Кіріспе

Хадера () – Израильдің Хайфа округінде, Солтүстік Шарон аймағында, Тель-Авив және Хайфа қалаларынан шамамен 45 шақырым қашықтықта орналасқан қала. Қала Израильдің Жерорта теңізі жағалауындағы жазығының 7 км-ге созылған бөлігінде жатыр. Қала халқының көп бөлігі 1990 жылдан бері, әсіресе Эфиопия және бұрынғы Кеңес Одағынан келген иммигранттарды құрайды. 1891 жылы Литва мен Латвиядан келген «Ховевей Цион» қозғалысының мүшелері Хадераны шаруашылық колониясы ретінде құрды. 1948 жылы қала 11 800 тұрғыны бар аймақтық орталыққа айналды. 1952 жылы Хадера 53 000 дунам аумақты қамтитын қала болып жарияланды. Ауылға аты Вади әл-Худейра (وادي الخضيرة) деп қойылды, ол Хадера өзенінің жақын маңдағы бөлігінің ескі атауы еді. Ал бұрын Хадера өзенінің барлық бөлігі Нахр Ахдар (نهر الأخضر) деп аталған. Крестшілер бұл жерді Ликтера деп атады, бұл арабша «эль-Худейра» атауының бұрмаланған түрі. Бастапқыда жаңа елді мекенге еврейше ат беруге тырысты. Құрылғаннан кейін шамамен жарты жыл өткен соң, раввин Яаков Голдман «Хадере мошавындағы, яғни Хацордағы» оқиға туралы хабарлады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық әскерилер Ликтера атауын жиі қолданды. XIX ғасырдың соңында Хадера аймағын үш иммигрант тобы – черкестер, босниялықтар және орыс еврейлері мекендеген. Рой Маромның сөздерімен айтқанда, бұл трансұлттық отаршылар «араб тілінде сөйлейтін таулы аймақтың шаруалары мен түрікмен, нубиялық, египеттік және Араб түбегінен келген көшпелілер мекендеген, сирек қоныстанған жағалау жазығына» қосылды. Маром 1871 жылы Осман билігі Хирбет әл-Худейраны тексергенін және оның «жерді тіркеу ақысын төлеуге құқылы тұрғындары мен жергілікті шаруалары жоқ» екенін анықтағанын атап өтеді. Хайфалық саудагер Селим әл-Хури Х. әл-Худейрамен бірге 3000 гектар жерді сатып алып, қираған үйлердің арасында шаруашылық ендірісін құрды. 1890 жылы әл-Хури әл-Худейраны Ехошуа Ханкинге (1864–1945) сатты. Барон Эдмонд Джеймс де Ротшильдтің геодезисі Ицхак Голдхар Хадераның Кесарияның Гедера деп аталған бұрынғы қаланың орнында салынғанын мәлімдеді. Бұл туралы Тосефта Шевииттің 7 тарауында айтылған. Бенджамин Мазар ежелгі Гадорды, бұрын Кесарияның Гедерасы деп белгілі болған, Tell Ahḍar («жасыл төбе») деп аталатын жерде орналасқан деп санайды, кейін ол Tell esh Sheikh Ziraq деп аталды және қазір Тель Гадор деп белгілі, ол Гиват Олғаның оңтүстігіндегі жағалауда орналасқан. Ал басқалар ежелгі Гадераны Умм-Каис немесе әл-Жудейра деп санайды. Алғашқы еврей қоныстанушылары Хадераның басты синагогының жанындағы Хан деп аталатын ғимаратта тұрды. Халық он отбасы мен төрт күзетшіден тұрды. 1896 жылы барон Ротшильд Мысырдан келген «жүздеген қара жұмысшыларды» саздықтарды кептіру үшін қажетті «кең және терең орларды қазуға» жалдады. Олардың көптегені қайтыс болды. Жергілікті зираттағы ескі қабір тастары 540 адамның арасында 210-ы безгек салдарынан қайтыс болғанын көрсетеді. Сондықтан қала логотипіне Забур кітабынан (Техилим) алынған мынадай өлең жазылды: «Көз жасын төгіп егін егушілер қуанышпен егін жинайды» (126:5). Хашомер күзетшілері көршілес бедуиндердің шабуылына жол бермеу үшін егістіктерді күзетті. XX ғасырдың басында Хадера аймақтық экономикалық орталыққа айналды. 1930 жылдары аймақтағы жер даулары шешіліп, 1931 жылы халық саны 2002-ге жетті. 1937 жылы қалада барлық мектептерде, Хистадрут мектебінен басқа, тегін білім беру енгізілді.

Израиль мемлекеті

1948 жылғы соғыстан кейін Хадераның солтүстік-батыс бөлігі (оның ішінде "Неве Чайим") Араб әл-Фукараның халқы қоныс аударған палестиналық ауылына тиесілі жерлерге кеңейді. 1948 жылы елге иммигранттардың көптеп келуіне байланысты Хадера халқының саны күрт өсті. Жаңа келгендердің көп бөлігі Еуропадан болса, 40 йемендік отбасы да осы жерге қоныстанды. Жағалаудағы Гиват-Ольга және қаланың шығысындағы Бейт-Элиезер сияқты жаңа аудандар салынды. 1964 жылы Хадера қала деп жарияланды. 2002 жылдың басында Бат-Мицва кезінде бес азамат қаза тауып, алты адам жарақаттанды. 2005 жылғы 26 қазанда фалафель сататын орында жанкешті бомбалап, жеті азаматты өлтіріп, 55 адамды жарақаттады, олардың бесеуінің жағдайы ауыр болды. Екінші Ливан соғысы кезінде 2006 жылғы 4 тамызда Хезболладан ұшырылған үш зымыран Хадераға түсті. Ливан шекарасынан 80 шақырым оңтүстікке орналасқан Хадера, Хезболланың Израиль аумағында шабуыл жасаған ең алыс нүктесі болды. 2000-шы жылдары қала орталығы жаңартылып, жоғары технологиялық бизнес-парк салынып, әлемдегі ең ірі тұзсыздандыру зауыты құрылды. Қаланың солтүстік-шығысындағы дамымаған аймақта жаңа аудандар салынуда, сондай-ақ үлкен саябақтар, сауда орталықтары мен жалпы саны 1800 бөлмелі қонақүйлер салу жоспарлануда. Галилеяға, жағажайларға және маңызды тас жолдарға жақын орналасқандықтан, қала болашақта танымал демалыс орнына айналуы мүмкін.

География және жануарлар дүниесі

Хадера Тель-Авивтің солтүстігінде, Израильдің Жерорта теңізі жағалауындағы жазықта орналасқан. Қаланың құрамына енген аумақ еліміздің төртінші ірі қаласы етеді. Нахал Хадера паркі, эвкалипт ағаштарымен жабылған және Хашарон паркі Хадера қаласының шетінде орналасқан.

Көлік

Хадера Израиль темір жолдарының екі басты бағытында жатыр: Жағалау сызығы және қазірде тек жүк тасымалына арналған Шығыс сызығы. Қаланың теміржол станциясы қаланың батыс бөлігінде орналасқан және Биньямина мен Ашкелон арасында қатынайтын Тель-Авив маңындағы желіге кіреді. Хадера қаласының орталығы Израильдің екі маңызды солтүстік-оңтүстік тас жолының жанында орналасқан: Тель-Авивті Хайфамен байланыстыратын 2-тас жол және 4-тас жол. Бұл 2009 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілді.

Демография

Израильдің Орталық статистика бюросының мәліметтері бойынша, 2013 жылдың қазан айына қарай Хадераның халқы 91 634 адамды құрады, және жылдық өсім 1,2% шамасында. 2003 жылы қаладағы халық тығыздығы шаршы километрге 1 516,6 адамды құрады. 2013 жылы Хадераның 91 634 тұрғынының шамамен 23 407-сі көшіп келгендер, олардың көп бөлігі Эфиопиядан. Хадера 1948 жылдан бері тұрақты түрде өсіп келеді, сол кезде қаланың халқы 11 800 адамды құрады. 1955 жылы халық саны дерлік екі есеге өсіп, 22 500 адамға жетті. 1961 жылы ол 25 600-ге, 1972 жылы 32 200-ге, ал 1983 жылы 38 700-ге дейін өсті. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, 37 500 еркек және 39 200 әйел болды. 2000 жылы 27 920 жалақылы жұмыскер және 1 819 жеке кәсіпкер тіркелді. 2000 жылы жалақылы жұмыскердің орташа айлық жалақысы 5 135 шекельді құрады, бұл 2000 жыл ішінде 8,0% нақты өзгеріс көрсетті. Жалақылы еркектердің орташа айлық жалақысы 6 607 шекельді (нақты өзгерісі 9,0%) құрады, ал әйелдер үшін 3 598 шекельді (нақты өзгерісі 3,1%) құрады. Жеке кәсіпкерлердің орташа табысы 6 584 шекельді құрады. Барлығы 1 752 адам жұмыссыздық жәрдемақысын алды, ал 6 753 адам табыс үстемесін алды. 2019 жылы жалпы халық саны 97 334 адамды құрады, оның 91,8% еврейлер, ал 0,9% арабтар.

Медициналық мекемелер

Хадера қаласында Хиллель Яффе медициналық орталығы орналасқан.

Көршіліктер

Хадераның аудандарына Гиват-Ольга, Бейт-Элиезер, Кфар-Брандейс, Хаотсар, Хефциба, Неве-Хайим, Ниссан, Эфраим, Билу, Клариин, Нахалиэль, Шимшон, Шломо, Пе’ер, Биалик, Бейтар және Парк кіреді. Бейт-Элиезер – Елиезер Капланның есімімен аталып, қаланың шығыс бөлігінде орналасқан. Бұл аудан 1950-ші жылдары салынған. Ауданның көптеген үйлерінің жанында шағын шаруашылықтар болған, ал тұрғындары негізінен Румыния, Марокко және Йеменнен келген иммигранттар еді. Неве-Хайим – Хаим Арлозоровтың есімімен аталып, қаланың солтүстігінде орналасқан. 1935 жылы кооперативтік бірлестік ретінде құрылған. Ауданның көптеген үйлерінің жанында шағын шаруашылықтар болған. Ауданның орталығында бүгінге дейін сақталған су мұнарасы орналасқан. Гиват-Ольга – сионист белсендісі Ехошуа Ханкиннің әйелі Ольга Ханкиннің есімімен аталып, 1949 жылы Ханкин салған «Ольга Ханкиннің үйі» деп белгілі үйдің маңында құрылған. Нахалиэль – қала орталығының солтүстік-шығыс жағындағы аудан. 1912 жылы Йемен мен Аденнен келген иммигранттармен жеке қоныс ретінде құрылып, кейін қалаға қосылған. Эйн-Хайям – 2000 жылдардың басында қаланың оңтүстік-батысында, Гиват-Ольганың оңтүстігінде және Гадор табиғат қорығының солтүстігінде салынған жаңа аудан. Гиват-Билу – «Сиқырлы кілем» операциясы кезінде мемлекет құрылғаннан кейін келген Йеменнен келген иммигранттардың көпшілігі тұратын аудан. Хефциба – 1946 жылы құрылған шағын солтүстік ауданы. Бұл жоба 1939 жылы Палестина жерлерін дамыту компаниясымен жоспарланған. Ауданның көп бөлігін Йеменнен келген иммигранттар құрайды. Жанында орналасқан. Хаотсар – оның жері ХХ ғасырдың басында сатып алынған және ауданның атауы осы трасттың ивритше атауынан шыққан. Ауданның орталығында Траст үшін жер сатып алған Ехошуа Ханкиннің есімімен аталған «Ехошуа паркі» саябағы орналасқан. Кфар-Брандейс – 1927 жылы ауылдық ауыл ретінде құрылып, Луи Брандейс есімімен аталыпты. 1951 жылы Хадераға қосылған. Ауыл көп жыл бойы су мәселелері бойынша тәуелсіздігін сақтап келді, бірақ қазір қаланың ажырамас бөлігіне айналды.

Спорт

Хадерада үш футбол клубы бар: «Хапоэль Хадера», қазіргі уақытта 2017/18 маусымның соңында жоғары деңгейге көтерілгеннен кейін Израиль Премьер-лигасында ойнап жатыр. «Бейтар Хадера» (Лига Гимель Шомрон) және «Маккаби Кишронот Хадера» әйелдер футбол клубы (Лигат Нашим Ришона). Бұрын қалада «Маккаби Хадера», «Хапоэль Нахлиэль» және «Хапоэль Бейт-Элиэзер» клубтары да болған. Қала Израильдің жағажай футбол лигасында да өкілдік етіледі. Оның командасы, «Хапоэль Хадера», 2008 жылы чемпионатты жеңіп алды (бұрынғы атауы «Хадера принцтері» болған). Баскетболдан «Маккаби Хадера» әйелдер баскетбол командасы екінші лигадағы Liga Leumit, ал клубтың «Маккаби Хадера» ерлер баскетбол командасы үшінші лигадағы Liga Artzit-те ойнайды.