Кіріспе
Парламентке сайлаулар
elections to the Commonwealth Parliament
Австралия штаттары мен аумақтарының сайлау жүйесі Австралиядағы федералды сайлауда қолданылатын сайлау жүйесіне ұқсас. Австралия колонияларына 19 ғасырда жауапты үкімет берілген кезде, әр колонияның конституциясы екі палаталы парламенттерді енгізді, олардың әрқайсысы Вестминстер жүйесінің сол кездегі нұсқасына негізделген. Бұл парламенттерде төменгі палата (көбінесе заң шығарушы жиналыс деп аталады) бірнеше бір мүшелі, географиялық сайлау округтерінен құралды. Сайлау құқығы тек ересек ер адамдарға ғана берілді, кейбір штаттарда мүліктік талаптар да қойылды. Квинсленд пен Батыс Австралияда австралиялық аборигендердің сайлауға қатысуына тыйым салынды. Осы кемсітушіліктерге қарамастан, Австралия төменгі палаталарының сайлаушылары сол кездегі көптеген басқа елдерге қарағанда парадоксальды түрде әлеуметтік жағынан кеңірек болды. Алайда, әр колонияда жоғарғы палата (әдетте заң шығарушы кеңес деп аталады) колония губернаторы тағайындаған және/немесе мүліктік талаптарды қамтитын шектеулі сайлау құқығы бойынша сайланған мүшелерден құралды. Бұл әр жоғарғы палатаның өкілдігі жоқ және бай жер иелерінің басымдығын қамтамасыз етті. 1901 жылғы Федерацияға дейін немесе одан кейін еуропалық текті әйелдер әр колонияда/штатта әртүрлі уақытта сайлау құқығын алды. Жоғарғы палаталарды тарату жиі ұсынылғанмен, бұл тек 1922 жылы Квинсленд штатында орын алды (Квинслендтің Заң шығарушы кеңесі таратылғанда), ол бірпалаталы парламентке айналды. Бірте-бірте жоғарғы палаталар тікелей сайлана бастады және мүліктік талаптар алынып тасталды. Австралияның аборигендері әртүрлі штаттарда әртүрлі уақытта сайлау құқығын алды. 1964 жылы Батыс Австралия аборигендердің сайлау құқығына шектеулерді алып тастады және Батыс Австралияның Заң шығарушы кеңесі үшін мүліктік талапты жойды. Келесі жылы Квинсленд абориген тегіне байланысты сайлауға шектеулерді алып тастаған соңғы штат болды. Солтүстік территория мен Австралия астаналық территориясы тиісінше 1974 және 1989 жылдарға дейін тікелей федералды үкімет тарапынан басқарылды. Қазір екеуі де Квинсленд сияқты бірпалаталы парламенттерге ие.
Сайлау күні
Федералды заң бойынша, штаттық сайлаулар федералды сайлаумен бір күні өткізілмейді, егер күндердің арасында қайшылық туса, федералды сайлау басымдыққа ие. 1913 жылғы федералды сайлаудан бері федералды сайлаулар сенбі күні өткізіледі. Барлық штаттар мен аумақтардың төменгі палаталарының мерзімі төрт жылды құрайды, ал материктік штаттар мен аумақтардың барлық мерзімдері заңмен белгіленген және айқындалған. Жаңа Оңтүстік Уэльсте сайлау әр төрт жыл сайын наурыз айының соңғы сенбісінде өтеді, соңғы сайлау 2023 жылдың 25 наурызында болды, ал келесі сайлау 2027 жылдың 27 наурызында өтеді. Викторияда сайлау әр төрт жыл сайын қараша айының соңғы сенбісінде өтеді. Соңғы сайлау 2022 жылдың 26 қарашасында өтті, ал келесі сайлау 2026 жылдың 28 қарашасында болады. 2006 жылғы Виктория сайлауына дейін Виктория парламенттік сайлаулары үкіметтің төрт жылдық өкілеттігінің соңғы жылында кез келген уақытта өткізілуі мүмкін еді. Бұл, іс жүзінде, сайлаулар арасындағы орташа мерзім төрт жылдың максималды мерзімінен сәл қысқа болғанын білдірді. Квинсленд штатында сайлаулар әр төрт жыл сайын қазан айының соңғы сенбісінде өтеді, соңғы сайлау 2020 жылдың 31 қазанында өтті. Батыс Австралияда сайлаулар әр төрт жыл сайын наурыз айының екінші сенбісінде өтеді, келесі сайлау 2025 жылдың наурызында өтеді. Оңтүстік Австралияда 1934 жылғы Конституциялық актінің 2001 жылы өзгертілген 28-бабында сайлаудың әр төрт жылда бір рет наурыз айының үшінші сенбісінде өткізілуі тиіс екендігі айтылған, егер бұл күн Ұлы жұмадан кейінгі күніне түсіп жатса, Одақ сайлауымен бір айда болса немесе сайлаудың өткізілуіне мемлекеттік апаттың кері әсері тисе. Тасманияның төменгі палатасына сайлаудың уақытын Тасмания премьер-министрі анықтайды.
Пайдаланылған сайлау жүйелері
Австралияның алты штаты мен екі аумағының төртеуі жоғары палата мүшелерін сайлау үшін STV жүйесін қолданады. Біреуі баламалы дауыс беруді (кезең-кезеңімен тоқтату дауыс беру) қолданады. (Үш штат бір палаталы, сондықтан жоғарғы палатасы жоқ.) Австралияның алты штаты мен екі аумағының екеуі төменгі палата мүшелерін сайлау үшін STV жүйесін қолданады. Қалғандары баламалы дауыс беруді (кезең-кезеңімен тоқтату дауыс беру) қолданады. (Төмендегі "Қорытынды" бөлімін қараңыз.)
Австралиялық астаналық аумақ
Австралия астаналық аумағында заң шығарушы жиналыста бастапқыда үш сайлау округінен 17 депутат болды; 2016 жылғы сайлауда бұл бес сайлау округінен 25 депутатқа дейін ұлғайтылды. Депутаттар төрт жылдық мерзімге сайланады, әр округтен бес депутат сайланады. Бұл жүйе 1995 жылғы сайлауда енгізілді. Бос орындар "қайта санау" әдісімен толтырылады, ол бойынша түпнұсқа дауыс бюллетеньдері қайта саналып, өткен сайлауда жеңіліске ұшыраған кандидаттардың бірі сайланады.
Жаңа Оңтүстік Уэльс
Жаңа Оңтүстік Уэльстегі сайлаулар Жаңа Оңтүстік Уэльс сайлау комиссиясымен заңмен белгіленген тәртіпте өткізіледі.
Заң шығарушы жиналыс
Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы ассамблеясының бір өкілдік сайлау округтерінде төрт жылға сайланатын 93 мүшесі бар. Сайлау әдісі – міндетті емес басымдықпен дауыс беру (бірден шешілетін дауыс беру деп те аталады). Дауыс беру жүйесі федералдық Өкілдер палатасындағыдай, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльсте сайлаушы бастапқы дауысынан өзге қанша кандидатқа басымдық беруін өзі шеше алады. Яғни, сайлаушылар қаласа, барлық үміткерлерді тізбектеп санауға болады, бірақ қаламаса, дауысы жарамды болып есептеледі. Олар бір ғана кандидатқа немесе қалағанша кандидаттарға дауыс бере алады, бірақ оларды дұрыс ретпен нөмірлеуі керек. Жаңа Оңтүстік Уэльс сайлау комиссиясы сайлау округтерінің шекараларын әр округте шамамен бірдей сайлаушы саны болатындай етіп, бөлу арқылы анықтайды; орташа тіркелген сайлаушылар санынан плюс немесе минус 10% шегінде.
Заң шығарушы кеңес
Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы кеңесінде 42 мүше бар, олар сегіз жылдық мерзімге сайланады, оның жартысы әрбір төрт жылда бір рет, пропорционалды өкілдікпен пайдалану үшін преференциялық дауыс берудің бір түрі – бірыңғай ауыстырылатын дауыс әдісін қолдана отырып сайланады. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының конституциясы сайлаушыларға кем дегенде 15 үміткерге дауыс беру арқылы жеке үміткерлерді нөмірлеу арқылы немесе кем дегенде бір «жоладан жоғары» дауыс беру арқылы басымдықтарын білдіруді талап етеді, алайда осы тармақтан кейінгі басымдықтар ерікті. 1855 жылы құрылғаннан бері Кеңестің сайлау (немесе тағайындау) үш түрлі әдісі болды. 1855 жылдан 1933 жылға дейін оның мүшелерін губернатор тағайындады, ал Кеңестің белгіленген мөлшері болмады. Осы кезеңнің алғашқы кезеңінде губернатор мүшелерді тағайындау кезінде жеке қалауы бойынша әрекет етті, бірақ губернатор тек Премьер-министрдің кеңесі бойынша әрекет ететін конвенция бекіткеннен кейін, бұл Кеңес Премьер-министрмен тағайындалды дегенді білдірді. 1920 жылдары бұл демократиялық емес және қолайсыз деп саналды, сондықтан 1933 жылы Кеңес мүшелерін сайлау әдісі референдум арқылы өзгертілді. 1933 жылдан 1978 жылға дейін Кеңестің құрамында 12 жылдық мерзімге Парламент палаталарының құпия дауыс беруімен (Заң шығарушы жиналыстың барлық мүшелері және Заң шығарушы кеңестің 45 зейнеткерлік демалысқа шықпаған мүшелері) бірден ауыстырылатын дауыспен сайланған 60 мүше болды. Кеңес мүшелерінің төрттен бірі (60-тан 15-і) әр үш жылда бір рет қайта сайланады. Бұл іс жүзінде Кеңес құрамындағы партиялар Ассамблеядағы партияларды бейнелегенін білдірді, бірақ бірнеше жыл кешікті. 1978 жылы Невилл Вранның Еңбек үкіметі Кеңесті реформалады, тағы да референдум арқылы. Содан бері Кеңес халықпен пропорционалды өкілдік ету арқылы сайланады, бүкіл штат бір сайлаушылар ретінде дауыс береді. 1978 жылы Кеңестің саны 45 мүшеге дейін қысқарды, олар тоғыз жылдық мерзімге қызмет етеді, мүшелердің үштен бірі үш жылда бір рет сайланады. 1984 жылы Заң шығарушы Ассамблеяның өкілеттігі үш жылдан төрт жылға дейін ұзартылған кезде, Кеңес өкілеттігі де 12 жылға дейін ұзартылды. 1991 жылы тағы бір референдумда Кеңес мүшелері бұрынғы мөлшеріне дейін қысқартылды және қазіргі сегіз жылдық мерзімге арналған жүйе енгізілді, әр төрт жылда бір рет сайлау өткізіледі, әр сайлауда 21 адам (кеңестің жартысы) сайланады. (Үміткер артық дауыспен сайланған жағдайда, тек артық дауыстарды аударатын бүкіл дауыс беру әдісі қолданылады.) Заң шығарушы кеңестің болуы, оның өкілеттіктері және екі палатаның төрт жылдық мерзімдері – барлығы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Конституция заңына негізделген және референдум арқылы ғана өзгертілуі мүмкін. Кеңес сайлауында «жол үстінен» бюллетеньдер қолданылады, бірақ жол үстінен дауыс беру бір топтағы кандидаттарға дауыс беруге тең. Викториядағыдай топтық дауыс беру билеттері жоқ.
Заң шығарушы жиналыс
Солтүстік территорияның заң шығарушы ассамблеясында 25 депутат бар, олар төрт жылдық мерзімге бір округтан сайланады. Сайлау Өкілдер палатасында қолданылатын балама дауыс берудің ұсыныс артықшылықтарымен жүзеге асырылады. 2016 жылдың ақпан айында дауыс беру жүйесі толық балама дауыс беруден міндетті емес балама дауыс беруге өзгертілді. Территорияда жоғарғы палата болған емес.
Квинсленд штаты
Квинсленд штатындағы сайлаулар Квинсленд сайлау комиссиясы тарапынан өткізіледі.
Заң шығарушы жиналыс
Квинсленд штатының заң шығарушы жиналысында 93 мүше бар, олар толық преференциялық дауыс беру жүйесі арқылы, бір мандатты сайлау округтерінен бекітілген төрт жылдық мерзімге сайланады. Губернатор тағайындаған мүшелерден құралған Квинсленд заң шығарушы кеңесі 1922 жылы Лейбористік үкімет тарапынан таратылды. Квинсленд штаты 1962 жылдан бері балама дауыс беруді пайдаланады. 1860 жылдан 1892 жылға дейін "бірінші келген" (көпшілік) жүйесі қолданылды. Содан кейін 1942 жылға дейін артықшылықты дауыс берудің ерекше түрі – контингенттік дауыс қолданылды. 1942 жылы көпшілік жүйе қайтадан енгізілді, бірақ 1962 жылы ол "толық преференциялық" балама дауыс беру жүйесімен алмастырылды. 1992 жылдан 2016 жылға дейін міндетті емес преференциялық жүйе қолданылды.
Оңтүстік Австралия
Оңтүстік Австралиядағы сайлауды Оңтүстік Австралия Сайлау комиссиясы жүргізеді. Сайлау туралы заңда сайлау науқаны кемінде 25 күнді, ал ең көп дегенде 55 күнді құрауы тиіс деп белгіленген. Барлық басқа штаттар мен аумақтардағыдай, Оңтүстік Австралияда дауыс беру міндетті болып табылады, бірақ басқа штаттардан өзгешелігі, бастапқы тіркелу міндетті емес. Сондықтан, сайлаушы ешқашан тіркелмеуді шешсе, теориялық тұрғыдан дауыс беруге мәжбүр болмайды.
Парламент палатасы
Оңтүстік Австралияның Ассамблея палатасында 47 мүше бар, олар преференциялық тікелей дауыс беру (IRV) жүйесі бойынша сайланады. Егер бірінші басымдық дауыс санау кезінде ("1" санымен белгіленген дауыстар) ешбір кандидат 50%-дан астам дауыс алмаса, ең аз дауыс жинаған кандидат сайлаудан шығарылады және оның дауыстары келесі басымдықтар бойынша, яғни екінші немесе үшінші таңдауына сәйкес кандидаттарға беріледі. Бұл процесс бір кандидат 50% дауыс жинағанға дейін жалғаса береді. 2018 жылы Оңтүстік Австралия парламентінің екі палатасында да топтық дауыс беру билеттері таратылды.
Заң шығарушы кеңес
Оңтүстік Австралияның Заң шығарушы Кеңесі 22 мүшеден тұрады, олар преференциялық бір мәрте ауыстырылатын дауыс беру жүйесі бойынша сайланады. 2016 жылғы федералды сайлаудан бастап күшіне енген Сенатқа ұқсас өзгерістерден кейін, 2018 жылғы штаттық сайлаудан бастап Оңтүстік Австралияның пропорционалды түрде ұсынылған жоғарғы палатадағы бірден-бір ауыстырылатын дауысы топтық дауыс беру билеттерінен ерікті преференциялық дауыс беруге өзгертілді – жоғарыдағы дауыс беру үшін нұсқаулар бойынша '1' таңбасы қойылып, содан кейін қосымша преференциялар ерікті болып табылады, ал бұрынғыдай жоғарыдағы '1' артықшылықтары топтық дауыс беру билеттерімен анықталмайды. Ал төмендегі дауыс беруді таңдаған сайлаушыларға барлық үміткерлерді нөмірлеудің орнына кем дегенде 12 преференция беру қажет, сондай-ақ бюллетеньде кем дегенде 6 төмендегі преференция көрсетілген жағдайда оны жарамды деп есептеу ережесі бар. ECSA әр сайлау алдында «бір дауыс – бір құндылық» принципін сақтау үшін Ұлттық Ассамблея шекараларын міндетті түрде қайта бөлуге жауапты. Сайлауға қатысу көрсеткіші 90%-дан жоғары. Дауыс беру бюллетені жарамсыз болған жағдайда, яғни ресми емес дауыс беру көрсеткіші 5%-дан төмен. Дауыс беру қағаздары дұрыс толтырылмаған жағдайда ресми емес деп танылады, мысалы, келесі нөмірлерді көрсетпеу, барлық үміткерлерге нөмірлер қоймау (соңғы үміткерден басқа) немесе Мемлекеттік сайлау кеңсесінің тексеруі бойынша оқылмайтын жағдайда. Оңтүстік Австралиядағы сайлаулардың Австралияның қалған бөлігінен ерекшеленетін белгілі бір ерекшеліктері бар.
Тасмания
Тасманиядағы сайлаулар Тасмания сайлау комиссиясымен жүргізіледі.
Заң шығарушы жиналыс
Тасманияның Ассамблея палатасы (төменгі палата) 25 мүшеден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге бес көпмандатты сайлау округінен сайланады, әр округтен бес мүше STV пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша сайланады. Тасмания төменгі палатасын сайлау үшін пропорционалдық өкілдікті қолданатын жалғыз штат, алайда бұл жүйе Австралия астанасының аумағында да қолданылады. Тасмания 1909 жылы енгізілген Хар-Кларк жүйесі деп аталатын STV-нің бір түрін пайдаланады. Бос орындар "қайта санау" әдісі арқылы толтырылады, ол соңғы сайлауда сайланбаған кандидаттардың біреуін сайлау үшін бастапқы дауыс бюллетеньдерін қайта санауды қамтиды.
Заң шығарушы кеңес
Тасманияның заң шығарушы кеңесі (жоғарғы палата) 15 мүшеден тұрады, олардың әрқайсысы 15 сайлау округінің бірін өкілдік етеді. Сайлаулар 6 жылдық циклмен жүргізіледі. 3 мүшеге сайлау бір жылдың мамыр айында, ал келесі жылдың мамыр айында 2 мүшеге сайлау өтеді, және осылай жалғасады. Заң шығарушы кеңес сайлаулары федералдық Өкілдер палатасында қолданылатын толық басымдықпен дауыс беру жүйесімен ұштастырылған. Сайлаулар жыл сайын мамыр айының бірінші сенбісінде өткізіледі. Бұрын Тасманияда сайлауға қатысу үшін азаматтардың кем дегенде алты ай штат тұрғыны болуы талап етілетін. Қазір бұл талап жойылды, бұл Тасманияны басқа штаттармен және федералдық деңгеймен үйлестірді.
Виктория
Виктория штатындағы сайлаулар Виктория сайлау комиссиясымен жүргізіледі.
Заң шығарушы жиналыс
Виктория заң шығарушы жиналысының (төменгі палата) 88 депутаты бар, олар жекеленген округтерден (аудандардан) преференциалды дауыс беру жүйесі бойынша сайланады. Бұл жүйе федералды Өкілдер палатасында да қолданылады. Әрбір заң шығарушы кеңес аймағында он бір округ құрылады. Бос орындар қосымша сайлаулар арқылы толтырылады.
Заң шығарушы кеңес
Викторияның заң шығарушы кеңесінде (жоғарғы палата) 40 мүше бар, олардың әрқайсысы 8 аймақтан 5-тен сайланады. Бес аймақ қалалық (Шығыс метрополиялық аймақ, Солтүстік метрополиялық аймақ, Оңтүстік-Шығыс метрополиялық аймақ, Оңтүстік метрополиялық аймақ және Батыс метрополиялық аймақ) ал қалған үш аймақ қалалық емес (Шығыс Виктория аймағы, Солтүстік Виктория аймағы және Батыс Виктория аймағы). Пропорционалды дауыс беру жүйесі қолданылады, әрбір мүшенің сайлануы үшін дауыс квотасын жинауы қажет. Бос орындар тағайындау арқылы толтырылады. 2003 жылы Бракс үкіметі заң шығарушы кеңестің мүшелерін сайлау тәсілін өзгертті. 2006 жылға дейін кеңесте 22 округтен 44 мүше болған, олардың әрқайсысы екі мерзімге кезекті сайлауларда сайланатын. 1988 жылдан бері топтық дауыс беру бюллетендері қолданылып келеді.
Заң шығарушы жиналыс
Батыс Австралияның заң шығарушы ассамблеясы 59 мүшеден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге бір округтен сайланады және дауыс берудің баламалы артықшылықты жүйесі қолданылады. Дауыс беру жүйесі Өкілдер палатасында қолданылатын толық артықшылықты жүйемен бірдей.
Заң шығарушы кеңес
1986 жылдан 2009 жылға дейін Батыс Австралияның Заң шығарушы кеңесінде 34 мүше болды. Олар төрт жылдық мерзімге алты көпмандатты сайлау округінен, STV пропорционалды сайлау жүйесі бойынша сайланды. Төрт аймақтан бес мүше, ал екі аймақтан жеті мүше сайланды. Ассамблеядағыдай, аймақтар да қасақана түрде елді мекендердің пайдасына дұрыс емес бөлінген. 2008 жылдың 6 қыркүйегінде сайланған және 2009 жылдың 22 мамырында қызметін бастаған Заң шығарушы кеңестен бастап, әр аймақ алты мүшемен өкілдік етіледі, бұл Кеңестің жалпы құрамын 36 мүшеге жеткізеді. Заң шығарушы кеңесте мерзімінен бұрын босаған орындарды толтыру үшін қайта санау әдісі қолданылады. Алғашқы сайлаудағы барлық бюллетеньдер қайта саналады, бұл ретте бос орынды қалдырған мүшеге берілген дауыстар ескерілмейді. Егер қайта санауға қатыспаған кандидат сайланса, санау қайта басталады және оның дауыстары да ескерілмейді, қатысушы кандидат сайланғанша. Бұл Тасмания Мәжілісіндегі бос орындарды толтыру үшін қолданылатын «Артқа санау» әдісінен сәл өзгеше. Дегенмен, Тасмания жүйесі сияқты, заң бос орынды қалдырған мүшенің бастапқы сайлаудағы партиясының білікті кандидаттары болмаған жағдайда, мысалы, егер олардың барлық кандидаттары сайланған болса, қосымша сайлау өткізуге мүмкіндік береді. 1987 жылы топтық дауыс беру билеттері енгізіліп, 2021 жылы жойылды.