Кіріспе

Пикт патшасы Гирик мак Дунгайл (қазіргі гель тілінде: Griogair mac Dhunghail; шамамен 878–889 жылдары өмір сүрген), қазіргі ағылшын тілінде оның аты Грегори немесе Грег Макдугал, ал лақап аты Мак Рат ("Бақыттың ұлы") – пикттердің немесе Альбаның патшасы. Ирландия жылнамалары Гирик билеген кезең туралы ештеңе жазбаған, ал англосаксон жазбалары да қосымша мәлімет бермейді, сақталған аз ғана мәліметтер өзара қайшылыққа толы. Қазіргі заманғы тарихшылар Гирик жеке патша болған ба, әлде Эохайдпен бірлесіп билік құрған ба, оның тегі туралы және оны пикт патшасы деп санау керек пе, әлде Альбаның алғашқы патшасы деп санау керек пе деген мәселелерде келіспеушіліктер бар. Гирик туралы қазір аз мәлімет болғанымен, ол Шотландиядағы жоғары және соңғы орта ғасырларда маңызды тұлға ретінде қарастырылған. Шотландтың хроникашылары, мысалы Джон Фордун, Эндрю Винтон, Гектор Бойс және гуманист ғалым Джордж Бьюкенен Гирик туралы "Ұлы Грегори патша" деп жазып, оның Англия мен Ирландияның жартысын қалай бағындырғанын айтқан. Мельрозе жылнамасы және Альба патшаларының жылнамасының кейбір нұсқалары Гирик Стратерндегі Дундерн қаласында қайтыс болғанын көрсетеді.

Гиричтің аты

Гириктің есімі Кирикпен байланысты, ол кішкентай бала кезінде анасымен бірге Диоклетианның қудалауы кезінде төртінші ғасырдың басында шейіт болған. Шотландия патшаларының жылнамасына сәйкес, Кирик Гириктің қасиетті қамқоршысы болған, себебі оның есімі латын тіліндегі Кирикус атауымен дыбыстас, сонымен қатар Кирикке арналған алғашқы шіркеу Гирик билік еткен кезде Абердинширдегі Экклсгриг (қазіргі Сент-Кайрус) деген жерде салынған. Әулиенің мерекесі 16 маусымда, және 885 жылы осы күні (немесе оған жақын күндері) күн тұтылуы болған, ол Гирик пен Эохайдтың патшалығымен байланысты, себебі тұтылудан көп ұзамай екеуі "патшалықтан қуылды".

Гирик пен эохаид арасындағы байланыс

Эохайд пен Гирик арасындағы қарым-қатынас туралы әртүрлі теориялар айтылды, барлық есеп бойынша, Гирик екеуінің үлкені болған. Латын тілінде жазылған Альба патшаларының хроникасы Гириктің Эохайдпен қарым-қатынасын сипаттау үшін *alumnus ordinatorque* сөзін қолданды. Аудармашы Т. Х. Уикс бұл сөз тіркесін ағылшын тіліне "оқытушы және премьер-министр" деп аударған, бірақ сол бөлімде *alumnus* үшін "бала асырап алу" ұсынды, "Eochodius, cum alum(p)no suo, expulsus est nunc de regno" дегенді "Еохаид өзінің "бала асырап алу" ұлымен бірге патшалықтан қуылды" деп аударды. Танымал тарих кітаптары мен веб-сайттарда екеуін "немере інілер" немесе "бірнеше буын аралық туыстар" деп атауға бейім. Алайда, бұл туыстық байланыс тек болжам ғана, себебі Гириктің шежіресі белгісіз. Эохайдтың әкесі Рун "бриттердің патшасы" болған, ал Гириктің әкесі Дунгал туралы көбінесе ештеңе белгілі емес, бұл оның (Дунгалдың) патшалық әулеттен еместігі туралы болжамға себеп болуы мүмкін. Мүмкін, танымал веб-сайт Undiscovered Scotland-тың авторы ең орынды шешімді тапқан шығар, Гирикті Эохайдтың "бірқатар күмәнді туысы" деп атады. Екі ғалым олардың арақатынасын туыстық емес, саяси тұрғысынан қарастырды. Комментатор А. Уикс: "Гирик патшалық қанға ие болмаған болуы мүмкін, сондықтан ол Эохайдты марионетка ретінде пайдаланды" деп болжады. 1904 жылы Оксфорд профессоры сэр Джон Рис осыған ұқсас қорытындыға келді, "Гирик Эохайдқа қарағанда, пиктік текті кельт емес патша ретінде, пиктік ұлтының билігін жүзеге асырды, ал Эохайд Фортреннің бриттері арасында оған көбінесе бағынышты болды" деген пікірді айтты. Олар туралы белгілі нәрсе – 878 жылы Гирик Эохайдтың (інісі) Аэдты "шайқаста" Nrurim қаласында, шамамен Стирлингтің солтүстігінде өлтіргені. Содан кейін Гирик пен Эохайд, олардың қарым-қатынасы қандай болса да, он бір жыл бойы бірлесіп билік жүргізді.

Байдың баласы

Тағдыр ұлы келеді, ол Альбаны жалғыз билеуші ретінде билейді. Оның заманында британдықтар төмендеп, әсем қайықтары бар Альба биікке көтеріледі. Жүрегім мен денем қуанышқа толы, руым маған былай дейді: "Шығыстағы жерінде Тағдыр ұлының билігі Шотландиядан қайғыны кетіреді". Он жеті жыл (батылдық бекіністерінде) Шотландияның тәуелсіздігі. Ол сактарды, шетелдіктерді және британдықтарды үйінде құлдыққа алады. Берханның болжамы. Берханның болжамы, XI ғасырдағы шотланд және ирланд патшаларының тарихын пайғамбарлық түрінде баяндайтын өлең, өте қиын дерек көзі болып табылады. Пайғамбарлық патшаларды есімдерімен емес, лақаптарымен атайды, сондықтан оны басқа мәліметтермен байланыстыру қиын. Пайғамбарлықта Гирик "Тағдыр ұлы" лақабымен аталады деп есептеледі. Альба патшаларының жылнамасындағы Гирик туралы жазба бұрмаланған болуы мүмкін. Онда былай делінген: "Британның [Стратклайдтың] патшасы, Рунның ұлы Эохайд, Кеннеттің қызының немересі он бір жыл билік жүргізді; бірақ басқалар осы уақытта басқаның ұлы Гирик билік жүргізді дейді, себебі ол Эохайдтің асырап алған әкесі және қамқоршысы болды. Оның екінші жылы Ниалдың ұлы Аид қайтыс болды; ал тоғызыншы жылы Кириктің күнінде күн тотығу болды. Эохайд пен оның асырап алған әкесі патшалықтан қуылды". Кеннет – Кеннет МакАльпин (Cináed mac Ailpín); Аид, Ниалдың ұлы – Аид Финдлиат, ол 879 жылдың 20 қарашасында қайтыс болды; ал Кирдің күні 16 маусым, сол күні 885 жылы күн тұтылуы болды.

Ұлы Григорий

12 ғасырда Гирик шотланд шіркеуін пиктілердің қысымынан азат еткен және фантастикалық түрде, Ирландия мен Англияның көп бөлігін жаулап алған ретінде аңызға айналды. Осының нәтижесінде Гирик Ұлы Григорий деген атпен белгілі болды. Бұл әңгіме Альба патшаларының хроникасының нұсқасында кездеседі, ол Эндрю Винтонның «Шотландияның бастапқы хроникасы» (Orygynale Cronykil of Scotland) еңбегіне енгізілген. Мұнда Гирик немесе Григ Дунгалдың ұлы, «Макдугалл» деп аталған. «D» тізімі, қалыпты нұсқа саналатын, Гирик туралы мына мәліметтерді қамтиды: Гирик, Дунгалдың ұлы, он екі жыл патшалық құрды; ол Дундурнда қайтыс болып, Ионада жерленді. Ол бүкіл Ирландияны және Англияның жартысын дерлік бағындырды және сол уақытқа дейін пиктілердің салты бойынша құлдықта болған шотланд шіркеуіне алғашқы болып еркіндік сыйлады. Кейбір нұсқаларда Гириктің басып алған жерлері Ирландияның (Хиберния) орнына Берниция ретінде көрсетілген. Уильям Форбс Скене бұл оқиғаны Санкто Кутберто тарихындағы оқиғамен байланыстырды, онда король Хафдан қайтыс болғаннан кейін Нортумбриялықтар мен Нортмандар шотландтардың шабуылына тойтарыс беру үшін король Гутфритпен біріккен. Бұл мәлімет Попплтон қолжазбасында кездеспейді. «D», «F», «I», «K» және «N» тізімдері Мелроуз хроникасы көшірген басқа нұсқаны қамтиды.

" Біздің режиміміз "

Жақында "Dunkeld Litany" талқылауында, ол негізінен Германиядағы Шоттенклостер монастырьларында орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында жасалған, Томас Оуэн Клэнси түзетулер мен қосымшалардың ішінде 9-ғасырға тән нағыз Литания жатыр деген алдын ала қорытынды ұсынады. Бұл Литанияның Гиріктің нағыздығы және патшалығына қатысты мәні, патша мен әскерге арналған дұғада жатыр, онда патшаның аты Гирік деп аталады: Ut regem nostrum Girich cum exercito suo ab omnibus inimicorum insiidis tuearis et defendas, te rogamus audi nos.

Ол Альбаның үстінен бір-ақ патша ретінде билік жүргізетін болады .

А. А. М. Дункан Гирик пен Эокайдтың патшалықтағы байланысының негізсіз екенін, Гирик ғана пиктің патшасы болғанын, ол Кеннет МакАльпиннің қызының ұлы деп мәлімдегенін және оның Эокайдтың қамқоршысы (алумпнус) екендігі туралы мәліметтің ішкі жеңге (ауункулус) туралы қате түсінік екенін айтады. А. П. Смит Гиріктің Кеннет МакАльпиннің немересі, оның ағасы Дональд МакАльпиннің (Домналл мак Айльпин) ұлы болғанын ұсынды, бірақ бұл, әдетте, жазу қателігіне байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл жазбада Domnaill (немесе Dúngail) ұлы, басқаша белгілі емес Каусантин патша болғаны айтылады. Соңында, Бенджамин Хадсон Гиріктің Кеннет МакАльпин мен оның туыстарының Cenél nGabráin әулетіне емес, солтүстік Cenél Loairn-нің Морей үйіне жататындығын болжады және Гиріктің ағасы Каусантиннің бар екенін қабылдайды.