Кіріспе

Афиналық генерал және саясаткер (б.з.д. 440 – 388) афиналық генерал Трасибул ( /θ//r//æ//s//ᵻ/'/b//juː//l//ə//s/; wikt:Θρασύβουλος (Θρασύβουλος]]); б.з.д. 440 – 388) – афиналық генерал және демократиялық көшбасшы. Б.з.д. 411 жылы Афиныдағы олигархиялық төңкерістен кейін Самостағы демократияны жақтаған теңізшілер оны генерал етіп сайлады, осылайша ол төңкеріске қарсы демократиялық қарсылықтың маңызды көшбасшысы болды. Генерал ретінде ол даулы дворян Алкивиадты жер аударылудан қайта шақыруға жауапты болды, және екеуі келесі бірнеше жыл бойы тығыз жұмыс істеді. Б.з.д. 411 және 410 жылдары Трасибул Алкивиадпен және басқаларымен бірге афиналықтардың бірнеше шешуші теңіз жеңістерінде басшылық етті. Пелопоннес соғысында Афина жеңілгеннен кейін, Трасибул Афинаға жеңіске жеткен спартандықтардың енгізген «Отыз тиран» деп аталатын жаңа олигархиялық үкіметке қарсы демократиялық қарсылықты жетекшілік етті. Б.з.д. 404 жылы ол жер аударылғандардың шағын күштерін басқарып, спартандықтар басқарған Аттикаға шабуыл жасады және бірнеше шайқаста спартандық гарнизонды, содан кейін олигархия күштерін жеңді. Осы жеңістердің нәтижесінде Афинада демократия қайта орнатылды. Б.з.д. 4 ғасырда жаңғырған демократияның көшбасшысы ретінде Трасибул Спартаға қарсы тұру саясатын қолдады және Афинаның императорлық билігін қалпына келтіруге ұмтылды. Ол б.з.д. 388 жылы Коринф соғысы кезінде афиналық теңіз күштерін басқарғанда қаза тапты.

Жеке өмірі мен мансабының алғашқы жылдары

Трасибулдың өмірбаяны мен ерте өмірі туралы көбінесе ештеңе белгілі емес. Оның әкесі Лик деп аталған, ол Афинадағы Стейрия демосының тумасы еді. Ол шамамен б.з.д. 455 және 441 жылдар аралығында дүниеге келген болуы мүмкін, бірақ кейбір деректер б.з.д. 430-шы жылдардың соңына дейін созуға мүмкін екенін көрсетеді. Ол үйленген және екі баласы болған. Бірнеше факті оның отбасының бай екенін көрсетеді; ол бірнеше рет үлкен жеке шығындарды талап ететін триеррх лауазымын атқарды, ал б.з.д. 411 жылы Трасибул демократияны жақтаушы саясаткер ретінде танымал болды. Өмірінің барысында Трасибул бірнеше саясатты тұрақты түрде қолдады. Ол афиналық империализм мен экспансионизмнің жақтаушысы және Перикл демократиясының берік қолдаушысы болды. Демосфеннің айтуынша, Трасибул "үлкен және көрнекті шешендердің" бірі болған. Плутарх оның "афиналықтардың ең дауыстысы" болғанын айтады. Ал афиналық генерал Конон Трасибулды "ақылға қонымды кеңесші" деп сипаттаған. Демократиялық жүйедегі беделінің шағында ол қазіргі тілмен айтқанда, популистік фракцияға жетекшілік еткен сияқты. Ксенофонттың тарихи есебінде айтылғандай, ол Родосқа жол ашқан әскери экспедицияның генералы ретінде түнде жергілікті шаруалар мен олардың егістіктеріне қарсы жасалған жақындағы зәбірлеулерге байланысты Евримедон өзеніндегі Аспендте тоқтағанда жергілікті тұрғындар тарапынан өлтірілген. Қазіргі тарихшылар арасында Трасибулдың бұл құйрыққа қатысы туралы пікірталас туды. Дональд Каган Трасибулдың жоспардың бастамашыларының бірі болғанын және орташа олигархияны қолдауға дайын болғанын, бірақ құйрықшылардың радикальды әрекеттерінен кейін бас тартып, аластағанын ұсынды. Р. Дж. Бак, керісінше, Трасибулдың құйрыққа қатыспағанын, мүмкін, ол бастама кезінде Самоста болмағандықтан, деп санайды. Афинаға оралғаннан кейін құйрықшылар демократиялық үкіметті құлатып, 400 билеушіден тұратын олигархияны орнатуға жетті. Алайда Самоста төңкеріс оңай жүрмеді. Самиандық демократтар құйрық туралы біліп, төрт көрнекті афинялықтарға – генералдар Леон мен Диомедонға, Трасибулға және сол кездегі қатардағы гоплитке хабарлады. Осы адамдардың және афиналық сарбаздар мен теңізшілердің жалпы қолдауымен самиандық демократтар билікті басып алуға тырысқан құйрықшыларды жеңе алды. Трасибулдың генерал ретінде алғашқы қадамдарының бірі – бұрын қолдаған саясаты – Алкивиадты қайта шақыру болды. Теңізшілерді өз жоспарына көндіргеннен кейін, Трасибул Алкивиадты алу үшін Самосқа аттанды және онымен бірге оралды. Бұл саясаттың мақсаты спартандықтардан парсылардың қолдауын ауыстыру болды, өйткені Алькивиадтың Тиссафернге үлкен ықпалы бар деп есептелді. Алкивиад Трасибул және басқалармен бірге генерал болып сайланды. Осыдан кейін, Евбеяның бүлігінен кейін Афинадағы 400 үкіметі құлатылып, оның орнына кең ауқымды олигархия орнады, ол ақырында демократияға жол берді.

Басшылық ету

Осы оқиғалардан кейін айлар бойы Трасибул афиналық флотты бірнеше маңызды шайқастарда басқарды. Киноссема шайқасында ол флоттың оң қанатына басшылық етті және афиналықтардың жеңіліске ұшырауына жол бермеу үшін қанатын кеңейтіп, қоршаудан сақтады; шайқас афиналықтардың жеңісімен аяқталды. Содан кейін Трасибул Афина флотының бір қанатын басқарып, Абидос шайқасында тағы бір афиналық жеңіске жетті. Трасибул Кизикус шайқасында афиналық флоттың эскадрильясына қайтадан басшылық етті, бұл афиналықтар үшін керемет жеңіс болды. Осы шайқаста афиналықтар спартандық флотты Алкивиад басқарған шағын күшті қуу үшін алға шығарды; спартандықтар құрлықтан қашық кеткен кезде Трасибул мен Теремен басқарған екі эскадрилья олардың артынан келіп, қайтарылуын кесті. Спартандықтар жақын маңдағы жағажайға қашуға мәжбүр болды, ал Алкивиад спартандық кемелерді басып алу үшін әскерін сонда түсірді. Бірақ спартандықтар парсы әскерінің көмегімен афиналықтарды теңізге қарай итеруге кірісті. Мұны көрген Трасибул Алкивиадқа көмектесу үшін өз күштерін жағаға түсірді, сондай-ақ Теременге жақын жердегі афиналық құрлық әскерімен қосылып, жағадағы теңізшілер мен мортықшыларды күшейту үшін оларды келтіруді бұйырды. Спартандықтар мен парсылар бірнеше бағыттан келген күштердің шабуылына тап болып, жеңіліп, қуып шықты, ал афиналықтар жойылмаған спартандық кемелердің барлығын басып алды. 409 және 408 жылдары Трасибул басшылық қызметін сақтап, бірақ оның іс-әрекеттерін анықтау қиын болды. Ол көп уақытын Фракияда жорықтар жасап, империя үшін қалаларды қайтарып алып, аймақтан түсетін салық ағынын қалпына келтірген сияқты. 407 ж. ол Фокеяны қоршауға жіберілген флотқа басшылық етті; бірақ Лизандр басқарған спартандықтар Нотиум шайқасында афиналықтардың негізгі флотын жеңгеннен кейін қоршау алынып тасталды. Бұл жеңіліс Алкивиадтың құлап, жер аударылуына әкелді. Трасибул Алкивиадтың бұйрығымен сол жерде-ақ басшылықтан алынды немесе мерзімі біткеннен кейін қайта сайланбады; қандай болса да, ол содан бастап соғыстың соңына дейін қызметтен шеттесті. Дегенмен, Трасибул 406 ж. Аргинус шайқасында қайтадан әрекетке кірісті. Ол Митиленде блокадаға ұшыраған адмирал Кононға көмекке жіберілген афиналық флоттағы триеррх болды. Бұл шайқаста афиналықтар үлкен жеңіске жетті; шайқастан кейін қолбасшылар кемелерінің көп бөлігін Кононға қарсы Пелопоннес флотына шабуылдау үшін жіберді, ал Трасибул мен оның әріптесі Теремен басқарып, аман қалғандарды құтқару үшін күш қалдырды. Бірақ кенеттен болған дауыл құтқару күштерін құрлыққа шығаруға мәжбүр етті, нәтижесінде мыңнан бес мыңға дейін афиналықтар суға батып кетті деп есептеледі. Бұл соғыстың афиналық саясатындағы үлкен дау-жанжалдың біріне айналды, ол Афинадағы Теремен мен генералдар арасындағы апатқа кім кінәлі екендігі туралы қызу пікірталасқа ұласты, содан кейін генералдар жазаланды. Трасибул белгісіз себептермен осы пікірталасқа көп қатыспаған сияқты.

Отыз зұлым

Б.з.д. 404 жылы Аэгоспотами шайқасында жеңілгеннен кейін Афина Пелопоннес соғысын аяқтап, қарсыластарына бас иді. Осы бас июдің салдарынан Спартаның навархы Лисандр Афинаға қатаң олигархиялық үкімет орнатты, ол Отыз тиран деп танылды. Бұл үкімет көптеген азаматтарды өлімге кесті, ал қалғандарының басым бөлігін құқықтарынан айырды. Өте тез арада олардың билігі осыншалықты шектен шықты ki, тіпті орташа есептегі олигарх Теремен де үкіметке қарсы шығып, өлімге кесілді. Өміріне қауіп сезінген көптеген афинялықтар Фиваға қашып кетті. Трасибул олигархияға қарсылық көрсеткен алғашқылардың бірі болды және билікке келгеннен кейін дереу Фиваға жер аударылды. Ол жерде Теба басшысы Исмений және оның жақтастары ыстық қарсы алып, қолдады. Олар оған Афинаға оралуға көмектесті. Б.з.д. 403 жылы ол 70 ер адамнан тұратын отрядты бастап, Аттика мен Беотия шекарасындағы қорғанысқа ыңғайлы Фила бекінісін басып алды. Дауылдың салдарынан Отыздың күштері оны бірден шығарып тастай алмады, ал көптеген жер аударылғандар оған қосылды. Афиналық кавалериясымен қолдау көрсеткен Афинаның спарталық гарнизоны оған қарсы жіберілгенде, Трасибул күштерін, енді 700 сарбазды, таңертең күтпеген шабуылға алып шықты. Олар 120 спарталықты өлтіріп, қалғандарын қашқындыққа ұшты. Бес күннен кейін Трасибул өзінің 200 сарбазын Филаға қалдырып, 1000 сарбазымен Афина портына, Пирейге бет алды. Ол мұнда портты бақылап тұрған Мунькия төбесін бекітіп, шабуылды күтті. Отыздың күштері, спарталық гарнизонмен бірге, Пирейге шабуылға аттанды. Трасибул мен оның сарбаздары саны жағынан 5 есе кем болды, бірақ олардың орналасқан жері артықшылықты болды және, әрине, олигархтардың қатарындағы аласқұрудан пайдаланды. Шайқаста жер аударылғандар олигархиялық күштерді жеңіп, Отыздың басшысы Критияны өлтірді. Осы жеңістен кейін Отыздың қалғандары Елеусиске қашып кетті, ал Афинадағы олигархтар арасында дау-жанжал басталды. Жаңа басшылар сайланды, бірақ олар Трасибулмен күресе алмады және Спартадан көмек сұрауға мәжбүр болды. Алайда спартандықтар агрессивті Лисандрды емес, консервативті Паузанияны жіберді. Паузанияның күштері Трасибулдың сарбаздарын аздап жеңді, бірақ бұл үшін үлкен күш жұмсалды. Олар мәселені одан әрі ушықтырмауға шешім қабылдап, Трасибулдың күштері мен қаладағы олигархтар арасында келісімге келді. Демократия қайта орнатылды, ал олигархтардың қалағандары Елеусиске көшіп кетті. Билікке келгеннен кейін Трасибул олигархтардың көпшілігін кешіретін заң қабылдады, бұл жеңіске жеткен демократтардың қатыгез жазалауына жол бермеді. Осы әрекеті үшін оның елдестері оған зәйтүн тәжі берді. Бірнеше жыл бойы Трасибул көзден таса болды, өйткені Конон афиналық флотты бірқатар жеңіске жеткізді. Алайда б.з.д. 392 жылы Конон Са́рдис қаласында өткен бейбітшілік конференциясына қатысқанда парсы сатрабы Тирибаздың бұйрығымен түрмеге қамалды. Босатылғаннан кейін ол Кипрде қайтыс болды және Афинаға оралмады. Трасибул бейбітшілік ұсынысын қабылдамауға шақыратын топқа жетекшілік етіп, афиналық саясаттағы жоғары орнын қайта иеленді. Б.з.д. 389 жылы ол Эгей теңізіндегі қалалардан салық жинау және демократиялық үкімет Спартаға қарсы күресіп жатқан Родосқа көмек көрсету үшін триремалардың күшін басқарды. Бұл жорықта Трасибул б.з.д. V ғасырдың үлгісінде афиналық империяның негізін қайта құрды. Ол Византияны басып алды, Геллеспонт арқылы өтетін кемелерге салық салды және Эгей теңізінің көптеген аралдарынан салық жинады. Б.з.д. 388 жылы, ол флотын Эгей теңізі арқылы оңтүстікке бағытталғанда, оның сарбаздары Аспенд даласын қиратты. Жауап ретінде аспандықтар түнде афиналық лагерге шабуыл жасады. Трасибул шатырында қаза тапты. Алайда Трасибулдың бұл жорықта қол жеткізген жетістіктері парсылардың араласуымен көп ұзамай жойылды. Б.з.д. V ғасырда Эгей теңізінен қуып шыққан афиналық империяның қайта пайда болғанын көрген парсылар Спартаны қолдауға кірісті. Парсы флоты Геллеспонтқа жетіп, Афинаның астықпен жабдықталуын қауіпке ұшыратты. Б.з.д. 392 жылы афиналықтар қабылдамаған шарттар бойынша бейбітшілікке қол жеткізілді. Трасибулдың жорықтары афиналық ықпалын кеңейтуде сәтті болғанымен, олардың ұзақ мерзімді әсері болмады, өйткені олар парсыларды афиналықтарды қол жеткізгендерінен айыруға мәжбүр етті.

Тарихи пікірлер

Трасибулды көпшілік табысты әскери қолбасшы ретінде таниды. Көбінесе ірі ежелгі тарихшылар 411 жылғы Афинаның жеңістерін Алькибиадқа жатқызды, бірақ Корнелий Непос сияқты бірнешеуі осы шайқастарда Трасибулдың шешуші рөлін көрсетті. Дональд Каган және Р. Дж. Бак сияқты соңғы тарихшылар осы талдауды қолдайды, олар Трасибулдың осы шайқастарда афиналық стратегияны жасаудағы рөлін, әсіресе Кизикустағы шешуші әрекетін, ол Алькивиадтың әскерін қоршаудан сақтап қалды және афиналықтардың жеңіліске ұшырау мүмкіндігін керемет жеңіске айналдырды, атап өтеді. Р. Дж. Бак Трасибулдың «ежелгі тарихшылардың демократияға қарсы дәстүрінен» зардап шеккенін айтады, бұл көптеген жазушылардың демократияның ең жақтаушыларының бірінің жетістіктерін азайтуына әкелді. Өмірі бойы Трасибул Афинадағы демократияны оның қарсыластарынан қорғады. Ол Самидің демократиясын қорғауға сенген және флоттың 400-ге қарсы қақтығыстың қиын кезеңінде оған жетекшілік ету үшін таңдалған бірнеше көрнекті азаматтардың бірі болды. Кейіннен, Отыз Тиранға қарсы күресте Трасибул өмірін қауіпке тікті, осындай қадамға басқалар бармады, ал оның әрекеттері демократияның тез қайта орнатуына себеп болды. Корнелий Непостың сөздерімен айтқанда, «Бұл аса абыройлы іс толығымен Трасибулға тиесілі; өйткені Лакедемондықтар тағайындаған Отыз Тиран Афинаны құлдыққа ұстап, соғыста аман қалған азаматтардың көптегенін елден қуды немесе өлтірді, олардың мүлкін өздеріне бөлді, ол оларға қарсы соғыс жариялаған бірінші және жалғыз адам болды». Екінші ғасырдың саяхатшысы Паусаниас Трасибулды «Отыз Тиранды құлатқаны және басқа да ерліктері үшін барлық атақты афинялықтардың ең ұлысы» деп атады, тіпті оны Периклден де жоғары бағалағанын көрсетті. Осылайша Трасибул афиналық патриот және қатаң, принципті демократ ретінде мақтауға ие болды. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылар оны 4-ші ғасырдағы Афинаның империялық саясатты ұстай алмайтынын мойындамағаны үшін сынады. Р. Дж. Бактың айтуынша, демократия мен империя Перикл тұсындағыдай толыққанды дамыған шақта өскен Трасибул, Пелопоннес соғысында Афинаның ауыр зардап шеккенін және сол дәуірдің қайта оралуының мүмкін еместігін ешқашан қабылдамады. Трасибул қабілетті генерал, әсіресе теңіз шайқастарында табысты, және шешен сөйлеуші болды, бірақ көбінесе харизматикалық немесе керемет табысқа жеткен басшылар оны көлеңкеге қалдырды немесе ығыстырды. Бак оны Уинстон Черчилльмен салыстырды, ол да империялық саясаттың жақтаушысы болды және тарихтың бағыты өзіне қарсы бұрылғаннан кейін де өз нанымына берік тұрды, елінің ең қиын кезеңінде өзінің беделінің шыңына көтерілді. Екі онжылдық бойы, басшылықта болса да, болмаса да, Трасибул дәстүрлі афиналық империялық демократияның тұрақты жақтаушысы болды және ол 411 жылы алғаш рет көзге түскен кезде жақтаған ісі үшін күресіп қайтыс болды.

Ежелгі дереккөздер

Диодор Сицилий, Персей жобасының кітапханасы. С. Х. Олдфедер аудармасы. Корнелий Непос, Трасибул өмірі. Ж. С. Ролф аудармасы.