Кіріспе

Кирият Шмона (, әліпбиі. Сегіз қаласы) – Ливан шекарасына жақын Хула аңғарының батыс беткейінде орналасқан Израильдің Солтүстік округінің қаласы. Қала 1920 жылы Тель-Хай шайқасында қаза тапқан Жозеф Трамплдор және тағы жеті адамның құрметіне аталған. 2023 жылы халық саны 24 мыңнан астам адамды құрады, олардың көп бөлігі еврейлер, әсіресе марокколық текті. Израиль–Ливан шекарасының жанында орналасқан Кирият Шмона – Израильдің ең солтүстік қаласы.

Тарих

Кирият Шмона қаласы 1949 жылы бұрынғы палестиналық әл-Халиса ауылының орнында салынды, оның тұрғындары 1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде Сафед қаласын Хагана басып алғаннан кейін қашып кеткен. Ауылдың еврей билігімен келісімге келу әрекеті қабылданбады. «Сегіз қаласы» деген мағына беретін Кирият Шмона аты, 1920 жылғы Тель-Хай шайқасында, жаңа қалаға жақын орналасқан Франко-Сирия соғысы кезінде қаза тапқан Джозеф Трамплдор басқарған сегіз еврей жауынгерінің құрметіне берілді. 1950 жылдың маусым айында аты Кирият Шмонаға өзгертілгенге дейін, қала бастапқыда Трамплдордың құрметіне Кирият Йосеф деп аталған. Бастапқыда Халиса ауылының бос үйлері еврей иммигранттары мен босқындары үшін, негізінен ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін, транзиттік лагерь ретінде пайдаланылды. Алғашқы тұрғындар 1949 жылдың 18 шілдесінде келген он төрт йемендік яһуди болды, бір айдан кейін тағы да йемендік яһудилер келді. 1951 жылдың шілдесіне қарай халық саны шамамен 4000-қа жетті. Алғашқы жылдары халықтың өсуіне Йемен мен Румыниядан келген иммигранттар ықпал етті, бірақ кейін Солтүстік Африкадан, әсіресе Мароккодан келген иммигранттардың толқындары келді. Қала бас жоспарсыз, иммигранттардың келу толқындарымен бірге аудан-ауданнан құрылды.

Қауіпсіздік оқиғалары

Кирият Шмона Ливанға жақын орналасқандықтан, шекарадан тыс зымырандық шабуылдардың нысанасына айналады. 1974 жылдың 11 сәуірінде Палестинаны азат ету халық фронты – Бас қолбасшылығы Ливаннан шекара арқылы үш мүшесін Кирият Шмонаға жіберді. Олар көптеген балалардың арасында он сегіз тұрғынды, пәтер үйінде өлтірді, содан кейін кешендегі атыс кезінде қаза тапты, бұл оқиға Кирият Шмона қырғыны деп танылды. Қалаға шабуылдар жалғасты, оның ішінде 1981 жылдың шілдесіндегі Палестина Азат ету Ұйымының (ПАҰ) "Катюша" зымырандық шабуылдары, 1986 жылдың наурыз айындағы ПАҰ-ның "Катюша" зымырандық шабуылдары (мұғалім қаза тауып, төрт оқушы мен бір ересек жарақаттанды), сондай-ақ 1996 жылғы "Үзім қозғалысы" операциясы кезінде "Хезболла" тарапынан жасалған "Катюша" зымырандық шабуылдары. 1999 жылдың 24-25 маусымында "Хезболла" Кирият Шимонаның орталығына "Катюша" зымырандарын атқанда екі тұрғын қаза тапты. Бұл 1995 жылдан бергі шекарадан жасалған шабуылдағы алғашқы қаза болды және Ливан бойынша Израильдің кең ауқымды әуе шабуылдары кезінде орын алды, нәтижесінде 52 миллион долларлық зиян келтіріліп, он бір ливандық қаза тапты. Ливаннан жасалған шабуылдарға қарамастан, халық саны 1972 жылы 11 800-ден 1983 жылы 15 100-ге дейін өсті. 2000-2006 жылдары жергілікті тұрғындар салыстырмалы бейбітшілікке ие болды, бірақ Израиль-Ливан шекарасынан өтетін Израиль Әуе Күштерінің (ИАҚ) ұшақтарына "Хезболланың" әуеге қарсы артиллериясының оқтарынан бірнеше апта сайын қатты жарылыстар болып тұрды.

Исраилдің соғыстары кезінде

2006 жылғы Ливан соғысы кезінде қала тағы да «Хезболла» Катуша зымырандарының шабуылына ұшырады. Соғыс кезінде қала тұрғындарының көп бөлігі аймақтан шығып кетті, ал қалған 5000 адам бомбадан қорғаныш жайларында болып, қаланы көшпен қалаға айналдырды. Соғыс барысында Кирият-Шмонаға барлығы 1012 Катуша зымыраны түсті. Израиль-ХАМАС соғысының басында қала Ливанның оңтүстігінен «Хезболла» және палестиналық топтардың шабуылдарынан эвакуацияланды. Соғыс кезінде қала бойынша 52 сирена дабылы естілді: соғыстың алғашқы айында – 13, екінші айында – 15, үшінші айында – 18.

География

Кирият-Шмона Ғалилея саусағында, Хула аңғарының жанында, Израиль-Ливан шекарасының оңтүстігінде және шығысында орналасқан. Оның биіктігі теңіз деңгейінен шамамен жоғары.

Демография

CBS деректері бойынша, 2001 жылы қала тұрғындарының этникалық құрамы 97,9% еврейлер және басқа да араб емес ұлт өкілдерінен тұрды, маңызды араб халқы болған жоқ. 2001 жылы 121 иммигрант келді. Қаланың еврей халқының көп бөлігі сефард және мизрахи тегінен шыққан, олардың көпшілігі жергілікті шағын өнеркәсіпте және көршілес кибуцтарда жұмыс істейтін жұмысшылар. CBS деректері бойынша, 2001 жылы 10 800 ер адам және 10 700 әйел болды. Қала халқы жас бойынша келесідей таралып орналасқан: 33,5% - 19 жасқа дейін, 19,8% - 20 мен 29 жас аралығында, 19,3% - 30 мен 44 жас аралығында, 15,3% - 45 пен 59 жас аралығында, 3,5% - 60 мен 64 жас аралығында, ал 8,5% - 65 жастан асқандар. 2001 жылы халық санының өсім қарқыны 1,8% құрады.

Экономика

CBS мәліметтері бойынша, 2000 жылы қалада 8303 жалақылы жұмысшы және 467 өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам болды. 2000 жылы қалада жалақымен жұмыс істейтін адамның орташа айлық жалақысы 4306 шекелді құрады, бұл 2000 жыл ішіндегі нақты өсім 4,6% болды. Жалақы алатын еркектердің орташа айлық жалақысы 5443 шекелді (нақты өсім 7,1%) құрады, ал әйелдер үшін бұл көрсеткіш 3065 шекелді (нақты өсім -2,2%) құрады. Өз бетінше жұмыс істейтіндердің орташа табысы 6769 шекелді құрады. 564 адам жұмыссыздық жәрдемақысын алады, ал 1655 адам табыс кепілдігін алады. Экономика негізінен коммуникация, ақпараттық технологиялар және электроника сияқты тұтынушыға бағытталған өнімдерге, сондай-ақ айналасындағы жерлердегі ауыл шаруашылығы мен туризмге негізделген.

Туризм

Қала Нафтали тауларындағы Манарамен кабельдік жол арқылы байланысқан, сонымен қатар қаланың оңтүстігінде орналасқан әрекет орталығы мен сырғанау жолына ие. Тұрғын үй ауданында Park HaZahav деп аталатын қалалық табиғи кеңістік бар. Захав еврей тілінде "алтын" дегенді білдіреді; парк одан өтетін өзеннің атымен аталады – Ein Zahav өзені, оның бастауы Ein Zahav ("алтын бұлақ") болып табылады. Park HaZahav қаланың ортасында 11 гектар жерді алып жатыр. Онда көптеген әртүрлі табиғи ресурстар бар. Демалыс және ойын-сауық үшін арналған, барлығына ашық белсенді аймақтардан басқа, паркте Ein Zahav және HaTachanot өзендерін қамтитын әртүрлі, қорғалған табиғи аймақ бар (Tachanot – бұл өзен бойында бұрын жұмыс істеген екі су диірменін [tachana=диірмен] білдіреді), олар парктің ортасынан ағып өтеді. Бұл өзендер әртүрлі сулы орталарды жасады, оның ішінде жағалау өсімдіктерінің уақыт өте келе жағалау орманына айналған, ағыс сулар, терең бөліктер және ойыстар бар. Израильде мұндай кездеспейді. Паркте орман мен өзен бойымен өтетін жол бар. Парк ішінде жергілікті еріктілердің бау-бақша шаруашылығына қатысты әртүрлі бастамалары, демалыс алаңы және ойын алаңы бар. Парк қауымдастық тарапынан білім беру мақсатында пайдаланылады.

Білім беру және діни мекемелер

CBS мәліметінше, қалада 12 мектеп және 4339 оқушы бар. Олардың арасында 9 бастауыш мектепте 2355 бастауыш сынып оқушысы, ал 6 орта мектепте 1984 орта мектеп оқушысы оқиды. 2001 жылы 12-сынып оқушыларының 49,3%-ы аттестат алуға құқылы болды. Тель Хай академиялық колледжі Кибуц Кфар Гиладидің жанында және Кирият Шмонаның солтүстігінде орналасқан. Колледж шамамен 4500 студентке академиялық және үздіксіз білім беру бағдарламаларын ұсынады, олардың 70 пайызы Ғалилея аймағынан тыс жерлерден келген. Студенттердің шамамен 10 пайызын аз ұлт өкілдері құрайды. Колледжтің білім беру бағдарламалары өмір ғылымдары, әлеуметтік ғылымдар, компьютерлік ғылымдар және гуманитарлық ғылымдар салаларын қамтиды. Раввин Сефания Дрори Кирият Шмонаның бас раввини қызметін атқарады және Кирият Шмона Хесдер Йешивасын басқарады.

Денсаулық сақтау

Кирият Шмона қаласында жедел жәрдем клиникасы бар, онда шұғыл көмек көрсету бөлімі жұмыс істейді. Бұл клиника қаланың және жақын жердегі елді мекендердің халқына қызмет көрсетеді. Клиника хирургия, ішкі аурулар, ортопедия, травматология, неврология, гинекология және психиатрия салаларында қызметтер ұсынады. Сонымен қатар, қала ішінде бірнеше емхана да бар.

Спорт

Кириат Шмона – Израильдегі ең кішкентай қала, және онда жоғары деңгейдегі футбол клубы, «Хапоэль Ирони Кириат Шмона» бар. 2000 жылы «Хапоэль Кириат Шмона» және «Маккаби Кириат Шмона» клубтарының бірігуі нәтижесінде құрылған бұл клуб, 2006–2007 маусымының соңында тұңғыш рет жоғары дивизионға жолдама алды және 2011–2012 жылдары Израиль Премьер-лигасының чемпионы атанды. Қала Израильдің 14 теннис орталығының біріне мекенжай болып табылады. Бұл орталықтар Израиль бойынша балаларға теннис арқылы өмірлік дағдыларды үйретеді. Орталықтардың қаржыландырылуы негізінен қайырымдылық көмегі арқасында жүзеге асырылады. АҚШ-тағы Израиль балалар орталықтары мен Канада-Израиль балалар орталықтары теннис орталықтарын қаржыландыруға басты жауапкершілікті жүктеді, олар қаржылық қиындықтарға байланысты ешбір баланы қабылдаудан бас тартпауға тырысады.

Көлік

Кирият Шмона екі ірі ұлттық тас жолының – 90 және 99 тас жолдарының тоғысында орналасқан. Кирият Шмона 90-шы Солтүстік-Оңтүстік магистралінің солтүстік соңына жақын орналасқан. "Израильдің ең ұзын жолы" атанған 90-шы тас жол елдің оңтүстік шебіндегі Эйлат қаласынан басталып, Иордан аңғары мен Өлі теңіз бойымен, оккупацияланған Батыс жағалау арқылы, солтүстік шебіндегі Кирият Шмонаға дейін созылады. Тас жол солтүстікке қарай шамамен 8 км қашықтықта, Ливан шекарасындағы Метула қаласында аяқталады. Израильдің ең солтүстік Шығыс-Батыс тас жолы – 99-шы тас жол Кирият Шмонадан басталып, шығысқа қарай, оккупацияланған Голанға қарай жүреді. Тас жол Сирияның тоқырап қалған Баниас ауылынан өтеді және оккупацияланған друздар тұратын Масаде қаласына қосылады. Бұл тас жол маңызды туристік мақсатқа да қызмет етеді, өйткені ол израильдіктерге Хермон тауының беткейіндегі қысқы спорт орталықтарына баруға мүмкіндік береді. Egged автобус компаниясы Кирият Шмона қаласындағы 26 ішкі қалалық автобус маршрутында қызмет көрсетеді. Egged автобус компаниясы Nateev Express компаниясымен бірге Кирият Шмонаны айналасындағы еврей және араб елді мекендерімен байланыстырады. "Голан қоғамдық көлігі" Кирият Шмонаны оккупацияланған Голан биіктіктеріндегі еврей және сириялық араб елді мекендерімен байланыстырады. Egged автобус компаниясы сондай-ақ елдің орталығындағы Тель-Авив және Иерусалим сияқты қалаларға қашықтықтан қызмет көрсетеді. Қазіргі уақытта Кирият Шмонаға Израиль темір жолы немесе басқа да темір жол көлігі арқылы қызмет көрсетілмейді. Акре-Кармиел жолаушылар темір жолын Сафедке және Кирият Шмонаға дейін ұзарту жобасы мақұлданды. Жоспардың соңғы нұсқасы 2022 жылдың маусым айында қарауға жіберілді. Бұл темір жол Кирият Шмонаны Сафедке (Цахар), Кармиелге, Хайфаға және оңтүстікке қарай елдің экономикалық және халық орталығы – Гуш Данға (Үлкен Тель-Авивке) қосады. Темір жол жобасы сынға ұшырады. Сынның бірі – Израильдің араб азаматтарына қатысты жоспарлауда дискриминация жасалғаны туралы айыптаулар. Атап айтқанда, бұл темір жол Галилея аймағында орналасқанына қарамастан, аймақ халқының жартысынан астамы палестиналық арабтар болса да, аймақтың араб елді мекендеріне қызмет ететін ешқандай станция ұсынылмаған. Осыған ұқсас жағдай желінің Акре-Кармиел бөлігінде де байқалады. Сонымен қатар, Кирият Шмона теміржол станциясының орналасуына қатысты да сын-пікірлер бар. Станция қаланың қалалық аймағынан тыс, "9779" жергілікті тас жолының бойында орналастыру ұсынылып отыр. Станция үшін үлкен тұрақ та қарастырылған. Алайда, сыншылар станцияның орналасуы тұрғындарды жеке көліктеріне тәуелді етуге немесе жаяу жүрудің орнына қалалық автобус желілерін күтуге мәжбүр етеді деп мәлімдейді.