Кіріспе

Б.з.д. 4-ғасырдағы Спарта патшасы, Еврипонтид әулетінен шыққан II Агесила (/ə/, /dʒ//ɛ//s//ə/'/l//eɪ//ə//s/; Агесила; б.з.д. 445/4 – 360/59) Спарта патшасы болды. Басқа патшаларға қарағанда Спарта тарихындағы ең маңызды патша саналатын Агесилаос, Пелопоннес соғысынан (б.з.д. 431–404) кейінгі Спарта гегемониясы кезеңіндегі басты тұлға болды. Агесила соғыста батыл болғанымен, Спартаның беделін сақтау үшін дипломатиялық шеберлігі жетіспеді, әсіресе 371 ж.б. Леуктра шайқасындағы жеңісінен кейін Спартаны екінші дәрежелі күшке дейін төмендеткен Фиваның күшіне қарсы. Спарталықтардың дәстүрлі құпиялылығына қарамастан, Агесиланың билігі оның досы Ксенофонттың еңбектері арқасында жақсы белгілі. Ксенофонт Грекия тарихын (Гелленика) 411–362 жылдарды қамтитын үлкен шығарма түрінде жазды, осылайша Агесиланың билігін кеңінен зерттеді. Ксенофонт сондай-ақ досының өмірбаянын жазды, мүмкін, оған тағылған сын-ескертпелерден ақтау үшін. Ксенофонттың жазбаларынан гөрі Агесилаға жаулы көзқарас білдірген тағы бір тарихи дәстүр Гелленика Оксиринхияда сақталған, кейін Сицилиялық Диодор оны жалғастырды. Сонымен қатар, Плутарх Агесиланың өмірбаянын өз Параллель өмірлерінде жазды, онда Ксенофонт әдейі қалдырған көптеген мәліметтер бар.

Жастық шақ

Агесиланың әкесі – Еврипонтид әулетіне жататын Архидамос II патша (б.з.д. 469–427 жж.). Архидамостың Лампитомен (өзінің өгей әпкесі) болған алғашқы некесінен Агис есімді ұлы болған. Лампитоның қайтысынан кейін Архидам 440-жылдардың басында Мелесиппиданың қызы Эуполияға қайта үйленді, оның есімі аристократиялық тегін көрсетеді. Агесиланың туған, қайтыс болған және билік құрған жылдары туралы әртүрлі пікірлер бар. Нақты белгілісі – ол қайтыс кезінде 84 жаста болған. Көпшілік пікір бойынша, ол б.з.д. 445/4 жылы туған, бірақ ғалымдардың аз бөлігі оны шамамен б.з.д. 442 жылға жатқызады. Агесиланың өмірінен басқа да көптеген даталар даулы, аталған азшылық оларды көпшіліктен екі жылға ықпалдайды. Мақала көпшілік пікірді ұстанады, бірақ азшылықтың ұсынған жылдары да еске алынады. Агесиланың Кинска есімді әпкесі де болған (ежелгі тарихта Олимпиада ойындарында жеңіске жеткен алғашқы әйел). Агесилаус есімі сирек кездеседі және Спартаның ерте патшаларының бірі – Агесилаус I-ге дейін жетеді. Агесила мүгедек болып туған, бұл оның өміріне қауіп төндірген, өйткені Спартада кемтар балаларды құдыққа тастаған. 7 жасынан бастап Агесила Спартаның агоге деп аталатын қатаң білім беру жүйесінен өтуге міндетті болды. Мүгедектігіне қарамастан, ол оқуды сәтті аяқтады, бұл оның беделін арттырды, әсіресе патша болғаннан кейін. Шындығында, мұрагерлер агогеден босатылғандықтан, азаматтар сияқты оқудан өткен Спарта патшаларының саны аз болған; тағы бір ерекше мысал – Леонид, "батыр патшаның" символы. Б.з.д. 433–428 жылдары аралығында Агесила Лисандрдың жас сүйіктісі болды, ол Архидамостың жанындағы аристократ және оның отбасы Ливияда белгілі бір ықпалға ие болған.

Спартандық ханзада

Агезилайдың билік құрғанға дейінгі ересек өмірі туралы аз мәлімет бар, себебі оның досы және басты өмірбаяны Ксенофонт оның билігі туралы ғана жазған. Ерекше мәртебесіне байланысты Агезилай, қауіпті деп саналатын кейбір ержүректерді өлтіру үшін Спарта аумағында жасырын жүріп, жас спартандықтардың элиталық корпусы – Криптеяның мүшесі болған болуы мүмкін. 20 жасқа толып, толыққанды азамат болғаннан кейін Агезилай жалпы тамақтанатын үйге сайланды, бұл, әлдебір Агис II-нің үйі болған шығар, ол 427 жылы патша болған еді, және Лисандр да онда мүше болуы мүмкін. Агезилай, болжам бойынша, Афинаға қарсы Пелопоннес соғысы (431–404) кезінде, мүмкін 418 жылғы Мантинея шайқасында қызмет еткен. Агезилай 408 және 400 жылдар аралығында Клеораға үйленді. Ол күйеуіне әсер еткеніне қарамастан, оның өзі көбінесе беймәлім. Оның әкесі Аристоменидас, Фивада байланыстары бар ықпалды ақсүйек болған. 412–411 жылдары Парсымен жасалған үш шарттың нәтижесінде Спарта парсылардан қаржы алды, оны Афинаны жеңген флот құруға жұмсады. Бұл флотты негізінен Лисандр басқарды, оның жетістіктері оған Азиядағы грек қалаларында да, Спартада да зор ықпал берді, тіпті ол патша болуға ұмтылды. 403 жылы екі патша – Агис және Паузания оны қолбасшылықтан босату үшін бірігіп әрекет етті.

Таққа отырғызу (400398 б.з.д.)

Агис II 400 және 398 жылдар аралығында Дельфиден қайтып келе жатқанда қайтыс болды. Агис II-нің ұлы Леотихиданың талабына Агезилай, Агис II-нің жерлеуінен кейін, Спартада кең тараған Леотихиданың Алькибиадтың заңсыз ұлы екендігі туралы сенімді пайдаланып қарсы шықты. Алькибиад – белгілі афиналық мемлекет қайраткері және Периклдің жүрегінен орын алған туысы, ол Пелопоннес соғысы кезінде Спартаға жер аударып, кейіннен патшайымды баурап алған еді. Әкесі Агис Леотихиданы тек өлім төсегінде ғана ұлы деп мойындағандығы бұл әңгімелерді күшейтті. Алайда Леотихиданың қолдаушысы Диопеит, Спарта патшасының мүгедек болуы мүмкін емес екенін айтқан ежелгі болжамды келтіріп, Агесиланың талабын жоққа шығарды, бірақ Лисандр болжамды бейнелі түрде түсіну керек деп, шешімге қарсылық білдірді. Осылайша, болжамда ескерілген мүгедектік Леотихиданың тегіне күмән тудырады, және бұл аргумент дауды шешті. Агесиланың билікке келуіндегі Лисандрдың рөлі тарихшылар арасында пікірталас тудырып келеді, себебі Плутарх оны оқиғаның басты қозғаушы күші деп көрсетеді, ал Ксенофонт Лисандрдың ықпалын азайтады. Лисандр, әрине, Агесиланың билікке келуін қолдады, өйткені ол жаңа патшаның өзіне 403 жылы жоғалтқан беделін қайтаруға көмектесетініне үміттенді.

Синадонның зымыраны (б.з.д. 399)

Агисиланың тұңғыш патшалық құрған жылы, 399 жылдың жазында Синадонның қастандығы орын алды. Синадон – гипомеон, азаматтық мәртебесінен айырылған спартан, себебі ол қоғамдық тамақтанудың (сиссития) төлемін төлей алмады. Бұл, классикалық дәуірде спартандық азаматтардың санының азаюының негізгі себептерінің бірі – олигантропия деп аталады. 404 жылы Афинаға қарсы жеңістен кейін қалаға мол байлық ағыны құйылып, Спартада инфляция тудырды, бұл белгілі бір кірісі бар көптеген азаматтарды, Синадон сияқты, кедейлендіріп, олардың мәртебесін төмендетті. Сондықтан, қастандықтың мақсаты осы құқықтарынан айырылған азаматтардың мәртебесін қайта орнату болған тиіс. Алайда, қастандық ашылып, Синадон мен оның жетекшілері өлім жазасына кесілді – бұл Агисиланың белсенді қатысуымен болды, бірақ қастандықтың түбінде жатқан әлеуметтік дағдарысты шешу үшін ешқандай шара қабылданбады. Агисиланың сол кездегі Спартаның күйзелісін мойындамауы қазіргі тарихшылар тарапынан сыналып бағаланады.

Кіші Азияға шабуыл (396 394 б.з.д.)

412 және 411 жылдары Спарта мен Парсы империясы арасында жасалған шарттарға сәйкес, Парсы империясы Кіші Азиядағы грек қала мемлекеттерінің билеушісіне айналды. 401 жылы осы қалалар мен Спарта, Парсы императорының кіші ұлы және Лисандрдың жақсы досы Кіші Кирдің, жаңа император Артаксеркс II-ге қарсы күресін қолдады, бірақ Кир Кунакса шайқасында жеңіліске ұшырады. Осының салдарынан Спарта Артаксеркспен соғысын жалғастырды және Лидия мен Кария сатрабы Тиссафренске қарсы күрескен Азиядағы грек қалаларын қолдады. 397 жылы Лисандр Агесилау басшылығымен Азияға ірі әскери жорық ұйымдастырды, бұл Пелопоннес соғысы аяқталғанда ол Азия қалаларындағы ықпалын қайтаруға бағытталған болуы мүмкін. Спарталық кеңесінің қолдауын алу үшін Лисандр 30 спарталық азаматтан ғана тұратын әскер құрды, осылайша тәуекелді шектеді; әскердің басым бөлігі 2000 неодамодтан (босатылған гелоттардан) және 6000 грек одақтасынан құралды. Сонымен қатар, Агесилау Олимпиядағы Зевс және Дельфидегі Аполлон қасиеттерінің қолдауын алды.

Аулистегі құрбандық (396 б. з. б.)

Лисандр мен Агесила экспедицияны пангеллендік кәсіп ретінде жоспарлаған, бірақ Афина, Коринф және әсіресе Фива қатысудан бас тартты. 396 жылдың көктемінде Агесила Аулисқа (бейот аймағында) келді, ол Гомердің "Илиадасында" грек әскерінің басында Трояға аттанған кезде Агамемнон құрбандық шалған жерде құрбандық шалу үшін келді, осылайша экспедицияға әсем түр берді. Бірақ ол бейоттарды хабардар етпеді және жергілікті бақсының орнына өзінің бақсысын құрбандық шалуға әкелді. Бұл туралы білген бейоттар оған құрбандық шалуға кедергі келтірді және құрбандықты лақтып, оны одан әрі қорлады; олар, мүмкін, Спарта мен Фива арасындағы қарым-қатынас нашарлағандықтан, жанжалды тудыруды ниеттенген болуы мүмкін. Агесила содан кейін Азияға кетіп, бірақ Фиваны өмірінің соңына дейін жек көре берді.

Азиядағы жорық (396 394 б.з.д.)

Спартаның басты базасы Ефеске жеткенде, Агесила Тиссафренмен үш айлық келісімге келді, бұл грек одақтастары арасындағы мәселелерді реттеу үшін жасалды. Ол бұрын Кир Кіші (Он Мың) жалдаған грек жалдамалы әскерлерінің бір бөлігін өз әскеріне қосты. Олар Ксенофон басшылығымен Персиядан оралған еді, ал Ксенофон Агесиланың штабында қалды. Дегенмен, Ефесте Агесиланың билігі Лисандрдың ықпалымен көлеңкеде қалды. Лисандр көптеген қолдаушыларымен қайта қауышты, олар Пелопоннес соғысының соңында грек қалаларын басқаруға тағайындалған адамдар еді. Лисандрдың жергілікті беделінен ашуланған Агесила оны бірнеше рет қорлады, бұрынғы қарым-қатынасына және Лисандрдың таққа отыруына көмектескеніне қарамастан, оны әскерден кетуге мәжбүр етті. Плутарх Агесила одан құтылғаннан кейін Лисандр монархияны сайлау арқылы анықтау схемасына қайта оралғанын айтады. Лисандр кеткеннен кейін Агесила Фригияға, Фарнабаздың сатрапиясына шабуыл жасады, бірақ оның алғы шебі Даскилейоннан алыс емес жердегі персиялық атты әскерлермен жеңіліске ұшырады. Ол Ефесте қыстады, онда, мүмкін Ксенофонның кеңесімен, атты әскерді жаттықтырды, ол Он Мыңның атты әскерін басқарған еді. 395 жылы Спарта патшасы Тиссафренды Кіші Азияның оңтүстігіндегі Карияға шабуыл жасаймын деп алдап, оны Миандр өзенінде қорғаныс шебін ұстауға мәжбүр етті. Агесила керісінше, солтүстікке қарай маңызды Сардис қаласына жылжыды. Тиссафрен патшаны қарсы алуға асықты, бірақ оның алдын ала жіберген атты әскері Агесиланың әскерімен жеңіліске ұшырады. Сардис шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Агесила құрлық және теңіз күштеріне бірдей қолбасшылық берілген алғашқы патша атанды. Ол теңіз командасын өзінің туысы Пейсандрға тапсырды, оны тәжірибесіздігіне қарамастан наварх етіп тағайындады; мүмкін Агесила Лисандр сияқты, наварх ретіндегі мансабы арқасында танымал болатын жаңа басшының пайда болуын болдырмақшы болды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Тиссафрен өлімге кесілді және оның орнына Титрауст сатрап болып тағайындалды, ол Агесилаға Фарнабаздың сатрапиясына (персиялық сатраптар көбінесе өзара жау болған) солтүстікке жылжу үшін 30 талант берді. 394 жылы Аугесиланың Фригиядағы жорығы сәтсіз аяқталды, өйткені Леонтон Кефалай, Гордион және Милету Тейхос бекіністерін алуға қажетті қоршау құралдары болмады. Ксенофон Агесила Азияда шығысқа қарай жорық жасап, Ахеменид империясының халқының арасында наразылық тудыруды, тіпті Азияны жаулап алуды жоспарлағанын айтады.

Коринф соғысы (б.з.д. 395 - 387)

Фива мен Коринф Пелопоннес соғысы бойында Спартаның одақтастары болғанмен, 404 жылы соғыстың Спартаның грек әлемінің жетекшісі ретінде аяқталуына қанағаттанбады. Спартаның Эгей теңізіндегі империалистік кеңеюі бұрынғы одақтастарын қатты мазалады, әсіресе кіші қалаларда дос үкіметтер мен гарнизондар құрылды. Титрауст үлкен сыйлықтар арқылы Спартаның бұрынғы одақтастарын соғыс бастауға ынталандырды, Агесиласты Азиядан қайтарып алу мақсатымен, бірақ парсы алтынының ықпалы шамадан тыс бағаланды. Бұл бастама Фивадан келді, олар Озолиан Локрис пен Фокис арасында соғыс тудырып, Спартаны олардың қорғанына шақыруға тырысты. Лисандр мен басқа патша Паузания Боэотияға енді, бұл фивалықтарға Афинаны соғысқа тартуға мүмкіндік берді. Лисандр Паузания күтіп тұрмай, Халиартусты қоршады және боэотиялықтардың қарсы шабуылында қаза тапты. Спартада Лисандрдың достары Паузанияны өлім жазасына кесті және жер аударып жіберді. Халиартоста жеңіске жеткеннен кейін Фива Спартаға қарсы коалиция құра алды, әсіресе Аргос пен Коринфпен, сонда соғыс кеңесі құрылды және солтүстік және орталық Грекияның көптеген қалалары қолдау көрсетті. Екі майданда соғыс жүргізе алмай, Лисандр мен Паузанияны жоғалтқан Спарта Агесиласты Азиядан қайтарып алудан басқа амал қалмады. Азиялық гректер онымен бірге қызмет етуді жалғастыруды қалады, ал Агесилас мүмкіндігінше тезірек Азияға оралуға уәде берді. Агесилас құрлықпен Грекияға оралды, Геллеспонт арқылы өтіп, содан кейін Эгей теңізінің жағалауымен жүрді. Фессалияда ол Нартациум маңында Фивамен одақтасқан фарсалиандарға қарсы атты әскер шайқасында жеңіске жетті. Содан кейін ол Термопил арқылы Боэотияға кірді, онда Спартадан күш-қуат алды. Осы уақытта Аристодам, жас Агиад патшасы Агисиполистің регенті, Аргос маңындағы Немеяда маңызды жеңіске жетті, бірақ бұл Книдтағы Спарта флотының парсы флотына қарсы жеңілісімен өтелді, оған Афинадан қуылған генерал Конон басшылық етті. Агесилас Книд шайқасының нәтижесі туралы әскеріне жалған айтты, олар Фива, Афина, Аргос және Коринфтің біріккен әскерлерімен шайқасқа түспек болғандықтан, оларды әлсіретуден сақтады. Келесі Коронея шайқасы гоплиттердің екі қатарының классикалық қақтығысы болды. Спартаға қарсы одақтастар тез жеңілді, бірақ фивалықтар Агесиластың майдан желісіндегі белсенділігіне қарамастан, жақсы тәртіппен кері шегіне алды, бұл оған бірнеше жарақаттар келтірді. Келесі күні фивалықтар өлгендерін қайтарып алу үшін бітімгершілікке өтініш жасады, демек, майданда жеңілмесе де, жеңілгенін мойындады. Агесилас өмірін қауіпке тігіп, жақын маңдағы Афина Итония ғибадатханасына паналаған фивалықтарға мейірімділік көрсетіп, құрметті жеңіске жетісуге тырысқан сияқты көрінеді. Содан кейін ол Дельфиге барып, Эфеске қонғаннан бері жинаған олжасының оннан бір бөлігін сыйлады және Спартаға оралды. Спарта флотының жоғалуы Кононға Пелопоннес оңтүстігіндегі Китера аралын басып алуға мүмкіндік берді, одан ол Спарта аумағына шабуыл жасай алды. 392 жылы Спарта Азиядағы грек қалаларына парсы билігін мойындау үшін Лидия сатрабы Тирибазбен жалпы бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін Анталкидасты Азияға жіберді. Алайда гректер Анталкидастың жоспарын қабылдамай, Сардисқа елшілер жіберді, ал Артаксеркс де оны қабылдамады. Келесі жылы Спартада өткен екінші бейбітшілік конференциясы Афинаның кесірінен сәтсіз аяқталды. Анталкиданың жеке жауы Агесилас бұл келіссөздерге қарсы болған болуы мүмкін, бұл оның елдегі ықпалының әлсірегенін көрсетеді. Плутархтың айтуынша, ол жас Агиад патшасы Агисиполиспен достық қарым-қатынас орнатты, мүмкін қарсыластарының оған бірігуіне жол бермеу үшін. 391 жылы Агесилас ықпалын қалпына келтіргендей, ол әскердің басшысы болып тағайындалды, ал оның жартылай інісі Телеутияс наварх болды. Мақсаты - өткен жылы Коринфті саяси одаққа қосып алған Аргос, бірақ екі жылдан кейін Агесиластың қолдауымен жасалған Анталкидалық келісім соғысты тоқтатып, Спартаның Грекиядағы үстемдігін сақтап, Кіші Азиядағы грек қалаларын Ахеменид империясына қайтарды. Осы аралықта Агесилас Спартаның Мантинеяға қарсы агрессиясын бас тартты және Фибидастың Тебадағы Кадмеяны басып алуын ақтады, өйткені бұл Спартаға даңқ әкелді. 370 жылы Агесилас Мантинеяға елшілікпен барды және спарталықтарды Аркадияға басып кіруге сендірді. Ол Спартаны елоттар, периоектер және тіпті басқа спарталықтардың бүліктері мен қастандықтарынан, сондай-ақ Эпаминонд басшылық еткен төрт әскердің Лаконияға енуінен қорғады.

Кіші Азия экспедициясы (б.з.д.

366 жылы Спарта мен Афина Персия патшасының Фиваға Филисктың елшілігінен кейін берген қолдауына наразы болып, Ахеменид патшасының қарсыластарына сақтықпен әскери көмек көрсетуге бекінді. Афина мен Спарта сатраптардың көтерілісінде, әсіресе Ариобарзанға қолдау көрсетті: Спарта қартайған Агесилаус басшылығымен Ариобарзанға әскер жіберді, ал Афина Тимофей басшылығымен әскер жіберді, бірақ Ариобарзан Ахеменид патшасымен тікелей қақтығысқа түскені белгілі болған соң, бұл әскер басқа бағытқа бұрылды. Афиналық жалдамалы әскер Хабриас басшылығымен египеттік фараон Тахосқа да жіберілді, ол да Ахеменид патшасына қарсы күресіп жатқан еді. Ксенофонттың сөзіне сүйенсек, Агесилаус соғыстың қаржысын қамтамасыз ету үшін 364 жылы Фригия сатрабы Ариобарзанның Артаксеркс II-ге қарсы көтерілісін қолдады. 362 жылы Епаминонд күтпеген және жылдам шабуылмен Спарта қаласын басып алуға дерлік жақындады. Агесилаус қатыспаған Мантинея шайқасынан кейін жалпы бейбітшілік орнады: Спарта, алайда, үстемдігін қайтаруға үміттене отырып, жақын арада араласпады.

Ежелгі дереккөздер

Плутарх, Параллель өмірлер. Ксенофонт, Эллиника.