Моно-Иньо кратерлерінің тізбегі

Кіріспе

Шығыс Калифорниядағы жанартау тізбегі, АҚШ

Моно–Иньо кратерлері – Моно округінің, Шығыс Калифорниядағы жанартау тізбегі. Бұл тізбек Моно көлінің солтүстік-батыс жағалауынан Мамонт тауының оңтүстігіне дейін 40 шақырымға созылады. Моно көлінің жанартаулық өрісі тізбектің ең солтүстік бөлігін құрайды және көлдегі екі жанартау аралы мен оның солтүстік-батыс жағалауындағы бір конус пішіндес жанартаудан тұрады. Моно–Иньо тізбегінің солтүстік бөлігінің басым бөлігін құрайтын Моно кратерлерінің көпшілігі фреатикалық (бу жарылысы) жанартаулар болып табылады, кейіннен олар риолит күмбездерімен және лава ағындарымен жабылып немесе үстінен жабылып қалды. Иньо жанартау тізбегі тізбектің оңтүстік бөлігінің көп бөлігін құрайды және фреатикалық жарылыс шұңқырларынан, риолиттік лава ағындары мен күмбездерінен тұрады. Тізбектің ең оңтүстік бөлігі Мамонт тауындағы фумарольдер мен жарылыс шұңқырларынан және таудың оңтүстігіндегі конус пішіндес жанартаулар жиынтығынан тұрады; соңғылары Қызыл конустар деп аталады. Бұл тізбектегі тар жарылыс жүйесі бойынша ұстамалар 400 000 – 60 000 жыл бұрын Лонг Вэлли кальдерының батыс бөлігінде басталған. Мамонт тауы осы кезеңде пайда болды. 40 000-нан 600 жыл бұрын болған бірнеше ұстама Моно кратерлерін құрды, ал 5 000-нан 500 жыл бұрынғы ұстамалар Иньо жанартау тізбегін қалыптастырды. 5 000 жыл бұрынғы лава ағындары Қызыл конустарды құрды, ал Мамонт тауындағы жарылыс шұңқырлары соңғы 1 000 жылда қазылды. Моно көліндегі Паоха аралының 250 жыл бұрын көтерілуі – ең соңғы белсенділік. Бұл ұстамалар 760 000 жыл бұрынғы үлкен Лонг Вэлли кальдерының ұстамасы сияқты бір ғана үлкен магма камерасынан емес, кішкентай магма денелерінен туындаған болуы мүмкін. Соңғы 3 000 жыл ішінде 250-ден 700 жылға дейін аралықта ұстамалар болып келген. 1980 жылы Лонг Вэлли кальдерының ішінде және оңтүстігінде болған бірқатар жер сілкіністері мен көтерілулер аймақтағы жаңа белсенділікті көрсетті. Бұл аймақты адамдар ғасырлар бойы пайдаланып келеді. Моно Пайуттері өткір құралдар мен жебе ұштарын жасау үшін обсидианды жинады. Шыны тәрізді тастар қазіргі уақытта коммерциялық тазалау және ауланы безендіру үшін алынып тасталуда. Моно Миллс 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында жақын маңдағы Боди қаласына вулкандарда немесе олардың жанында кесілген ағаштарды өңдеген. Моно көліндегі табиғи шығу орындарынан Лос-Анджелес су құбыры жүйесіне су бұру 1941 жылы Моно кратерлерінің астында су туннелі салынғаннан кейін басталды. Моно көлінің жанартаулық өрісі мен Моно кратерлерінің көп бөлігі 1984 жылы Моно бассейні ұлттық ормандық көрікті аймағының құрамында қорғауға ие болды. Барлық тізбектегі ресурстарды пайдалануды Inyo ұлттық орманының бөлігі ретінде АҚШ Орман шаруашылығы қызметі басқарады. Тізбек бойында жаяу серуендеу, құстарды бақылау, каноэмен жүзу, шаңғы тебу және тау велосипедімен жүру сияқты әртүрлі іс-шараларға қатысуға болады.

The Mono–Inyo Craters are a volcanic chain of craters, domes and lava flows in Mono County, Eastern California. The chain stretches 25 mile (40 km) from the northwest shore of Mono Lake to the south of Mammoth Mountain. The Mono Lake Volcanic Field forms the northernmost part of the chain and consists of two volcanic islands in the lake and one cinder cone volcano on its northwest shore. Most of the Mono Craters, which make up the bulk of the northern part of the Mono–Inyo chain, are phreatic (steam explosion) volcanoes that have since been either plugged or over topped by rhyolite domes and lava flows. The Inyo volcanic chain form much of the southern part of the chain and consist of phreatic explosion pits, and rhyolitic lava flows and domes. The southernmost part of the chain consists of fumaroles and explosion pits on Mammoth Mountain and a set of cinder cones south of the mountain; the latter are called the Red Cones. Eruptions along the narrow fissure system under the chain began in the west moat of Long Valley Caldera 400,000 to 60,000 years ago. Mammoth Mountain was formed during this period. Multiple eruptions from 40,000 to 600 years ago created the Mono Craters and eruptions 5,000 to 500 years ago formed the Inyo volcanic chain. Lava flows 5,000 years ago built the Red Cones, and explosion pits on Mammoth Mountain were excavated in the last 1,000 years. Uplift of Paoha Island in Mono Lake about 250 years ago is the most recent activity. These eruptions most likely originated from small magma bodies rather than from a single, large magma chamber like the one that produced the massive Long Valley Caldera eruption 760,000 years ago. During the past 3,000 years, eruptions have occurred every 250 to 700 years. In 1980, a series of earthquakes and uplift within and south of Long Valley Caldera indicated renewed activity in the area. The region has been used by humans for centuries. Obsidian was collected by Mono Paiutes for making sharp tools and arrow points. Glassy rock continues to be removed in modern times for use as commercial scour and yard decoration. Mono Mills processed timber felled on or near the volcanoes for the nearby boomtown Bodie in the late 19th to early 20th centuries. Water diversions into the Los Angeles Aqueduct system from their natural outlets in Mono Lake started in 1941 after a water tunnel was cut under the Mono Craters. Mono Lake Volcanic Field and a large part of the Mono Craters gained some protection under Mono Basin National Forest Scenic Area in 1984. Resource use along all of the chain is managed by the United States Forest Service as part of Inyo National Forest. Various activities are possible along the chain, including hiking, bird watching, canoeing, skiing, and mountain biking.

Орнату

Моно-Иньо кратерлері Шығыс Калифорниядағы жанартау тізбегін құрайды, олар Моно көлінің солтүстік жағалауынан Мамонт тауының оңтүстігіндегі Батыс Лонг Вэлли кальдерасы арқылы созылатын, тар солтүстік-оңтүстік бағытындағы жарылыс жүйесі бойымен орналасқан. Моно кратерлерінің ең биік күмбезі – Крейтер тауы (биіктігі 9172 фут немесе 2796 м), ол батыстағы Пемза аңғарынан 2400 фут (732 м) биікке көтеріледі. Осы кратерлердің солтүстігінде бес лава күмбезі бар, олардың ішінде Deadman Creek Dome, Glass Creek Dome, Obsidian Dome және Wilson Butte кіреді.

Климат және экология

Моно-Иньо кратерлері Солтүстік Америка шөлінің Орталық Бекен және Жұмыс аумағының экологиялық аймағында орналасқан. Моно алқабына жылына шамамен 500 мм жауын-шашын түседі. Иньо жанартау тізбегіне жақын Мамонт көлдері маңындағы жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 760 мм құрайды. Моно кратерлерінің бетінің көп бөлігі шөлейттелген, бірақ оның етегінде Джеффри қарағайлы орман мен ішінара жасыл шөптесін өсімдіктер өседі. Сонымен қатар, Мамонт тауы да бар. Еліктер, койоттар, қара аюлар, сарықарны мармоттар, қарақұйрық еліктер және тау қасқырларының қоныс аумақтары Моно-Иньо кратерлерінің бір бөлігін қамтитын ормандармен беттеседі.

Типтік эволюция

Панум кратері – бұл тізбектегі ең солтүстік жанартау және туф сақинасы мен риолит күмбезінің жақсы мысалы. Оның құрылымы екі бөліктен тұрады: сыртқы туф сақинасы (классикалық кратерді құрайды) және ішкі тығын, немесе риолит, пемза және обсидианнан жасалған лавадан құралған күмбез. Моно-Иньо тізбегінің астындағы негізгі тау жыныстары Сьерра-Невада тауларын құрайтын граниттік және метаморфтық тау жыныстарынан тұрады. Осы қабаттың үстінде 3,5 миллионнан 760 мың жылға дейінгі аралықтағы базальттан риолитке өтетін жанартаулық жыныстар орналасқан. Аймақтың көп бөлігін жабатын қалың Бишоп туфінде шамамен 760 000 жыл бұрын Лонг Валли кальдерының күшті жарылысынан пайда болған жанартау күлі сақталған. 400 000 – 60 000 жыл бұрын Лонг Валли кальдерасының батыс бөлігінде базальт пен андезиттің атқылауы Моно-Иньо кратерлері жүйесімен байланысты алғашқы белсенділік болды. Шамамен 300 000 жыл бұрынғы атқылаулар батыс бөлігін 244 метрге дейін лавамен толтырды. 220 000 – 50 000 жыл бұрын кальдераның оңтүстік-батыс жиегіндегі жерлерден дацит пен риодациттің қайта-қайта атқылауы Маммот тауын қалыптастырды, ол бір-бірінің үстіне орналасқан лава күмбездерінен тұрады. Базальттық андезит лавасы Мамонт көлдерінің оңтүстік-батысында орналасқан екі кішкентай тефровалық конусты – Қызыл конустарды шамамен 8500 жыл бұрын құрды. Маммот тауының бес кратері – Маммот тауының солтүстік беткейіне жақын батыс-солтүстік-батыс бағытында орналасқан жарылыс шұңқырларының жиынтығы. Тік, магмадан тұратын қабат – дике, жер асты суының күйдіріліп буға айналуына себеп болды, нәтижесінде 6 шақырымға созылатын жарықтар қатары пайда болды. Дике үстіндегі жер беті айтарлықтай жарылып, сынықтарға толы болды. 1350 жылы жазда үш бөлек жерден жарылғыш атқылаулар орын алды. Күл мен тефра жел бағытында кең аумақты жапты, ал қазіргі Мамонт көлдері қаласы орналасқан жерге шамамен бір мөлшерде тефра шөгінді. Көлдің астындағы магманың ішкі қысымы Паоха аралын қалыптастыру үшін көл төріндегі шөгінділерді жоғары итерді. Аралдың солтүстік бөлігінде ашық риолит, ал солтүстік-шығыс бұрышында жеті дацит тефровалық конусы мен лава ағыны орналасқан. Моно пайюттары Сиерра-Невада тауларындағы жолдар арқылы өңделмеген обсидианды басқа американдық тайпалармен сауда жасау үшін тасыды. Моно-Иньо обсидианының сынықтары әлі де көптеген ежелгі таулы лагерьлерде табылады. Алтын іздеуге байланысты қалалар 19 ғасырда Моно бассейніне жақын жерде пайда болды. Олардың ең ірісі – Боди (Моно көлінің солтүстігінде) 1870 жылдардың соңында құрылды және Моно Домдарының солтүстік-шығысында орналасқан Моно Миллстегі ағаш диірменіне дейін өсті. Моно кратерлерінің шығысындағы орман алқаптары ағаш үшін кесілді. Калифорния су соғыстарының бөлігі ретінде Лос-Анджелес су және энергетика департаменті 1930 жылдары Моно бассейні мен Оуэнс аңғарында су құқығын бақылау үшін үлкен жер учаскелерін сатып алды. Табиғатты зерттеуші Джон Мьюр 1869 жылы бұл аймақты зерттеді. Ол "Моно шөлін" "таңғажайып контрасттар елі" деп сипаттады. "Қармен жабылған таулармен шектелген ыстық шөлдер, мұздықтармен жылтыратылған тас беттерге шашылған күл мен жаңғақ, сұлулықты жасауда бірге жұмыс істейтін мұз бен от. Көлде бірнеше жанартау аралдары бар, бұл судың бір кезде отпен араласқанын көрсетеді". Мьюр Моно кратерлерін "жаңбыр мен қардың ешқашан тимеген бос күл үйінділері" деп сипаттады. Бұл жер, АҚШ Орман қызметінің басқа жерлеріне қарағанда, қорғау деңгейі жоғары, Моно көлін және оның екі жанартау аралдарын, Блэк Пойнт, Панум кратерін және Моно кратерлерінің солтүстік жартысының көп бөлігін қорғайды. Моно көлі комитеті, Ұлттық Одубон қоғамы және басқа да қорғау ұйымдарының сот процестері мен жұмыстары Моно көлін қоректендіретін салалардан суды бұрып жіберуді баяулатуға көмектесті.

Panum Crater is the northernmost volcano in the sequence and is a good example of both a tuff ring and a rhyolite dome. Its structure is twofold; an outer tuff ring (forming a classic crater) and an inner plug, or dome of rhyolite, pumice and obsidian created from lavas. Basement rock under the Mono–Inyo chain consists of the same granitic and metamorphic rock that make up the Sierra Nevada. Above that layer are basaltic grading to rhyolitic volcanic rocks that are 3.5 million to less than 760,000 years old. Volcanic ash from the massive ( of ejecta) eruption of Long Valley Caldera some 760,000 years ago is preserved in the thick Bishop Tuff that covers much of the region. Eruptions of basalt and andesite 400,000 to 60,000 years ago in the west moat of Long Valley Caldera were the first activity associated with the Mono–Inyo Craters system. Eruptions around 300,000 years ago filled the west moat with 800 feet (244 m) of basaltic lava. Repeated eruption of dacite and rhyodacite from vents on the southwest rim of the caldera from 220,000 to 50,000 years ago formed Mammoth Mountain, a volcano composed of overlapping lava domes. Basaltic andesite lava built the Red Cones, two small cinder cones southwest of Mammoth Lakes, around 8,500 before present. The five Mammoth Mountain Craters are a set of explosion pits that trend west north west for near the northern flank of Mammoth Mountain. A vertical sheet like mass of magma, called a dike, caused groundwater to explosively flash to steam, creating a line of vents 4 mile (6 km) long. The ground above the dike was significantly cracked and faulted. Explosive eruptions emanated from three separate vents in the summer of 1350 CE. Pumice and ash covered an extensive area downwind, and about of tephra was deposited where the town of Mammoth Lakes, California, now sits. An intrusion of magma below the lake pushed lakebed sediments upward to form Paoha Island. Exposed rhyolite is on the north part of the island, and a group of seven dacite cinder cones and a lava flow are on the northeastern corner. Unworked obsidian was carried by the Mono Paiutes over passes in the Sierra Nevada to trade with other Native American groups. Chips of Mono–Inyo obsidian can still be found at many ancient mountain campsites. Gold rush–related boomtowns sprang up near Mono Basin in the 19th century to exploit bonanzas. The largest of these, Bodie (north of Mono Lake), was founded in the late 1870s and grew large enough to need a tree mill, which was located at Mono Mills, immediately northeast of Mono Domes. Timberland to the east of the Mono Craters was clearcut for wood. As part of the California Water Wars, the Los Angeles Department of Water and Power purchased large tracts of land in the 1930s within Mono Basin and Owens Valley in order to control water rights. Naturalist John Muir explored the area in 1869. He described the "Mono Desert" as a " country of wonderful contrasts. Hot deserts bounded by snow laden mountains,—cinders and ashes scattered on glacier polished pavements,—frost and fire working together in the making of beauty. In the lake are several volcanic islands, which show that the waters were once mingled with fire." Muir described the Mono Craters as " heaps of loose ashes that have never been blest by either rain or snow " It offers more protection than other United States Forest Service lands, surrounds Mono Lake and its two volcanic islands, Black Point, Panum Crater and much of the northern half of the Mono Craters. Litigation and outreach by the Mono Lake Committee, the National Audubon Society and other conservation groups has helped to slow water diversions from tributaries feeding Mono Lake.

Вулканикалық қауіптер

Лонг-Вэлли мен Моно-көлі аймағы – Калифорниядағы АҚШ Геологиялық қызметінің жанартау қауіптері бағдарламасына кіретін үш аймақтың бірі. Бұл аймақта болашақтағы жарылыстар соңғы 5000 жылда болған шағын және орташа қуатты жарылыстарға ұқсас болуы мүмкін. Кемпинг, жаяу серуендеу, экскурсиялар (тураланған және өздігінен) туралы ақпаратты екі жерден алуға болады. Моно-Иньо кратерлерін бірнеше асфальтталған жолдармен қоршап тұр. U.S. 395 – Моно-Иньо кратерлерінің жанартау тізбегімен шамамен параллель жүретін көрмелі маршрут. Калифорния штатының 120-шы тас жолы Моно-күмбездерінің солтүстік және шығыс бөліктеріне, соның ішінде Панум кратеріне жақындап өтеді. Мамонт көріктік айналымы Иньо кратерлеріне жақын. Моно-Иньо кратерлеріне тікелей жол ашу үшін асфальтталмаған жолмен жүріп, содан кейін жаяу бару қажет. Мамонт көлдері қаласы мен Мамонт тауы тізбектің оңтүстік жағында орналасқан. Мамонт тауының шаңғы курорты жақын жерде, жыл бойы (ауа райына қарай) таудың шыңына гондоламен көтерілуге болады. Мамонт тауының шыңынан Моно-Иньо жанартау тізбегінің кратерлері мен күмбездері, Моно-көлі, Сьерра-Невада және Лонг-Вэлли кальдерасының панорамалық көрінісі ашылады. Моно-көлінде де түрлі шаралар бар: туфа мұнаралары арасында серуендеу, көлде қайықпен саяхаттау және құстарды бақылау. Көлде балыққа жарамсыз тұзды су болғандықтан, Моно-көлін толықтыратын өзендерде балық аулауға болады. Басқа да шараларға кратерлер мен күмбездердің маңында және үстінде жаяу серуендеу, сондай-ақ Көріктік аймақ шегінен тыс жерде тау велосипедімен жүру жатады.