Рамла қаласының тарихы мен географиясы

Кіріспе

басқа да ұқсас аттар бар жерлер

Рамла немесе Рамле (, Ramlā; الرملة, ar Ramleh) – Израильдің Орталық округінде орналасқан қала. Бүгінде Рамле – еврейлер мен арабтардың тұратын Израильдің аралас қалаларының бірі. Бұл қала жақын орналасқан Лүдда қаласын тез арада басып өтті, оның тұрғындары жаңа қалаға көшірілді. Құрылғаннан кейін көп ұзамай Рамла Палестинаның сауда орталығы ретінде дамыды, керамика, бояу, тоқыма және зәйтүн майы өндірісінің орталығы болды, сондай-ақ көптеген мұсылман ғалымдарының мекеніне айналды. Қаланың гүлденуі 10-11 ғасырлардағы географиялық еңбектерде мақталып, Фатимидтер мен Селжұқтардың билігінде болған кезде айтылды. Алғашқы крестшілер келгенге дейін (шамамен 1099 жыл), Рамла провинциялық астана ретіндегі мәртебесін жоғалтты, содан кейін 12 ғасырдың басында крестшілер мен Фатимидтер арасындағы шайқастардың ортасы болды. Сол ғасырдың соңында ол Годфрид Буйон құрған крестшілер мемлекеті – Иерусалим Корольдігіндегі иелік орталығына айналды. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысына дейін Рамла халқының көп бөлігі арабтар болды, бірақ соғыс кезінде олардың көпшілігі қуылды. Кейін қалаға еврей иммигранттары қоныстанды. Бүгінде Рамла Израильдің аралас қалаларының бірі, халқының 76% еврейлер, ал 24% арабтарды құрайды (Израильдің араб азаматтарына қараңыз).

Омейяд дәуірі

Омейя әміршісі және Палестинаның губернаторы Сүлеймен ибн Абд әл-Малик өзінің әкімшілік орталығы ретінде Рамла қаласын құрды, мұсылмандардың бастапқы провинциялық астанасы Лидданың орнын басты. Сүлеймен 705 жылға дейін әкесі, халифа Абд әл-Малик тарапынан губернатор болып тағайындалды және ағасы, халифа әл-Уалид I билік еткен жылдары да қызметін жалғастырды. Ол 717 жылы халифа болып қайтыс болды. Рамла Фатимидтер дәуірінде (10-11 ғасырлар) Палестинаның астанасы болды. Бірінші крестшілердің 1099 жылы келгеніне дейін қаланың маңызды орталық және аудандық астана ретіндегі рөлі аяқталды. Қала өз атын, "рамл" (құм) сөзінің жекеше түрін, құмды аймақта орналасқандығынан алды. Сүлейменнің Рамла құру себептері жеке амбициясы және практикалық қажеттіліктер болды. Рамланың Лиддаға жақын орналасқандығы, ұзақ жылдар бойы дамыған және гүлденген қала, логистикалық және экономикалық тұрғыдан тиімді болды. Аймақтың экономикалық маңызы Мысыр мен Сирияны байланыстыратын екі маңызды жолдың (соның ішінде "Via Maris" деп аталатын жол) және Иерусалимді Жерорта теңізімен байланыстыратын жолдың қиылысында орналасқан стратегиялық орнына негізделген. Сүлеймен өзінің қаласын Лидданың жанында салды, бірақ Лидданың өзінен аулақ болды. Бұл, кең ауқымды құрылыс үшін жеткілікті орынның болмауымен және 630 жылдардағы мұсылман жаулап алуымен байланысты келісімдерге байланысты болуы мүмкін, бұл келісімдер, кем дегенде ресми түрде, оған Лиддадағы қалаған мүлікті тәркілеуге рұқсат бермеді. Тарихшы Ибн Фадлаллах әл-Умаридің (1347 жылы қайтыс болған) жазбаларында, Лидданың ортасында жер телімі сұраған Сүлейменнің өтінішіне жергілікті христиан дін қызметкері қарсылық көрсеткені айтылады. Ашуға мініп, ол дін қызметкерін өлімге кесуге тырысты, бірақ оның жергілікті кеңесшісі Раджа ибн Хайва оны бұл әрекеттен қайтарды және оның орнына жаңа қаланы, Лиддаға жақын, жақсырақ жерде салуды ұсынды. Орынды таңдағанда Сүлеймен Лидданың жақын орналасқан жерінің стратегиялық артықшылықтарын пайдаланды, бірақ қаланың физикалық шектеулерінен аулақ болды. Тарихшы Моше Шарон Лидданың "Омейя билеушілерінің көңіліне сай емес, тым христиандық рухта" болғанын айтады, әсіресе Абд әл-Малик жүргізген арабтандыру және исламдану реформаларынан кейін. Әл-Жахшияридің (942 жылы қайтыс болған) сөзіне сүйенсек, Сүлеймен Иерусалимдегі Қабырға күмбезі мен Дамасктағы Ұлы мешіттің негізін салған әкесі мен әл-Уалидтің үлгісін алып, ұлы құрылысшы ретінде танылуға ұмтылды. Луздың айтуынша, Рамланың құрылысы Сүлейменнің "өлімсіздікке жолы" және "Палестина пейзажына оның жеке таңбасы" болды. Сүлеймен Рамлада сарайлық резиденциясын бірінші болып тұрғызды, ол Палестина әкімшілігінің (диван) орны ретінде қызмет етті. Келесі құрылыс – Дар әл-Саббагин (Бояушылар үйі) болды. Жаңа қаланың ортасында қауымдық мешіт салынды, кейіннен ол Ақ мешіт деп аталды. Ол Сүлейменнің мұрагері, халифа Омар II билік еткен жылдары ғана аяқталды. Сүлейменнің құрылыс жұмыстарын Лиддадан келген христиан Битрик ибн әл-Нака қаржылық тұрғыдан басқарды. Ақ мешіттің қалдықтары, кейінірек салынған минаретпен бірге, қазіргі уақытта көрінеді. Ауласында Омейя дәуірінен қалған жер асты су резервуарлары бар. Рамла ерте заманнан-ақ айналасындағы аймақтың ауыл шаруашылығы өнімдері үшін сауда орталығы ретінде, сондай-ақ бояу, тоқу және керамика өндірісінің орталығы ретінде дамыды. Онда көптеген мұсылман дін ғалымдары да тұрды. Сүлеймен қалада әл-Барада деп аталатын су құбырын салды, ол суды Тель-Гезерден Рамлаға жеткізді, ол оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Рамла Палестинаның сауда орталығы ретінде Лидданың орнын басып алды. Лидданың көптеген христиан, самариялық және еврей тұрғындары жаңа қалаға көшірілді. Дәстүрлі есептерде Лидда Рамланың құрылуынан кейін бірден маңызын жоғалтқаны айтылса да, Сүлейменнің Лидда тұрғындарын Рамлаға көшіруге жасаған тырыстары туралы әңгімелер әртүрлі. Кейбіреулер ол Лиддадағы шіркеуді ғана қиратты десе, енді біреулер қаланы толығымен қиратты деседі. Әл-Яғұби (839 жылы қайтыс болған) Сүлейменнің Лидда тұрғындарының үйлерін қиратып, оларды Рамлаға көшіруге мәжбүрлегенін және қарсылық көрсеткендерді жазалағанын атап өтті. Әл-Жахшияридің сөзіне сүйенсек, Сүлеймен "әл-Рамла қаласын және оның мешітін құрды, осылайша Лодтың [Лидданың] құлдырауына себепкер болды".

The Umayyad prince and governor of Palestine, Sulayman ibn Abd al Malik, founded Ramla as the seat of his administration, replacing Lydda, the Muslims' original provincial capital. Sulayman had been appointed governor by his father Caliph Abd al Malik before the end of his reign in 705 and continued in office through the reign of his brother Caliph al Walid I , whom he succeeded. He died as caliph in 717. Ramla remained the capital of Palestine through the Fatimid period (10th–11th centuries). Its role as the principal city and district capital came to an end shortly before the arrival of the First Crusaders in 1099. It received its name, the singular form of raml (sand), from the sandy area in which it sat. Sulayman's motives for founding Ramla were personal ambition and practical considerations. The location of Ramla near Lydda, a long established and prosperous city, was logistically and economically advantageous. The area's economic importance was based on its strategic location at the intersection of the two major roads linking Egypt with Syria (the so called "Via Maris") and linking Jerusalem with the Mediterranean coast. Sulayman established his city in Lydda's vicinity, avoiding Lydda proper. This was likely due to a lack of available space for wide scale development and agreements dating to the Muslim conquest in the 630s that, at least formally, precluded him from confiscating desirable property within Lydda. In a tradition recorded by the historian Ibn Fadlallah al Umari (died 1347), a determined local Christian cleric refused Sulayman's requests for plots in the middle of Lydda. Infuriated, he attempted to have the cleric executed, but his local adviser Raja ibn Haywa dissuaded him and instead proposed building a new city at a superior, adjacent site. In choosing the site, Sulayman utilized the strategic advantages of Lydda's vicinity while avoiding the physical constraints of an already established urban center. Historian Moshe Sharon holds that Lydda was "too Christian in ethos for the taste of the Umayyad rulers", particularly following the Arabization and Islamization reforms instituted by Abd al Malik. According to al Jahshiyari (died 942), Sulayman sought a lasting reputation as a great builder following the example of his father and al Walid, the respective founders of the Dome of the Rock in Jerusalem and the Great Mosque of Damascus. The construction of Ramla was Sulayman's "way to immortality" and "his personal stamp on the landscape of Palestine", according to Luz. The first structure Sulayman erected in Ramla was his palatial residence, which dually served as the seat of Palestine's administration ([[divan). The next structure was the Dar al Sabbaghin (House of the Dyers). At the center of the new city was a congregational mosque, later known as the White Mosque. It was not completed until the reign of Sulayman's successor Caliph Umar II The Sulayman's construction works were financially managed by a Christian from Lydda, Bitrik ibn al Naka. The remains of the White Mosque, dominated by a minaret added at a later date, are visible in the present day. In the courtyard are underground water cisterns from the Umayyad period. From early on, Ramla developed economically as a market town for the surrounding area's agricultural products, and as a center for dyeing, weaving and pottery. It was also home to many Muslim religious scholars. Sulayman built an aqueduct in the city called al Barada, which transported water to Ramla from Tel Gezer, about to the southeast. Ramla superseded Lydda as the commercial center of Palestine. Many of Lydda's Christian, Samaritan and Jewish inhabitants were moved to the new city. Although the traditional accounts are in agreement that Lydda almost immediately fell into obscurity following the founding of Ramla, narratives vary about the extent of Sulayman's efforts to transfer Lydda's inhabitants to Ramla, some holding that he only demolished a church in Lydda and others that he demolished the city altogether. Al Ya'qubi (died 839) noted Sulayman razed the houses of Lydda's inhabitants to force their relocation to Ramla and punished those who resisted. In the words of al Jahshiyari, Sulayman "founded the town of al Ramla and its mosque and thus caused the ruin of Lod [Lydda]".

Крестоносцылар дәуірі

Бірінші крест жорығының әскерлері асығыс эвакуацияланған қаланы соғыссыз басып алды. Бірақ Иерусалим Крестонос патшалығының алғашқы жылдарында осы стратегиялық орнына бақылау, Палестинаның оңтүстік жағалауындағы Фатимидтердің билігіндегі Аскалон қаласынан келген крестоносшылар мен египеттік әскерлер арасында үш тізбектей шайқасқа әкелді. Крестшілердің билігі тұрақталғаннан кейін Рамла Иерусалим Корольдігіндегі иелік орнына айналды, Яффа және Аскалон графтығындағы Рамла билігіне кірді. Бұл қала белгілі бір экономикалық маңызға ие болды және Иерусалимге саяхат жасаушы паломниктер үшін маңызды тоқтау орны болды. Крестоносшылар оны Киелі кітаптағы Раматаиммен теңестіріп, Ариматея деп атады. Шамамен 1163 жылы раввин және саяхатшы Бенджамин Тудела, ол да оны көне қала деп жаңылыстырып, "Рамаға немесе Рамлеге барды, онда ата-бабаларымыздың дәуірінен қалған қабырғалардың қалдықтары бар, себебі олар тастарға жазылған. Шамамен 300 яһуди тұрады. Бұрын бұл өте үлкен қала болған, ал екі миль (3 км) қашықтықта үлкен яһуди зираты бар".

Орта ғасырдың аяғы

1480 жылдары, Мамлюк дәуірінің соңында Феликс Фабри Рамлаға сапар шегіп, ондағы хамамды "тамаша және шеберлікпен салынған" деп сипаттады. Осман империясының алғашқы кезеңінде, 1548 жылы жүргізілген халық санағында Рамлада 528 мұсылман және 82 христиан отбасы тұрғандығы тіркелді. 1799 жылдың 2 наурызында Наполеон Бонапарт Палестинаны жаулап алуға жасаған сәтсіз әрекеті кезінде Рамланы басып алып, Францискан ауруханасын өзінің штаб-пәтері ретінде пайдаланды. Ауыл Пьер Жакотиннің осы науқан барысында жасаған картасында "Рамле" деп белгіленген. 1838 жылы Эдвард Робинсон Рамленің шамамен 3000 тұрғыны бар, зәйтүн ағаштары мен көкөністерге оранған қала екенін анықтады. Қаланың көшелері аз, үйлер тастан салынған және жақсы күйде болған. Қалада бірнеше мешіт болды. 1863 жылы Виктор Герин латын (католик) халқының саны екі дін қызметкері мен 50 пайышшыға дейін азайғанын байқады. 1869 жылы халық саны 3460 адамды құрады: 3000 мұсылман, 400 грек православ және 60 католик. 1882 жылы Палестинаны зерттеу қорының Батыс Палестинаны зерттеу жұмысында қалада базар бар екені, бірақ "оның гүлденуі күрт төмендеп, көптеген үйлер, соның ішінде Серай да қирауға бет бұрған" деп жазылған. Қаланың кеңеюі тек 19 ғасырдың соңында басталды. 1889 жылы бұл кезде қалада еврей халқы болмағандықтан, 31 еврей жұмысшы отбасы қоныстанды.

Британдық мандат кезеңі

1922 жылы Палестинада британдық мандат билігі жүргізген халық санағында «Рамле» қаласының халқы 7312 адамды құрады (5837 мұсылман, 1440 христиан және 35 еврей). Христиандар діни ағымдары бойынша бөлінді: 1226 православиелік, 2 сириялық православиелік (якобиттер), 150 рим-католик, 8 мелкит католигі, 4 маронит, 15 армян, 2 эфиопиялық шіркеу және 36 англикан. Он жылдан кейін халық саны шамамен 25%-ға өсті; 1931 жылғы санақта 10 347 адам тіркелді (8157 мұсылман, 2194 христиан, бес еврей және екі друз), олар 2339 үйге орналасқан. Рамла 1920-ші жылдардың соңында сымды электр қуатымен (сионистік «Палестина электр компаниясы» ұсынған) қамтамасыз етілді. Экономист Басим Фарис бұл фактіні Рамланың көршілес Лиддадан жоғары тұрмыс деңгейіне ие екендігінің дәлелі ретінде атап өтті. Ол Рамлада «экономикалық қажеттіліктер ұлтшылдықтан басым түседі» деп жазды, ал Лидда, «Рамледен он минуттық жерде орналасқан, электр тогы сияқты жайлылыққа әлі де қарсы келеді, сондықтан әлі қызмет көрсетілмейді; мүмкін, кедей халықтың төмен тұрмыс деңгейі қазіргі бағамен қызметті пайдалануға мүмкіндік бермейді, ол жарықтандыру үшін мұнаймен бәсекелесе алмайды». Шейх Мұстафа Хайри 1920 жылдан 1947 жылға дейін Рамла қаласының мэрі болды. 1938 жылғы ауыл статистикасы халықты («Рамле, Эр») 11 950 адам деп көрсетеді. 1945/46 жылғы мәліметтерде «Рамле» қаласының халқы 15 160 адамды құрады (11 900 мұсылман және 3260 христиан).

1947-1948 жылдардағы соғыс

Рамла 1947 жылғы БҰҰ-ның бөлу жоспары бойынша ұсынылған араб мемлекетінің аумағына кіретін бөлік болды. Дегенмен, Рамланың географиялық орны және Иерусалимге бағытталған негізгі жабдықтау жолындағы стратегиялық маңызы оны 1947-1948 жылдардағы азаматтық соғыс, содан кейін 1948 жылғы халықаралық араб-израиль соғысында даулы мәселеге айналдырды. 18 ақпанда еврей әскери ұйымы Иргунның Рамла базарында жасаған бомбалық шабуылы салдарынан 7 тұрғын қаза тауып, 45 адам жарақат алды. Рамлаға жасалған бірнеше сәтсіз шабуылдан кейін Израиль армиясы "Дани" операциясын бастады. Рамла 1948 жылдың 12 шілдесінде, Лидда басып алынғаннан кейін бірнеше күн өткен соң жаулап алынды. Арабтардың қарсыласуы 12 шілдеде тоқтатылды, ал қалған тұрғындарының көп бөлігі жер аударылды. Илан Паппе сияқты ғалымдардың пікірінше, бұл этникалық тазалау болып есептеледі, бірақ бұл мәселе даулы. 1949 жылдың қараша айына қарай Рамла және Лодта шамамен 2000 араб тұрды.

Израиль мемлекеті

Рамла Израиль мемлекетінің ішінде аралас еврей-араб қаласына айналды. Рамладан кеткендердің араб үйлерін Израиль үкіметі еврейлерге берді, бірінші кезекте Еуропадан келген Холокосттан зардап шеккендерге, содан кейін араб және мұсылман елдерінен келген иммигранттарға. 2013 жылғы Израиль полициясының баяндамасы бойынша, Орталық округ есірткіге байланысты ұсталғандар саны бойынша Израильдің жеті округі ішінде төртінші орында тұр. Бүгінде Рамлада Израильдің бес түрмесі орналасқан, оның ішінде жоғары қауіпсіздік деңгейіне ие Аялон түрмесі және елдегі жалғыз әйелдер түрмесі – Неве Тирза бар. 2015 жылы Рамла Израильдегі ең жоғары қылмыс деңгейі тіркелген қалалардың бірі болды.

Ақ мұнара

Рамла мұнарасы, сондай-ақ Ақ мұнара деп те аталады, 13 ғасырда салынған. Ол 8 ғасырда халифа Сүлеймен салған Ақ мешіттің (әл-Мәсжид әл-Әбьяд) минареті қызметін атқарды, бүгінде оның тек қалдықтары ғана көрініс тапқан. Мұнара алты қабаттан тұрады және 119 сатыдан құралған спиральді баспалдаққа ие.

Аркалар тоғаны

Аркалар тоғаны, сонымен қатар Әйелі Елена тоғаны және Бир әл Анезия деп те аталады, – бұл 789 жылы (Ерте Мұсылман кезеңінде) Аббасид халифі Харун әл-Рашид тұсында Рамла қаласын тұрақты сумен қамтамасыз ету үшін салынған жер асты су қоймасы. Цистернаны пайдалану X ғасырдың басында (Фатимид дәуірінің басында) тоқтатылған, бұл қалаға су жеткізетін басты акведук сол кезде қолданыстан шыққан болуы мүмкін.

Ұлы мешіт

XII ғасырдың бірінші жартысында крестшілер собор салды, XIII ғасырдың екінші жартысында мамлюктер Рамланы басып алғанда ол мешітке айналдырылды. Олар дөңгелек минарет, солтүстік жақтан кіреберіс және михраб салған. Рамланың Ұлы мешіті, сондай-ақ Эль Омари мешіті деп белгілі, архитектуралық тұрғыдан Израильдегі ең ірі және ең жақсы сақталған крестшілер шіркеуі болып табылады.

Францискан шіркеуі мен хосписі

Рамланың басты бульвары Герцль көшесіндегі Киелі Никодим мен Ариматиялық Киелі Жүсіптің хосписі сағатты беті бар шаршы мұнарасымен оңай танылады. Ол францискан шіркеуіне қарасты. Наполеон 1799 жылы Палестина жорығында осы хосписті штаб ретінде пайдаланды.

Рамла мұражайы

Рамла мұражайы британдық мандаттық биліктің бұрынғы қалалық бас кеңсесінде орналасқан. 1922 жылы салынған ғимарат араб архитектурасының элементтерін, мысалы, аркалы терезелер мен өрнекті плиткалы едендерді қамтиды. 1948 жылдан кейін Израильдің Қаржы министрлігінің орталық аудандық кеңсесі болды. 2001 жылы ғимарат Рамла тарихын көрсететін мұражайға айналды.

Британдық одақтастық соғыс қорымы

Ұлыбритания Соғыс Ескерткішінің қорымы Израильдегі осындай қорымдардың ең ірісі болып табылады, онда екі дүниежүзілік соғыста және Ұлыбританияның басқару кезеңінде қаза тапқан солдаттардың қабірлері сақталған.

Сәйкестендіру

Иштори Хапарчи (1280–1355) және басқа да ерте еврей жазушылары баяндаған дәстүр бойынша, Рамла – Філістімдердің Киелі кітаптағы Ғат қаласы болған. Бастапқы археологиялық тұжырымдар Рамланың ежелгі қала орнында салынбағанын көрсеткенімен, соңғы жылдары Рамланың оңтүстігінде көне қаланың қираған қалдықтары табылды. Алдында Бенджамин Мазар ежелгі Ғаттың Рамланың шығысындағы Рас-Абу Хамид орнында жатқанын ұсынған еді. Дегенмен, Ави Йонах оны басқа Ғат деп санады, ол қазір көбінесе Ғат-Гитайм деп аталады. Бұл көзқарасқа басқа ғалымдар да қолдау білдіреді, олар Ғаттың (Телл-эс-Сафи деп есептеледі) және Ғат-риммон немесе Гитаймның (Рамлада немесе оның жанында) бірдей болғанын айтады.

Қазба тарихы

1992–1995 жылдары Рамлада жүргізілген археологиялық қазбалар ақ мешіт маңында бояу өнеркәсібінің қалдықтарын (Дар әл Саббагин, бояушылар үйі) ашты; бассейн, жер асты резервуарлары мен цистерналар сияқты гидравликалық құрылыстар; сондай-ақ, араб жазуларымен мөрленген шыны, монеталар және құмыра тұтқаларын қамтитын көптеген керамикалық табыстар. Рамладағы қазба жұмыстары 2010 жылға дейін Израильдің Ежелгі Есімдер Басқармасы (IAA) атынан Эли Хаддад, Орит Сегал, Веред Эшед және Рон Туэг басшылығымен жалғасты. 2021 жылдың қаңтар айында Иерусалим еврей университеті мен Хайфа университетінің археологтары Рамла қаласының жанындағы Нешер Рамла ашық алабындағы Орта палеолит кезеңіне жататын 120 000 жылдық аурок сүйегінде алты мүсіндік бейненің табылуын хабарлады. Археолог Йосси Зайднердің сөзіне сүйенсек, бұл табылған нәрсе Левант аймағындағы ең ежелгі табыс болды. Сүйекті зерттеу үшін үш өлшемді бейнелеу және микроскоптық талдау пайдаланылды. Алты сызықтың ұзындығы 38-ден 42 миллиметрге дейін болды.

Жер сілкіністері

Қала тарихи тұрғыдан бірнеше ірі жер сілкіністерінен ауыр зардап шекті, оның ішінде 1033 жылғы Иордан рифті аңғарындағы жер сілкінісі, 1068 жылғы Таяу Шығыс жер сілкінісі, 1070 және 1546 жылдардағы шағын жер сілкіністері және 1927 жылғы Иерихо жер сілкінісі.

Сирек кездесетін үңгір экожүйесі

2006 жылдың мамыр айында Рамла маңында, Мошав Яд Рамбамнан тыс жерде табиғи түрде жабық жер асты кеңістігі – қазір Аялон үңгірі деп белгілі болған кеңістік табылды. Үңгірде ерекше экожүйе қалыптасқан, ол бактерияларға негізделген. Бұл бактериялар судағы күкірт қосылыстарынан химиялық жолмен өмірге қажетті барлық энергияны өндіреді, ал жер бетінен жарық немесе органикалық қорек түспейді. Рамланың шетіндегі Нешер цемент карьерінде жұмыс істеген бульдозер қапылыста үңгірге еніп кетті. Табылған жаңалықтар үңгірдің оқшауланғандығымен байланысты, бұл арнайы дамыған организмдердің толық азық тізбегінің эволюциясына әкелді, соның ішінде бұрын белгісіз бірнеше омыртқасыздар түрлері бар. Үңгірде әртүрлі деңгейлерде орналасқан бірнеше үлкен залдар бар, оның ұзындығы метрге жетеді, бұл оны Израильдегі ең үлкен үшінші әктас үңгірі етеді. Табылған жаңалықтардың бірі – көзсіз шаян, оған оны анықтаған зерттеушілер – Исраэль Нааман мен Ханан Диментманның құрметіне "Акрав Исраханани" деген ат берілді. Үңгірде табылған он соқыр шаянның барлығы бірнеше жыл бұрын қайтыс болған, мүмкін, жақында жер асты суларының тым көп сорылуы жер асты көлінің кішіреюіне, ал оның салдарынан азық-түлік қорының азаюына себеп болған. Журналистер "Нұхтың кемесі үңгірі" деп атаған үңгірде жеті түрлі троглобиттік шаянкөздер мен көкжапырақтар табылған, олардың бірнешеуі ғылымға белгісіз.

Демография

Израильдің Орталық статистика бюросының мәліметтері бойынша, 2004 жылдың соңында Рамлада барлығы 63 462 адам тұрды. 2001 жылы қала тұрғындарының этникалық құрамы 80% еврей, 20% араб (16% мұсылман арабтар және 4% христиан арабтар) болды. Рамла Израильдегі қараиттік иудаизмнің орталығы саналады. Пәкістанның Карачи қаласынан көптеген яһудилер Израильге көшіп келіп, Рамледе қоныстанды және Маген Шаломе синагогасын салған, оның аты Карачидегі Магайн Шаломе синагогасының құрметіне берілген.

Экономика

CBS деректері бойынша, 2000 жылы Рамлада 21 000 жалақылы жұмысшы және 1700 жеке кәсіпкер болған. Жалақылы жұмысшының орташа айлық жалақысы 4300 шекелді құрады, бұл 2000 жыл ішінде 4,4%-ға нақты өсімді көрсетті. Жалақылы еркектердің орташа айлық жалақысы 5200 шекелді құрады, бұл 3,3%-ға нақты өсім болса, әйелдер үшін 3300 шекелді құрады, бұл 6,3%-ға нақты өсімді көрсетті. Жеке кәсіпкерлердің орташа табысы 4900 шекелді құрады. Барлығы 1100 адам жұмыссыздық жәрдемақысын алды, ал 5600 адам табыс үстемесін алды. Израильдің цемент өндірушісі – «Нешер Израиль» цемент кәсіпорны Рамладағы өзінің негізгі зауытын сақтайды. «Нешер» карьері аумағындағы археологиялық қазбалар ірі Екінші храм дәуіріндегі еврей қаласының және оның үстінде орналасқан христиандық Византиялық елді мекеннің қалдықтарын ашты. Аймақта елуден астам жер асты жасырын кешендер табылды, олардың кейбіреулері сақтауға пайдаланылса, ал қалғандары суға қол жеткізе алатын адамдар үшін жасыру орындары деп саналады.

Көлік

Рамла темір жол станциясы Израиль темір жолдарының Тель-Авив–Иерусалим бағытында сағат сайын қызмет көрсетеді. Станция қаланың солтүстік-шығыс жағында орналасқан және алғаш рет 1891 жылғы сәуірде ашылған, бұл Израильдегі ең көне әрекет ететін темір жол станциясы. Соңғы рет ол 2003 жылғы 12 сәуірде, қала орталығына жақын жаңа жерде қайта құрылғаннан кейін қайта ашылды.

Білім

CBS мәліметінше, қалада 31 мектеп және 12 000 оқушы бар. Олардың ішінде 22 бастауыш мектепте 7700 оқушы, ал 9 жоғары мектепте 3800 оқушы бар. 2001 жылы Рамланың 12-сынып оқушыларының 47%-ы багрут аттестатын алды. Көптеген еврей мектептерін еврей православие ұйымдары басқарады. Арабтар, мұсылмандар да, христиандар да, Израильдің мемлекеттік мектептеріне қарағанда, жеке мектептеріне көбірек сенеді. Қазіргі уақытта екі христиан мектебі бар, мысалы, Терра Санта мектебі мен грек православие мектебі, сондай-ақ бір ислам мектебі ашылуға дайындалып жатыр. Рамладағы "Ашық үй" араб және еврей балалары үшін мектепке дейінгі және күндізгі бақша орталығы. Кешке қарай "Ашық үй" еврей, христиан және мұсылман балалары үшін сабақтан тыс бірлесу бағдарламаларын ұйымдастырады.