Кіріспе

Израильдегі ұжымдық қоныстар

Кибуц ( / קיבוץ, ; : kibbutzim קִבּוּצִים / קיבוצים) – Израильдегі дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығына негізделген, өздігінен құрылған қауымдастық. Алғашқы кибуц 1910 жылы Деганияда құрылды. Бүгінде шаруашылықтың орнын өнеркәсіптік кәсіпорындар мен жоғары технологиялық компаниялар секілді басқа салалар ішінара басып алды. Кибуцтар социализм мен сионизмнің бірігіп құрылған утопиялық қауымдастықтары ретінде пайда болды. Соңғы онжылдықтарда кейбір кибуцтар жекешелендіріліп, қауымдық өмір салтына өзгерістер енгізілді. Кибуц мүшесі кибуцник ( / קיבוצניק; көпше түрі – кибуцниктер) деп аталады, «ник» жұрнағы славян тілдерінен келген. 2010 жылы Израильде 270 кибуц болды, олардағы халық саны 126 000 адамды құрады. Олардың зауыттары мен шаруашылықтары Израильдің өнеркәсіптік өнімдерінің 9% -ын (8 миллиард АҚШ долларына бағаланады) және ауыл шаруашылығы өнімдерінің 40% -ын (1,7 миллиард АҚШ долларынан астам) құрайды. Кейбір кибуцтар жоғары технологиялық және әскери өнеркәсіпті де дамытты. Мысалы, 2010 жылы 200-ге жуық мүшесі бар Саса кибуцы әскери пластик өнеркәсібінен жылдық 850 миллион АҚШ доллары табыс тапты. Қазіргі уақытта кибуцтар 230 кибуцты біріктіретін зайырлы Кибуц қозғалысы, 16 кибуцты біріктіретін діни Кибуц қозғалысы және екі кибуцты қамтитын, одан да кіші діни Поалей Агудат Исраэль қозғалысына біріккен, олардың барлығы да кең ауқымды ұжымдық қоныс қозғалысының бір бөлігі болып табылады.

Алғашқы кибуцимдер

Кибуцтардың негізін Палестинаға көшіп келген Билу қозғалысының мүшелері қалады. Бірінші Алияның (1881-1903) мүшелерінен бұрын келгендері сияқты, шаруашылық ауылдарын құрғандардың көпшілігі Екінші Алия мүшелері фермер болуды жоспарлады; Османдық Палестинаның аграрлық экономикасында қол жетімді жалғыз мамандық. Алғашқы кибуц – 1910 жылы құрылған Дегания Алеф. Израильдегі кибуц қозғалысының негізін қалаушыларының кейбіреулері білім беру және ұжымдық тұрмыс салаларындағы Ежелгі Спартаның идеалдарына ықпал көрді. Кибуц қозғалысының пионерлерінің бірі Йосеф Баратц өзінің тәжірибесі туралы кітап жазды. Баратц және басқалар жерді өздері өңдегісі келсе де, 1909 жылы тәуелсіз фермер болу мүмкін емес еді. Кейіннен еврейлердің Иордан аръяғындағы шаруашылық қоныстануын қолдаған Артур Руппин былай деді: «Сұрақ топтық қоныстану жеке қоныстанудан артық па деген емес; мәселе – топтық қоныстану немесе мүлдем қоныстанудың болмауы». Османдық Палестина қатал орта болды. Ғалилея батпақты, Яһудия таулары тасты, ал елдің оңтүстігі – Негев шөлді болды. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – қоныс аударушылардың көпшілігі бұрын егіншілікпен айналыспаған. Санитарлық жағдай да нашар еді. Малярия, тиф және холера кең таралған. Бедуиндер шаруашылықтарға және елді мекендерге шабуыл жасады. Суару каналдарын бүлдіру және егінді өртеп жіберу де жиі кездесетін жағдайлар еді. Ұжымдық тұрмыс – бұл жай ғана жайсыз жерде қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ең логикалық жолы болды. Қауіпсіздік мәселесінен басқа, шаруашылық құру күрделі қаржылық жобаны қажет етті; ұжымдастырылған кибуцтердің негізін қалаушыларында тұрақты бірдеңе құруға жететін ресурстар болды, ал жеке өздерінде болмады. Соңында, жер үлкен еврей қауымы сатып алған. Әлемнің түкпір-түкпірінен еврейлер Палестинада жер сатып алу үшін «Көк қораптар» деп аталатын еврей ұлттық қорына монеталар салды. 1909 жылы Баратц, тағы тоғыз ер адам және екі әйел Ғалилея теңізінің оңтүстік жағында, арабтардың Умм-Джуни/Джуния ауылының жанында қоныстанды. Бұл жасөспірімдер бұрын ылғалды жерлерді адамдардың пайдалануына бейімдеуде, тас қалаушылар болып немесе ескі еврей қоныстарында жұмыс істеген. Олардың арманы – енді өздері үшін жұмыс істеу, жерді дамыту болды. Олар өздерінің қауымдастығын «Квуцзат Дегания» (мағынасы «бидай ұжымы» немесе «астық дәнділер қауымдастығы») деп атады, қазіргі Дегания Алеф. Деганияны құрғандар тығырықтан шығуға тырысты: «Дене шаршап, аяқтар күштен қалады, бас ауырады, күн күйдіріп, әлсіретеді», - деп жазды пионерлердің бірі. Кейде кибуц мүшелерінің жартысы жұмысқа келе алмай, көптегендері кетіп қалды. Қиындықтарға қарамастан, 1914 жылға қарай Деганияда елу мүше болды. Басқа кибуцтар да Ғалилея теңізінің маңында және жақын жердегі Езрел аңғарында құрылды.

Британ мандаты кезінде

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Осман империясының құлдырауы және одан кейін британдықтардың келуі Палестинадағы еврей қауымы мен оның кибуцтарына тиімділік әкелді. Осман билігі Палестинаға көшіп келуді қиындатып, жер сатып алуды шектеді. Күшейіп келе жатқан антисемитизм көптеген яһудилерді Шығыс Еуропадан қашуға мәжбүр етті. Погромдардан қашу үшін 1920 жылдардың басында ондаған мыңдаған ресейлік яһудилер Палестинаға көшіп келді, бұл көші-қон үшінші Алия деп аталды. 1920 жылдары сионистік еврей жастар қозғалыстары гүлденді, оңшыл қозғалыстар, мысалы, Бетар, және солшыл социалистік топтар, сияқты Дрор, Брит Хаолим, Кадима, ХабБоним (қазіргі ХабБоним Дрор) және Хашомер Хацайр. Екінші Алияға қатысқандардан өзгеше, бұл жастар топтарының мүшелері саяхатқа шығар алдында ауыл шаруашылығында біраз тәжірибе алған. Екінші және үшінші Алия мүшелерінің арасында ресейліктердің саны азайды, себебі Ресей революциясынан кейін Ресейден эмиграция тоқтатылды. Екі дүниежүзілік соғыс арасында кибуцтарға қоныстанған еуропалық яһудилер Шығыс Еуропаның басқа елдерінен, соның ішінде Германиядан келді. Бастапқыда қоғамдық жиналыстар практикалық мәселелермен шектелген, бірақ 1920-1930 жылдары олар көбірек бейресми сипатқа ие болды. Ас бөлмесінде отырудың орнына, топ от жанында жиналатын. Протоколдарды оқымай, сессия топтық биден басталатын. Кинерет көлінің жағасындағы кибуцтағы жастығын еске ала отырып, бір әйел былай деді: "Біздің бәріміз де талқылауға қатысқан кез қандай ғажайып болды, [ол] бір-бірімізді іздеген түндер еді. Мен осы қасиетті түндерді осылай атаймын. Үнсіздік сәттерінде, әрбір жүректен ұшқын шығады және олар аспанға тесіп өтетін бір үлкен отқа бірігеді деп ойладым. Біздің лагеріміздің ортасында от жанып тұр, ал хораның салмағымен жер ырғақты үнмен, жабайы әндермен бірге дірілдейді". 1920 жылдары құрылған кибуцтар Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын құрылған Дегания сияқты кибуцтардан ірілеу болды. Дегания құрылғанда он екі мүшесі болған. Одан он жыл өткен соң құрылған Эйн Харод 215 мүшемен басталды. Кибуцтар 1930 және 1940 жылдары өсіп, гүлденді. 1922 жылы Палестинадағы кибуцтарда 700 адам тұрды. 1927 жылы олардың саны 2000-ға жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде 79 кибуцта 24 105 адам тұрды, бұл Палестинадағы еврей халқының 5% құрады. 1950 жылы бұл көрсеткіш 65 мыңға жетіп, халықтың 7,5% құрады. 1989 жылы кибуц халқы 129 000-ға жетті. 2010 жылы олардың саны шамамен 100 000-ға төмендеді, Израильдегі кибуцтардың саны 270 болды.

Кибуц қозғалысының дамуы

1927 жылы Біріккен кибуц қозғалысы құрылды. Бірнеше Хашмер Хацаир кибуцилері бірігіп, Кибуц Арци құрды. 1936 жылы Палестинаның Социалистік лигасы құрылды және Хакиббуц ХаАрцидің қалалық одақтасы ретінде қызмет етті. 1946 жылы Хакиббуц ХаАрци мен Социалистік лига бірігіп, Палестинаның Хашомер Хацаир жұмысшы партиясын құрды, ол 1948 жылы Ахдут ХаАводамен бірігіп, солшыл Mapam партиясын құрды. 1928 жылы Дегания және басқа кішігірім кибуцтер Хевер Хакутзотты ("Квутзоттар қауымдастығы") құрды. Квутзоттар саналы түрде аз болды, 200-ден аспайды, себебі олардың пікірінше, бұл сенімді сақтау үшін маңызды болды. Квутзоттардың Еуропадағы жастар ұйымдарымен байланысы болған жоқ. Біріккен кибуц қозғалысына қатысқан кибуцтер мүмкіндігінше көп мүшелерді қабылдады. Соңында Гиват-Бреннерде 1500-ден астам мүше болды. Арци кибуцилері гендерлік теңдікке басқа кибуцтерге қарағанда көбірек мән берді. Әйелдер күйеулерін дәстүрлі еврейше "баали" ("қожайыным") емес, "иши" ("ерім") деп атады. Балалар балалар үйінде ұйықтады және күніне бірнеше сағат ғана ата-аналарына баратын. Діни көзқарастарда да айырмашылықтар болды. Кибуц Арци және Біріккен кибуц қозғалысы кибуцтері секулярлық болды, тіпті шұғыл атеистер еді, және "Құдайсыз монастырь" болуға ұмтылды. Кибуцниктердің көпшілігі ата-аналарының православие дінін жек көргенімен, жаңа қауымдастықтарында еврейлік сипаттардың болуын қалады. Жұма кештері әдетте ақ жамылғымен жабылған үстелге тамақ дайындалып, сенбі күні, мүмкіндігі болса, жұмыс істемейтін. Кейін ғана кейбір кибуцтер Йом Киппурды кибуцтің болашағына қатысты алаңдаушылықтарды талқылау күні ретінде қабылдады. Кибуцтер балалары үшін бірлескен Бар және Бат Мицва рәсімдерін өткізді. Кибуцниктер ата-аналары мен әже-әпкелері сияқты күніне үш рет дұға оқымады, бірақ Шавуот, Суккот және Пасха сияқты мерекелерді билермен, тамақпен және тойлармен атап өтті. Кибуцтер еврейлердің "ағаштардың туған күні" – Ту Бишват мерекесін қайта жаңғыртты. Жалпы алғанда, Пасха және Суккот сияқты ауыл шаруашылығымен байланысты мерекелер кибуцтер үшін ең маңызды болды. Діни кибуцтер мемлекет құрылғанға дейін топтасып құрылып, Діни кибуц қозғалысын құрды. Алғашқы діни кибуц – 1946 жылы құрылған Эйн Цурим болды.

Мемлекет құру

Арабтардың қарсылығы 1917 жылғы Балфур декларациясы және Палестинаға еврей қоныс аударушыларының толқыны аймақтың демографиялық тепе-теңдігін өзгерте бастаған кезде күшейді. Арабтар 1920 жылы Иерусалимде, 1921 жылы Яффада және 1929 жылы Хеброн қаласында қанды көтерілістер ұйымдастырды. 1930 жылдардың соңында араб-еврей қақтығыстары дерлік үнемі болып тұрды; 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісі палестиналық тарихнамада «Ұлы көтеріліс» деп те аталады. Кибуцтар әскери рөлге көшуді бастады. Кибуц мүшелері оқ атуды үйреніп, жаттығулар жасады. Израильдік әскери және мемлекет қайраткері Игал Аллон Ишувтың әскери іс-қимылдарында кибуцтардың рөлін былай түсіндірді:

Кибуцтар болашақ еврей мемлекетінің шекараларын анықтауда да маңызды рөл атқарды. 1930 жылдардың соңында Палестина арабтар мен еврейлер арасында бөлінетін болғандықтан, кибуцтар құрылып, олардың жер еврей мемлекетіне қосылуын қамтамасыз етуге тырысты. 1946 жылы Йом Кипурдан кейін күні, Израильдің осы шөлді, бірақ стратегиялық маңызды аймаққа құқығын нығайту үшін Негевтің солтүстік бөлігінде «Мұнара және қоршау» деп аталған он бір жаңа кибуц ашық түрде құрылды. Кибуц қозғалысының марксистік фракциясы – Кибуц Арци, бөлінуге қарағанда бір мемлекеттік шешімді жақтады, бірақ арабтар қарсы болған еврейлердің еркін көшіп келуін қолдады. Кибуцтар 1948 жылғы араб-израиль соғысында шайқасып, жаңадан құрылған Израиль мемлекетінде беделін арттырды. Дегания кибуцының мүшелері Молотов коктейльдерін қолданып, Сирия танктерінің Галилеяға басып кіруін тоқтатуға көмектесті. Мааган Майкл соғысты жеңіске жеткізген Sten мылтықтарына оқ-дәрі жасады. Мааган Майклдың құпия оқ-дәрі зауыты кейіннен кибуцтан бөлініп, Израиль әскери өнеркәсібіне айналды.

Мемлекет құрылғаннан кейін

Израильдің құрылуы және Еуропа мен Араб әлемінен еврей босқындарының толқыны кибуцтар үшін қиындықтар мен мүмкіндіктер әкелді. Иммигранттардың келуі кибуцтарға жаңа мүшелер мен арзан еңбек күші арқылы кеңеюге мүмкіндік берді, бірақ сонымен қатар ашкеназ кибуцтарының өзге мәдениеттен келген еврейлерге бейімделуін қажет етті. 1950 жылға дейін кибуцтардың көбісі Шығыс Еуропадан келген, Марокко, Тунис және Ирак яһудилерінен мәдени тұрғысынан өзгешеленген. Көптеген кибуцтар мизрахи яһудилерін жұмысшы ретінде жұмысқа алды, бірақ оларға мүшелік беруге көбінесе тартынды. Идеологиялық даулар да кеңінен таралды, бұл кейде жеке кибуцтардың бөлінуіне, сондай-ақ мүшелер арасында поляризация мен антагонизмге әкелді. Израиль бастапқыда АҚШ және КСРО тарапынан мойындалды. Өзінің алғашқы үш жылында Израиль бейтараптық қозғалысында болды, бірақ Давид Бен-Гурион біртіндеп Батыс жағына қарай бет бұра бастады. Израильдің Ұлы Саяхатта қай жаққа қосылуы керек деген мәселе кибуц қозғалысында жіктер тудырды. Тамақ залдары саяси көзқарастар бойынша бөлінді, тіпті кейбір кибуцтарда марксистік мүшелер де кетіп қалды. Әсіресе, Прагадағы Хашомер Хацаир өкілі сотталған Сланский ісінен кейін көңіл көшіп, наразылық туды. Тағы бір даулы мәселе Израиль мен Батыс Германия арасындағы өтемақы туралы келісімге қатысты. Кибуц мүшелері жеке басының қайғысының нәтижесінде алынған табысты қайтаруы керек пе? Егер Холокосттан аман қалғандарға өтемақы ақшасын қалдыруға рұқсат берілсе, теңдік принципіне бұл қандай әсер етеді? Соңында көптеген кибуцтар Холокосттан аман қалғандарға өтемақының барлығын немесе бір бөлігін қалдыруға рұқсат беру арқылы теңсіздікке осы бір жеңілдік жасады. Ұжымға берілген өтемақылар ғимараттарды кеңейтуге және тіпті демалыс шараларына жұмсалды. Кибуц қозғалысы ішіндегі әртүрлі фракциялар арасындағы жік 1948 және 1954 жылдар аралығында қалыптасты, содан кейін үш кибуц федерациясы пайда болды, олардың әрқайсысы әртүрлі Еңбек партиясына бағынды: Мапаймен Ихуд, Ахдут ХаАводамен Мюхад және Мапаммен Арци. 1970 жылдарға дейін кибуцтардың барлық жағынан гүлденгендей көрінді. Кибуцтар жұмысшы немесе тіпті шаруалар класының жұмыстарын атқарды, бірақ орта таптың өмір салтын ұнатты.

Қоғамдық өмір

Теңдік принципі 1970-жылдарға дейін өте қатаң сақталды. Кибуц мүшелері жеке құрал-жабдыққа, тіпті киімге де ие болмады. Сырттан алынған сыйлықтар мен кірістер ортақ қазынаға тапсырылды. Егер мүшеге қызмет түрінде сыйлық жасалса – мысалы, туысына сапар немесе ата-анасы төлеген шетелге саяхат – мүшелер жиналысында мұндай сыйлықты қабылдаудың дұрыстығы талқылауға түсуі мүмкін. Соңғы кездерге дейін мүшелер аспаздық залда бірге тамақтанды. Бұл – қауымдық өмірдің маңызды бір бөлігі деп есептелді.

Бала тәрбиесі

1920-жылдардан бастап 1970-жылдарға дейін көптеген кибуцтарда балалар ата-аналарының пәтерлерінде емес, "Бет Еладим" (בית ילדים) деп аталатын ортақ балалар үйінде ұйықтады. Балалар тікелей ата-аналарымен тәрбиеленбесе де, олар ата-аналарын жақсы біліп, олармен жақын байланыс орнатты. Ата-аналар таңертеңнен бастап жұмыстан кейін балалар үйіне барып, олармен ойнауға және қамқорлық жасауға асыға күтті. Бұл балалардың бейімделу қабілетіне және кибуц сияқты мекемелерге елеулі әсер етеді. Кибуцтардың осы қызықты тәсілдері зерттеулермен немесе оларсыз да әртүрлі пікір тудырады. 1930 жылдары кибуцтарда туған 20 ересек адамның сын мен ностальгияны білдірген пікірлері 2007 жылғы "Күн балалары" фильмінде жазылған. Фильм көптеген дауларды қозғап, кибуцтың алғашқы жылдарындағы бала тәрбиесіне қатысты қолдау және қарсылық білдірген көптеген реакцияларға әкелді. Фильмге түпнұсқалық кадрлар мен сұхбаттар енгізілген. Кибуцтардағы бала тәрбиесін ұйымдастыру көбінесе балалардың ең жақсы мүддесінен гөрі ересектердің қажеттіліктеріне негізделген. Бірлескен тәрбие ерлер мен әйелдер арасындағы теңдікті орнату құралы ретінде қарастырылды. Бұл көптеген утопиялық қоғамдастықтарға тән ерекшелік болды.

Жоғары білім

Бастапқыда жоғары білім кибуц үшін аса маңызды емес еді, себебі жұмыс көбінесе ауыл шаруашылығы саласында болды. Кибуц өзгеріп, өндіріс және өнеркәсіпке бет бұрған сайын, көбірек жастар жоғары білім алу үшін университеттерге және колледждерге түсе бастады. Кибуц студенттерінің арасында университеттерде оқитындардың жалпы үлесі 1978 жылы 38 проценттен [1990 жылы] 54 процентке дейін өсті. Алғашқыда кибуц колледж оқу ақысын толығымен төлесе, 1980-ші жылдардағы кибуц дағдарысы кезінде кейбіреулері оқу ақысының бір бөлігін ғана төлей бастады.

Гендерлік теңдік

Кибуцтағы гендерлік теңдіктің рөлі өте күрделі және алғашқы кибуцтар құрылғаннан бері өзгерістерден өтті. Кибуцтардың көп болуына байланысты, әйелдердің әрқайсысындағы тәжірибесі әртүрлі болды. Біреулер әйелдер кибуцта ерлермен толыққан толық тең болды және болып келеді дейді, ал енді біреулер теңсіздік әрқашан болған деп санайды. Қозғалыстың басында кибуцтарда ерлер басымдық құрып, олардың саны айтарлықтай көп болды. Дегенмен, әйелдер ерлермен бірдей көптеген жұмыстарды орындады. Екі жыныс та егістікте жұмыс істеді, күзетшілікке тұрды және ауыр еңбек етті. 1979 жылы әйелдердің бар болғаны 9 пайызы ауыл шаруашылығының қандай да бір түрімен айналысты. "[1979 жылы] әйелдер еңбек күшінің тек 12 пайызы ғана өндірістік салаға тұрақты бекітілген, ал 1920 жылы бұл көрсеткіш 50 пайызды құрады." Қызмет көрсету және білім беру салаларындағы жұмыскерлердің 84 пайызын әйелдер құрайды. Сондай-ақ, бір кезде әйелдердің "еркекшеленуі" болғанымен, ерлердің "әйелденуі" болған жоқ. Әйелдер егістікте жұмыс істесе де, ерлер бала күтімімен айналыспады.

Әлеуметтік өмір

Меншік пен идеологиямен қатар, әлеуметтік өмір де ортақ болатын. Мысалы, көптеген кибуцтардың асханаларында тек қана орындықтар қолданылды, бұл шығын немесе ыңғайлылық мәселесі емес, себебі орындықтар – қоғамдық құндылықтарды білдірудің тағы бір тәсілі деп есептелді. Бастапқыда кейбір кибуцтарда күйеу мен әйелдің бірге отыруына тыйым салынды, өйткені неке – жекешелік белгісі саналды. «Кибуц қауымдастығы және ұлтты құру» еңбегінде Паула Рейман Кибуц Хардың 1950 жылдары мүшелері үшін шайқайнатқыштар сатып алудан бас тартқанын айтады; мәселе бағасы емес, егер жұбайлар шайқайнатқыштарға ие болса, олар пәтерлерінде бірге көбірек уақыт өткізеді, ал емес асханадағы қауыммен бірге болатын. Бастапқыда мүшелерге жеке заттар алуға рұқсат етілмейтін, барлығы қатаң түрде ортақ болатын. 1950-1960 жылдар шамасында адамдар жеке меншікке ие болуға құқылы болды, мысалы, шайқайнатқыштарға, кітаптарға, радиоларға және т.б. Криден мен Гелбтің айтуынша, «Теңдік мәселесі негізгі принциптерден елеулі ауытқулар болғанда ғана маңызды бола бастайды». Аз ғана кітапқа ие болу жарайды, бірақ жеке көлікке ие болу қабылданбады. Көлік сияқты заттар қауымдық меншікке тиесілі болды және мүшелер оларды алдын ала сұрауы керек немесе жұмысқа қатысты міндеттер үшін пайдалануы керек еді. Адамдар жұмыстың барлық түрлерін кезекпен орындады, бірақ бұл мамандану процесіне кедергі келтірді. Кибуц идеологиясының бөлігі ретінде жыныстық қатынасқа қарсылық болған жоқ; осы мақсатта жасөспірімдер балалар үйлерінде түнде бөлінбеді, бірақ кибуцтарға келген көптеген адамдар қауымдастықтардың консервативтілігіне таң қалды. Бруно Беттельхайм «Арман балалары» кітабында кибуц досының сөзін келтіреді: «Америкалық қыздар өздерін мақтап, мүмкіндігінше жыныстық тартымдылықтарын көрсетуге тырысқанда, біздің қыздарымыз өздерін жауып, кеуделерін көрсететін немесе әлдебір жолмен ашық киім киюден бас тартады». Кибуцтардағы ажырасу көрсеткіші өте төмен болды және қазір де солай. Бірақ, қоғамда өскен ересектердің көзқарасы бойынша, осы қауымда өскен балалардың некеге тұру көрсеткіші де төмен болды. Кибуц балаларының бұл консервативтілігі Вестермарк эффектісімен түсіндіріледі – кері жыныстық бейімделудің бір түрі, оның нәтижесінде тіпті туыс емес балалар да, егер ерте жастан бірге өскен болса, бір-бірін әлеуетті серіктес ретінде қабылдамайды. Балалар үйінде бірге өскен балалар бір-бірін бауыр-қарындас санайтын және бір-бірімен тығыз, ұзаққа созылатын байланыс орнатып өмір сүрді. Кибуцтардың басынан бастап мәдениетке құштар және өнерді дамытуға жағдай жасаушы репутациясы болды. Көптеген кибуцтардың мүшелері жазушы, актер немесе суретші болды. Кибуцтарда әдетте театр труппалары, хорлар, оркестрлер, спорт лигалары және арнайы қызығушылықтар үйірмелері ұйымдастырылады. 1953 жылы Гиват Бреннер «Мақкейлер көтерілісі» туралы «Менің даңқты бауырларым» пьесасын қойды, осы үшін дөңгелектің үстінде нағыз ауылды салып, нағыз ағаштар отырғызып, 40 000 адамға арналған қойылым жасады. Кибуцтың сол кездегі жұмыс тәжірибесіне сәйкес, барлық актерлер кибуц мүшелері болды және барлығы өздерінің жұмыс тапсырмаларын орындады.

Қылмыс

Кибуцилерде сенсациялық қылмыстар болғанмен, жалпы қылмыс көрсеткіші ұлттық орташа деңгейден айтарлықтай төмен.

Сезімталдық

Кибуцимдегі психологиялық өмір туралы зерттеу жүргізген үш ғалым – Мелфорд Э. Спиро (1958), Бруно Беттельхайм (1969) және Майкл Байзерман (1963). Олардың барлығы кибуцимде өскен адамдардың кейіннен махаббатқа түсу немесе берік достық қарым-қатынас орнату сияқты терең эмоционалдық байланыстар жасауы қиын болатынына келісті. Алайда, олар көптеген жақын емес достар табуға және белсенді әлеуметтік өмір сүруге бейім. Кейбір зерттеушілер осы тығыз байланыста өскен балалар айналасындағы балаларды туған бауырлардың орнына қарастырып, есейген кезде кібіртіккеден тыс жерде серік іздеуге ұмтылатынын анықтады. Кейбір теориялар бойынша, туғаннан бастап күнделікті бірге өмір сүру Вестермарк эффектісінің күшті түрін тудырып, жасөспірім кибуцимдердің бір-біріне деген жыныстық қызығушылығын төмендеткен болуы мүмкін. Кибуцим ішінде серік таба алмағандықтан, көптеген жастар есейген кезде кибуцим өмірін тастап кетеді.

Жеке меншік

Тәуелсіз Израиль кибуцтары дәуірі жеке меншіксіз өмірдің және балалардың ата-аналарынан бөлек өсудің әсерін зерттеуге ұмтылған әлеуметтанушылар мен психологтардың қызығушылығын оятты. Беттельхейм жеке меншіктің болмауы кибуцниктерде эмоциялардың жетіспеуіне себеп болады деп болжады. Ол: "Жеке меншік, сананың терең қабаттарында жеке эмоциялармен қаншалықты байланысты екенін кибуцтан басқа еш жерде осылай анық түсінбедім. Егер біреуі болмаса, екіншісі де жоғалуға бейім" деп жазды. (Осы ұғымдарды толығырақ қарастыру үшін примитивизм және примитивтік коммунизм тақырыптарына жүгініңіз).

Топтың сәйкестікке қысымы

Кибуц өмірінде топтың қалыптасуға бағытталған қысымы ерекше күшті. Кибуц қозғалысы ішінде кибуц білім беруінің дарынды балалардың қабілеттерін дамытуда қаншалықты сәтті болғаны туралы пікірталас жүріп жатыр. Кейбір кибуцта өскендер бұл жүйе амбицияны шектеді дейді, ал басқалары ақылды балаларға, бәрібір, қолдау көрсетілгенін айтады. Бруно Беттельхайм кибуц білім беруі орташа деңгейге түсетінін болжаған: "[Кибуц балалары] көшбасшылар немесе философтар болмайды, ғылым мен өнерде де ешқандай жетістікке жете алмайды". Дегенмен, кибуцтар Израиль халқының барлық 5% құраса да, көптеген кибуц тұрғындары мұғалімдерге, заңгерлерге, дәрігерлерге және саяси лидерлерге айналады. 1990 жылдары бір журналист Беттельхаймның 1960 жылдары "Кибуц Атид" (қазір Рамат Йоханан кибуцы) кезінде сұхбат алған балаларды тауып шықты. Журналист олардың академиялық, бизнес, музыка және әскери салаларда үлкен жетістіктерге жеткенін анықтады. "Беттельхайм мүлдем қате болған".

Экономика

[[Файл:Кибуцим жерінің халқы.svg|thumb|Кибуцтар халқы

Маусымдық жұмысшыларды жалдау кибуц қозғалысында әрдайым дау тудырып келген. Орақ кезінде, жұмыс күші қажет болғанда, жұмысшылар кибуцтан тыс іздестірілетін. Кибуц қозғалысының негізін қалаушылар еврей халқын қол еңбегі арқылы қайта жаңғыртуды көздеген, ал ауыр жұмыстарды еврей емес адамдарға тапсыру сол идеяға қайшы келді. 1910 жылдары Дегания кибуцы үй салу үшін еврей тас шеберлерін іздеді, бірақ таба алмады және арабтарды жалдады. 1970 жылдары кибуцтар араб жұмысшыларын жиі жалдаған. 1990 жылдан бастап шетелдік жұмысшылар топтары шақырылды, олардың көп бөлігі Тайландтан және Қытайдан келді. Кибуцтар туризм саласына да қадам басты, олардың ішінде Кирият Анавим, Лави және Нахолим бар. Көптеген кибуцтар үйлерді жалға береді немесе қонақ үйлер ұстайды. Бірнеше кибуцтар, мысалы, Кибуц Лотан және Кфар Руппин, құстарды қарауға арналған саяхаттар мен экологиялық турларды ұйымдастырады. Бұл турлар олардың саз үйлер және компостталатын дәретханалар сияқты тұрақты технологияларды дамытуын көрсетеді. 2010 жылы Израильде 270 кибуц болды, олардың халқы 126 000 адамды құрады. Бүгінде кейбір кибуцтар ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарды басқарады. Олардың фабрикалары мен шаруашылықтары Израильдің өнеркәсіптік өнімдерінің 9% -ын, құны 8 миллиард АҚШ доллары, және ауыл шаруашылығы өнімдерінің 40% -ын, құны 1,7 миллиард АҚШ долларынан астам құрайды.

"Бухенвальд кибуцы"

"Бухенвальд кибуцы" – 1945 жылдың көктемінде нацистік Бухенвальд концлагері босатылғаннан кейін туындаған, қайта жаңғыру, өзін-өзі басқару және ауыл шаруашылығы саласындағы тәжірибе. Бастапқыда он алты жасқа толмаған аман қалған ер адамдардан құралған топ, лагерь казармаларында соғыстан кейінгі Германияның алғашқы ауыл шаруашылығы кооперативін құрып, оны "Бухенвальд кибуцы" деп атады. Кейін бұл лагерь "Бухенвальд босқындар лагері" болып қайта аталды, оның мақсаты еврейлерді Палестинаға эмиграцияға дайындау болды. Бұл орын бірнеше жыл бойы жұмыс істеді және көптеген мүшелерді қабылдады. Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін, 1948 жылы олар сол жерде өздерінің қауымын құрды, ол бастапқыда "Бухенвальд кибуцы" деп, содан кейін "Нетцер", ал ақырында Netzer Sereni деп аталды.

Францияның кибуцимдері

1933 жылдан 1935 жылға дейін Жюгельс-Назарет ауылы Франциядағы жалғыз еврей кибуцына қонақ болды. Барон Роберт де Ротшильдтің өкілі жас француз еврейлері үшін шаруашылық мектебін ашу үшін шаруашылық ғимаратын жалға алды, олар Палестинаға аттанғанша, 1917 жылдың желтоқсанында британдықтар генерал Эдмунд Алленби Иерусалимге келген кезде жаулап алды, ал 1920 жылы Ұлттар Лигасының шешімімен Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігінің мандатты аймағы ретінде бекітілді. Махарға еврей босқындары қосылды, олардың көпшілігі немістер, сондай-ақ поляктар, литвалықтар, орыстар, венгрлер, голландтар немесе чехтар, тіпті америкалықтар да болды. Шамамен 500-ден 800-ге дейін кибуцниктер осылайша еңбек етті. Франциядағы антисемитизмнің күшеюі және вице-префекттің ксенофобиялық әрекеттері Махардың жабылуына соқтырды. Тұрғындардың көпшілігі Айлет Хашахарға көшті. 1960 жылдан 1963 жылға дейін Пардайландағы «La Famille» (діни қауымдастық) мүшесі Винсент Тибут Израильдің кибуцтарынан шабыт алып, янсендік католик кибуцын құрды. Одан кейін ол Малреверсте кибуц үлгісінде құрылған және өзін-өзі анықтаған жаңа христиандық қауымдастықты құрды.