Кіріспе

Афула (ʿĂfūlā) – Израильдің Солтүстік округінің қаласы, стратегиялық жағдайына байланысты оны көбінесе "Аңғардың астанасы" деп атайды. 2023 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы құрады.

Афуланың ежелгі бекінісі Калколит кезеңінен бастап Айюбид кезеңіне дейінгі тұрғын үйлердің болғанын көрсетеді. Афула Евсевийдің "Ономастикон" еңбегінде айтылған Арбела ауылының және 7 ғасырлық Киржат Офлата самариялық ауылының орналасқан жері болуы мүмкін деп саналады. Мамлюк кезеңінде бұл жерде бекініс салынған. Османдық кезеңде шағын палестиналық араб ауылы болған; ол 1872 жылы бүкіл Изреел аңғарымен бірге ливандық Сурсок әулетіне сатылды. 1925 жылы осы аумақ американдық сионистік одаққа Сурсок сатып алуының бір бөлігі ретінде тиесілі болды. Көпшілік мұсылман және христиан халқы шығарылып, олардың орнына еврей иммигранттары қоныстанды, осылайша қазіргі Афуланың негізі қаланды. 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін Афулаға Ирак, Йемен және Румыниядан еврей иммигранттары көшіп келді. 1972 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1990 жылдары Эфиопия мен бұрынғы Кеңес Одағынан еврейлердің көшіп келуі қаланың өсуіне үлкен үлес қосты. 1995 жылдан бері қала халқы шамамен екі есеге артты.

Этимология

Бұл атау Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін осы жерде орналасқан шағын араб ауылының атын мұраға алған, бұл атаудың шығу тегі ханаандық еврей тіліндегі ʿofel ("бекініс мұнарасы") түбірінен немесе араб тіліндегі "жарық" деген сөзден болуы мүмкін.

Тарих

Қазіргі Афуланың ортасында орналасқан Tell ʿAfula деп аталатын ежелгі төбе немесе айтыс, кейінгі Халколиттен (б.з.д. төртінші мыңжылдық) бастап 13 ғасырдағы Айюбид кезеңіне дейін дерлік үздіксіз қоныстанғандығын көрсетеді.

Қола дәуірі мен Византия кезеңі

Тель-Афуладан крестпен соғысқандар/мамлюк қамалына дейінгі археологиялық жадыларды археология тармағынан қараңыз. ʿАфула, мүмкін, фараон Тутмос III тізімдерінде айтылған ʿОфла жерімен бірдей. Зев Вильнай Афуланы 2 Патшалар кітабындағы Киелі кітаптағы Офельмен салыстырды. Израиль мемлекеті құлағаннан кейін аймақ тұруға жалғасты, және қазба жұмыстары парсы және рим билігі кезеңдерінен артефакттарды көрсетті. Ол Евсевийдің "Ономастикон" кітабындағы Арбеламен бірдей болуы мүмкін. Клод Рейнье Кондер ʿАфуланың 7 ғасырда самариялықтар қоныстанған Кирьяф Офлатамен сәйкес келетінін ұсынды.

Крестонос/айюбид және мамлюк кезеңдері

Tell ʿAfula орталығында мамлюк дәуірінен 19 метрлік шаршы бекіністің қалдықтары орналасқан, ол мүмкін, крестонос кезеңінде алғаш рет салынған. Қақпасы керамикалық бұйымдардың табылуына сүйеніп, мамлюк дәуіріне (13-14 ғасырлар) жатқызылады, бірақ қазірге дейін (2017 жылғы маусымдық зерттеулерден кейін) бекініс өзінің қашан салынғаны анықталған жоқ, себебі тек қақпасы ғана мамлюк дәуірінде жаңартылған болуы мүмкін. Шаршы пішіні және рим саркофагтарының құрылыс материалы ретінде қолданылуы Сепфорис қамалымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді.

Осман дәуірі

Пьер Жакотиннің 1799 жылғы Наполеон шапқыншылығынан жасаған картасында бұл жер араб тілінің французша транслитерациясында Афуле деп аталған. 1816 жылы Джеймс Силк Бэкингем Affouli-ді биікке салынған, небары бірнеше үйі бар деп сипаттады. Ол жақын маңдағы басқа да елді мекендердің барлығы мұсылмандармен қоныстанған екенін байқады. 1838 жылы Эдвард Робинсон ʿАфула мен оған іргелес Ел Фулехті "қалдықсыз қалған" деп сипаттады. Уильям МакКлюр Томсон 1859 жылы жарық көрген кітабында ʿАфула мен оған іргелес Ел Фуле "екіуі де қазірде бос, бірақ жиырма бес жыл бұрын, мен осы жолмен алғаш өткенде екеуі де мекенделген" деп жазды. Томсон олардың тастап кетуіне бедуиндерді кінәлады. 1875 жылы Виктор Герин ʿАфуланы кішкентай жазықтың үстінен көрінетін шағын төбедегі ауыл деп сипаттады. Үйлер саз балшықтан және түрлі материалдардан салынған. Герин ежелгі деп санайтын құдықтың маңынан суға арналған бірнеше сынған саркофагтарды байқады. 1882 жылы Палестинаны зерттеу қорының Батыс Палестинаны зерттеу жұмысы Эль-Афуланы жазықтағы екі құдықпен қамтамасыз етілген кішкентай саз ауыл деп сипаттады. Готлиб Шумахер 1900 жылы Изреел аңғары темір жолын салуға жасалған зерттеулер барысында, ауыл 50-55 шатырдан тұратынын және 200 тұрғыны бар екенін атап өтті. Ауылдың солтүстігінде Сурсоктарға тиесілі астық сақтау орны орналасқан. 1904 жылы Осман билігі Изреел аңғары темір жолын іске қосты, бастапқыда Хайфа мен Бейсан арасында, Афула арқылы қатынады, кейін Дераға дейін ұзартылды. Жұмыс ақырында Иерусалимге қарай жалғасты, Женинге қосылу 1913 жылы аяқталды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Афула маңызды байланыс орталығы болды. 1917 жылы британдық барлау қызметінің полковнигі Ричард Майнерцхаген Палестинадағы Нили еврей шпиондық желісімен байланыс орнатқанда, әл-Афула теміржол түйінінде орналасқан неміс еврей дәрігері британдықтарға Осман және неміс әскерлерінің оңтүстіске қарай жылжуы туралы құнды барлау мәліметтерін берді. Генерал Эдмунд Алленбидің британдық әскерлері Османдық Палестинаға басып кірген кезде, 1918 жылдың қыркүйек айында Шарон шайқасының атты әскер кезеңінде әл-Афула шөлдегі атты корпустың 4-ші атты дивизиясы тарапынан басып алынды.

Британдық мандат

1922 жылы Палестинада Британдық мандат жүргізген халық санауы бойынша, Аффуледе 563 тұрғын болды: 471 мұсылман, 62 христиан, 28 еврей және 2 бахаи дінінің жақтасы; христиандардың 61-і православиелік, ал біреуі – мелкиттік.

Еврей Афула (1925 жылы туған)

1925 жылы бұл аймақ Sursock сатып алуының бір бөлігі ретінде Америкалық сионистік одақ сатып алды. Бұл аймақта тұрған жүз араб отбасының ширегі жеріне өтемақы алып, өз еркімен кетіп қалды; қалғандары жаңа иелерімен қуылды. Яһудилер ʿAfula қаласына қоныстануын бастады, сол кезде қала дамыды. Жақын жер 1909 немесе 1910 жылы ұқсас жолмен сатып алынған, онда Йехошуа Ханкин 10 000 дунам (10 км²) жер сатып алды, онда Мерхавия және Тель Адашим елді мекендері салынуы тиіс болды (бұл Ханкиннің Езрел аңғарындағы алғашқы ірі сатып алуы еді). 1924 жылы Хашомердің бұрынғы басшылары Афулада қару-жарақ фабрикасын құрды. Ауылшаруашылық техникасын жөндеу шеберханасы болып жасырынып, ол оқ-дәрілер мен қарудың бөлшектерін өндірді. 1931 жылғы халық санауы бойынша халық саны 874-ке жетті; барлығы 236 үйде 786 яһуди, 86 мұсылман, тоғыз христиан және үш адам «дінсіз» деп тіркелді. 1945 жылғы сараптама бойынша ʿAfula халқы 2300 яһуди және он мұсылманнан тұрды деп есептелді. Ресми жер және халық санауына сәйкес, қаланың жалпы жер көлемі 18 277 дунамды құрады. Оның ішінде 145 дунам цитрус және банан ағаштарын өсіруге, 347 дунам плантациялар мен суғаруға жарамды жерлерге, 15 103 дунам астық дақылдарына, ал 992 дунам құрылысқа пайдаланылды. Осы кезеңде қауымға үлкен Хиджаз теміржолының тармағы болған Езрел аңғары теміржолы қызмет көрсетті. 1913 жылдан бастап ол Женине және кейін Наблусқа жалғасатын тармақтың соңғы станциясы болды. 1945, 1946 жылдары және 1948 жылғы араб-израиль соғысынан аз уақыт бұрын яһудилік жасырын әскерлері жасаған саботаж әрекеттері алдымен Женинге, содан кейін бүкіл аңғар теміржолының жұмысын тоқтатты.

Темір жол (1948-49; 2010 жылдар)

1948 жылдан кейін Изреел аңғары темір жолының жөнделуі Хайфаға жол ашты, бірақ ол 1949 жылға дейін ғана сақталды, содан кейін тастап кетілді. 2011 жылы Хайфадан Бейт-Шеанға дейін жаңа, стандартты кеңдіктегі темір жол салудың ірі жобасы басталды, бұл темір жол Афула және басқа да қалаларда аялдамалармен, тарихи аңғар темір жолының шамамен сол бағытымен салынды. Израиль темір жолдары жаңа темір жолда жолаушылар тасымалын 2016 жылдың 16 қазанында бастады.

Террорлық шабуылдар (1990-2000 жылдар)

Афуланың Батыс жағалауға жақын орналасуына байланысты, ол палестиналық саяси зорлық-зомбылықтың нысанасы болды. 1994 жылғы 6 сәуірде Афуланың орталығындағы автобусқа жасалған жанкешті бомбалау салдарынан бес адам қаза тапты. 1994 жылғы қарашада Афуладағы балтамен жасалған шабуылда 19 жастағы әйел сарбаз араб ХАМАС мүшесімен балтамен шабуылданып, өлтірілді. 2002 жылғы 5 наурызда Афуланың орталық автобус аялдамасында автобусқа жасалған жанкешті шабуылдың нысанасы болды, нәтижесінде бір адам қаза тауып, бірнеше адам жарақат алды. 2003 жылғы 19 мамырда Афула сауда орталығында болған бомбалау кезінде әйел жанкешті Амаким сауда орталығында өзін-өзі жарылтып, үш адамды өлтіріп, 70 адамды жарақаттады. Бұл шабуылға Палестинадағы Исламдық Жиһад қозғалысы және ФАТХ қозғалысының Әл-Ақса шейіттері бригадасы жауапкершілік алды.

2006 жылғы Ливан соғысы

2006 жылғы 17 шілдеде 2006 жылғы Ливан соғысы барысында Хезболла ʿАфула қаласына «Катюша» зымырандарын атқылады, бұл Ливаннан Израильге жасалған ең оңтүстік зымыран шабуылдарының бірі болды. Шабуыл нәтижесінде алты адам шоктан емделді. 28 шілдеде тағы бір зымыран құлап, өртке себеп болды. Зымыранда жарылғыш заттар тасымалданған.

Соңғы даму жоспарлары

2016 жылдың қыркүйегінде жеті жаңа аудан салынатыны және осының нәтижесінде қала халқы екі есеге артатыны жарияланды.

Ерекше оқиғалар

2018 жылдың маусым айында қаланың 150 еврей тұрғыны араб отбасына үй сатуға қарсы наразылық танытты. Афуланың бұрынғы мэрі Ави Элькабец наразылыққа қосылып, "Афула тұрғындары аралас қала емес, еврей қаласын қалайды, және бұл олардың құқығы. Бұл расизм емес" деді. 2019 жылдың маусым айында араб отбасына үй сатылуына қарсы демонстрация өтті, оған Афула мэрі Ави Элькабец қатысты, ол "Афуланың еврейлік ерекшелігін сақтау" бағдарламасымен сайлауға түскен еді.

Климат

Афуланың климаты Жерорта теңізі климатына жатады (Кёппен климаттық жіктелімі: Csa). Жылдық орташа температурасы – [температура мәні] °C, ал жылдық жауын-шашын мөлшері – [жауын-шашын мәні] мм.

Экономика

Алон Тавор өнеркәсіптік аймағы Афула қаласының солтүстік-шығысында, 65-ші тас жолынан шығысқа қарай орналасқан. Онда "Тадиран" кондиционерлер зауыты орналасқан. "Keter Plastic" және "StarPlast" израильдік екі пластик өндірушісі де сол жерде орналасқан.

Білім беру және мәдениет

CBS мәліметінше, қалада 24 мектеп және 8688 оқушы бар: 3814 оқушыдан тұратын 16 бастауыш мектеп және 4874 оқушыдан тұратын 12 жоғары мектеп. 2001 жылы 12-сынып оқушыларының 52,3%-ы аттестат алуға құқылы болды.

Денсаулық сақтау

Афуладағы ХаЕмек медициналық орталығы Израильдегі алғашқы аймақтық аурухана болды деп есептелген, бірақ қазіргі ғалымдар бұл пікірмен келіспейді. Археологиялық қазбалар халколиттен византия дәуіріне дейінгі кезеңдерге, содан кейін крестшілер мен мамлюктар дәуірінің қалдықтарына дейін жатады. 1948 жылы Тель-Афулада жүргізілген алғашқы қазба жұмыстары кезінде кеш халколит және ерте қола дәуірінің қалдықтары табылды. Қалалық су мұнарасының жанынан ерте қола дәуірі, орта қола дәуірі II, соңғы қола дәуірі–темір дәуірі I және римдік кезеңге жататын қабірлер табылды. Археологтар Тель тауының оңтүстік шыңында крестшілер мен мамлюктар бекінісін, византиялық зәйтүн майын сығу пресін және солтүстік шыңының жанында ерте қола дәуіріне жататын қоныстың іздерін тапты. 1950–1951 жылдары шыңның солтүстік-батыс беткейіндегі қазба жұмыстары Орта қола дәуірі II және Орта қола дәуірі I кезеңіне жататын Tell el Yahudiyeh Ware керамикалық шеберханасын анықтады. 2012 жылы Израильдің Ежелгі Ескерткіштерін Қорғау Басқармасы Тель-Афула тауының оңтүстік шыңында, крестшілер мен мамлюктар бекінісі орналасқан жерде қазба жұмыстарын жүргізді. 1950 жылдардағы құрылыс жұмыстарының салдарынан Тельдегі қоныс қабаттары жойылған болуы мүмкін. Тек аз ғана қалдықтар табылды, олар ерте қола дәуірі I және римдік кезеңдегі қоныстың болғанын көрсетеді. III ерте қола дәуірінен, I темір дәуірінен керамика және бір эллиндік аттикалық сынық осы кезеңдерде қоныс болғанын көрсетеді. Қазбаның оңтүстік жиегінен XIII ғасырға (мамлюк дәуірі) жататын шыны ыдыстардың сынықтары табылды.

Спорт

Қаланың баскетбол клубы, Хапоэль Афула, қазіргі уақытта Лига Леумитте ойнайды. Басты футбол клубы, Хапоэль Афула, 2012–13 маусымда Лига Алефті жеңіп алды және қазіргі уақытта Лига Леумитте ойнап жатыр.