады деп үміттенді. Бірақ олигархтар Андокидтің оралғаны туралы хабардар болғаннан кейін, олардың басшысы Пейсандер оны тұтқындап, Самоста оларға қарсы партияны қолдады деп айыптады. Сотталу кезінде, өзіне қарсы ашу-ызаны сезінген Андокид сот залындағы құрбандық тақтасына секіріп, жалбаушының позын қабылдады. Бұл оның өмірін сақтап қалды, бірақ ол түрмеге қамалды. Бірақ көп ұзамай ол босатылды немесе түрмеден қашып шықты. Содан кейін Андокид Кипрге барып, Евагормен біраз уақыт дос болды, бірақ қандай да бір себеппен досын ашуландырып, түрмеге қамалды. Бұл жолы да ол қашып кетті, ал Афинада демократия қалпына келтіріліп, төрт жүздік жойылғаннан кейін ол тағы бір рет Афинаға оралуға тырысты; бірақ ол әлі де азаматтық құқығынан айырылғандықтан, пара беру арқылы прятанды халық жиналысына қатысуға рұқсат етуге тырысты. Алайда, соңғылары оны қаладан қуды. Андокид отыздың төрешілігін Трасибул құлатуына дейін жер аударылуда болды, содан кейін жарияланған жалпы кешірім оған оның да пайдасы тиетінін үміттендірді. Ол өзінің Кипрден Афинаға оралғанын айтты, онда ол үлкен ықпалға ие және байлыққа ие екенін мәлімдеді. Жалпы кешірімге ие болғандықтан, оған Афинада қалуға рұқсат етілді, ол келесі үш жыл бойы тыныштық пен бейбітшілікке кенелді, көп ұзамай ол ықпалды лауазымына қайта оралды. Лисийдің айтуынша, ол Архип пен Аристипке айып тағып, кейін ақша алған соң, оны қайтарып алды. Осы кезеңде Андокид Буле мүшесі болды, онда ол үлкен ықпалға ие болды, сондай-ақ халық жиналысында. Ол Гефестаиядағы гимназиарх болды, Истмия ойындарына және Олимпиада ойындарына архитеор ретінде жіберілді, тіпті оған қасиетті қазынаның күзетшісі қызметі тапсырылды. Бірақ б.з.д. 400 жылы Кефизий, Агиррий, Мелет және Эпихарес қолдаған Каллий II Андокидтің жиналысқа қатысуына кедергі жасау қажеттігін талап етті, өйткені ол ешқашан азаматтық құқығынан айырылған жазасынан босатылмаған. Сондай-ақ, Каллий II оны Элеусидегі ғибадатханаға қатысты заңдарды бұзғаны үшін айыптады. Оратор өзінің ісіне "Сырлар туралы" (περὶ τῶν μυστηρίων) сөйлеуін жасайды, онда ол құпияларды қорлауға немесе гермдерді қиюға қатыспағанын, Элеусидегі ғибадатхананың заңдарын бұзбағанын, азаматтығын амнестия нәтижесінде қайтарып алғанын және Каллийдің мұрагерлік туралы Андокидпен жеке дау-дамайға итермелегенін дәлелдеді. Ол ақталды. Осыдан кейін ол б.з.д. 394 жылға дейін бейбіт өмір сүрді, содан кейін ол Спартаға Кононның Книдтегі жеңісі нәтижесінде жасалатын бейбітшілік туралы елші ретінде жіберілді. Ол оралғаннан кейін елшілікте заңсыз әрекет жасады деп айыпталды. "Лакедемониялықтармен бейбітшілік туралы" (περὶ τῆς πρὸς Λακεδαιμονίους εἰρήνης) сөйлеуі осы іске қатысты. Ол б.з.д. 393 жылы айтылды (кейбір ғалымдар оны б.з.д. 391 жылға жатқызады). Андокид кінәлі деп танылды және төртінші рет жер аударылды. Ол содан кейін ешқашан оралмады және осы соққыдан кейін көп ұзамай қайтыс болған сияқты. Андокидтің баласы болмаған, себебі ол 70 жасында баласыз деп сипатталған, бірақ Аристофанның шотістемесінде Андокидтің ұлы Антифон есімді адам есімі айтылады. Ол әкесінен немесе сауда-саттықтан мұраға алған үлкен байлығының соңғы жылдарында айтарлықтай азайды.

Andocides was the son of Leogoras, and was born in Athens around 440 BC. He belonged to the ancient Eupatrid family of the Kerykes, who traced their lineage up to Odysseus and the god Hermes. During his youth, Andocides seems to have been employed on various occasions as ambassador to Thessaly, Macedonia, Molossia, Thesprotia, Italy, and Sicily. Although he was frequently attacked for his political opinions, he maintained his ground until, in 415 BC, he became involved in the charge brought against Alcibiades for having profaned the mysteries and mutilated the Herms on the eve of the departure of the Athenian expedition against Sicily. It appeared particularly likely that Andocides was an accomplice in the latter of these crimes, which was believed to be a preliminary step towards overthrowing the democratic constitution, since the Herm standing close to his house in the phyle Aegeis was among the very few which had not been injured. Andocides was accordingly seized and thrown into prison, but after some time recovered his freedom by a promise that he would become an informer and reveal the names of the real perpetrators of the crime; and on the suggestion of one Charmides or Timaeus, he mentioned four, all of whom were put to death. He is also said to have denounced his own father on the charge of profaning the mysteries, but to have rescued him again in the hour of danger a charge he strenuously denied. But as Andocides was unable to clear himself from the charge, he was deprived of his rights as a citizen, and left Athens. Andocides traveled about in various parts of Greece, and was chiefly engaged in commercial enterprise and in forming connections with powerful people. The means he employed to gain the friendship of powerful men were sometimes of the most disreputable kind; among which a service he rendered to a prince in Cyprus is mentioned in particular. In 411 BC, Andocides returned to Athens on the establishment of the oligarchic government of the Four Hundred, hoping that a certain service he had rendered the Athenian ships at Samos would secure him a welcome reception. But no sooner were the oligarchs informed of the return of Andocides, than their leader Peisander had him seized, and accused him of having supported the party opposed to them at Samos. During his trial, Andocides, who perceived the exasperation prevailing against him, leaped to the altar which stood in the court, and there assumed the attitude of a supplicant. This saved his life, but he was imprisoned. Soon afterwards, however, he was set free, or escaped from prison. Andocides then went to Cyprus, where for a time he enjoyed the friendship of Evagoras; but, by some circumstance or other, he exasperated his friend, and was consigned to prison. Here again he escaped, and after the restoration of democracy in Athens and the abolition of the Four Hundred, he ventured once more to return to Athens; but as he was still suffering under a sentence of civil disenfranchisement, he endeavored by means of bribes to persuade the prytaneis to allow him to attend the assembly of the people. The latter, however, expelled him from the city. Andocides remained in exile until after the overthrow of the tyranny of the Thirty by Thrasybulus, when the general amnesty then proclaimed made him hope that its benefit would be extended to him also. He himself says that he returned to Athens from Cyprus, where he claimed to have great influence and considerable property. Because of the general amnesty, he was allowed to remain at Athens, enjoyed peace for the next three years, and soon recovered an influential position. According to Lysias, it was scarcely ten days after his return that he brought an accusation against Archippus or Aristippus, which, however, he dropped on receiving a sum of money. During this period Andocides became a member of the boule, in which he appears to have possessed a great influence, as well as in the popular assembly. He was gymnasiarch at the Hephaestaea, was sent as architheorus to the Isthmian Games and Olympic Games, and was even entrusted with the office of keeper of the sacred treasury. But in 400 BC, Callias II, supported by Cephisius, Agyrrhius, Meletus, and Epichares, urged the necessity of preventing Andocides from attending the assembly, as he had never been formally freed from the civil disenfranchisement. Callias II also charged him with violating the laws respecting the temple at Eleusis. The orator pleaded his case in the oration still extant "on the Mysteries" (περὶ τῶν μυστηρίων), in which he argued that he had not been involved in the profanation of the mysteries or the mutilation of the herms, that he had not violated the laws of the temple at Eleusis, that anyway he had received his citizenship back as a result of the amnesty, and that Callias was really motivated by a private dispute with Andocides over inheritance. He was acquitted. After this, he again enjoyed peace until 394 BC, when he was sent as ambassador to Sparta regarding the peace to be concluded in consequence of Conon's victory off Cnidus. On his return, he was accused of illegal conduct during his embassy. The speech "On the peace with the Lacedaemonians" (περὶ τῆς πρὸς Λακεδαιμονίους εἰρήνης), which is still extant, refers to this affair. It was delivered in 393 BC (though some scholars place it in 391 BC). Andocides was found guilty, and sent into exile for the fourth time. He never returned afterwards, and seems to have died soon after this blow. Andocides appears to have fathered no children, since he is described at the age of 70 as being childless, although the scholiast on Aristophanes mentions Antiphon as a son of Andocides. The large fortune which he had inherited from his father, or acquired in his commercial undertakings, was greatly diminished in the latter years of his life.

Ораториялық

Андокидті шешен ретінде ежелгі адамдар жоғары бағаламаған, себебі ол сирек еске алынады, бірақ Валерий Теон оның сөздеріне түсіндірме жазған деген аңыз бар. Оның сол кездегі софистикалық мектептерде білім алғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, ал ол өзінің қабілеттерін халық жиналысының тәжірибелік мектебінде дамытқан болуы мүмкін. Сондықтан оның сөздерінде ешқандай формальдық стиль жоқ, Плутарх айтқандай, олар шынымен қарапайым және риторикалық әшекей-қуыршақтан мүлдем бос. Дегенмен, кейде оның стилі тым ұзақ болып, жалықтырады және түсініксіз болады. Оның сөздерінің ең жақсысы – «Құпиялар туралы» сөз; бірақ сол кездегі тарих үшін барлығы да өте маңызды. Жоғарыда аталған үш сөзден басқа, нақтылығы дәлелденген, Алкивиадқа қарсы төртінші сөз (κατὰ Ἀλκιβιάδου) бар, оны б.з.д. 415 жылы остракизм кезінде Андокид айтқан делінеді; бірақ ол, мүмкін, жалған, бірақ шынайы тарихи мәліметтерді қамтиды. Плутархтың сөзінше, кейбір ғалымдар оны остракизмге қатысқан Фейаксқа жатқызады. Бірақ бұл б.з.д. IV ғасырдың басындағы риторикалық жаттығу болуы ықтимал, өйткені остракизм кезінде ресми сөздер айтылмаған, ал Алкивиадты айыптау немесе қорғау – тұрақты риторикалық тақырып болған. Осы төрт сөзден басқа бізде тек бірнеше үзінділер мен басқа сөздерге жасалған шамалы анық емес сілтемелер бар.

Тізімделген баяндамалар

Құпиялар туралы (Περὶ τῶν μυστηρίων "De Mysteriis"). Андокидтің Елеусин құпияларын қорлау және гермалардың бұзылуына қатысты дінсіздік айыбынан қорғанысы. Оның қайтуы туралы (Περὶ τῆς ἑαυτοῦ καθόδου "De Reditu"). Андокидтің қайтып оралуы және азаматтық құқықтарын қалпына келтіру туралы өтініші. Спартамен бейбітшілік туралы (Περὶ τῆς πρὸς Λακεδαιμονίους εἰρήνης "De Pace"). Спартамен бейбіт келісім жасау жөніндегі дәлел. Алкивиадқа қарсы (Κατὰ Ἀλκιβιάδου "Contra Alcibiadem"). Көпшілік пікір бойынша, бұл шығарма нақты емес.