Кіріспе

Бауырымен жорғалаушылар туысы
жорғалаушы

Скинктер – Scincidae тұқымдасына жататын кесірткелер, Scincomorpha инфаотрядына кіреді. 100 түрлі таксономиялық туысы бойынша 1500-нен астам сипатталған түрі бар Scincidae тұқымдасы – кесірткелердің ең алуан түрлі отбасыларының бірі. Скинктерді әдеттегі кесірткелерге қарағанда кішкентайрақ аяқтарымен танылады және арктикалық және субарктикалық аймақтардан басқа әртүрлі ортада кездеседі.

Сипаттама

Скинктер Lacertidae туысына жататын (кейде нағыз кесірткелер деп аталады) кесірткелерге ұқсайды, бірақ скинктердің көпшілігінде мойын анық көрінбейді және аяқтары салыстырмалы түрде кішкентай. Бірнеше туыстарда (мысалы, Typhlosaurus) мүшелер жоқ. Дегенмен, бұл барлық скинктерге тән емес, себебі кейбір түрлерде, мысалы, қызыл көзді крокодил скинкінде, бас денеден айқын ажыратылады. Бұл кесірткелердің де дене мөлшеріне пропорционалды шағын аяқтары болады. Скинктердің бас сүйектері қалың сүйекті қабықшалармен жабылады, олардың пішіні мен мөлшері әдетте сәйкес келіп, бірін-бірі жабады. Neoseps сияқты басқа туыстарда мүшелер жетілмеген және әр аяғында бес саусақтан (саусақтардан) кем болады. Мұндай түрлердің қимыл-қозғалысы жақсы дамыған мүшелері бар кесірткелерге қарағанда жыландарға көбірек ұқсайды. Жалпы ереже бойынша, саусақтар неғұрлым ұзын болса, түрдің ағаш өміріне бейімделуі ықтимал. Биологиялық қатынас белгілі бір скинк түрінің экологиялық нишасын анықтай алады. Scincidae экологиялық ниша индексі (SENI) – бұл алдыңғы аяқтың ұзындығының, жамбас сүйегі мен шоқпару сүйегінің қосылысындағы ең ұзын саусаққа дейінгі арақатынасының, мұрыннан құйрыққа дейінгі ұзындыққа бөлінуі. Скинктердің көпшілігінде ұзын, үшкір құйрықтары болады, оларды хищник ұстаса, олар түсіре алады. Мұндай түрлер әдетте жоғалған құйрық бөлігін толық емес болса да, қайта жарата алады. Жоғалған құйрық шамамен үш-төрт ай ішінде қайта өседі. Қысқа құйрықты түрлерде ерекше жаңару қабілеті жоқ. Скинктердің кейбір түрлері өте кішкентай; Scincella lateralis әдетте шамамен 150 мм, оның жартысынан астамы құйрықтан тұрады. Дегенмен, скинктердің көпшілігі орташа мөлшерлі, мұрынынан құйрығына дейінгі ұзындығы шамамен 300 мм, бірақ кейбіреулері одан да үлкен болады; Соломон аралдары скинкісі (Corucia zebrata) – ең үлкен белгілі қазіргі түр және мұрынынан құйрығына дейінгі ұзындығы шамамен жете алады. Скинктер қорғаныш түсі (камуфляж) арқасында өздерінің мекендеу ортасында оңай жасырына алады.

Қанның түсі

Prasinohaema туысына жататын скинктерде биливердин қалдық өнімінің жиналуынан жасыл қан болады.

Тарих

1580-1590 жылдары ағылшын тіліне енген скинк сөзі классикалық грек тіліндегі skinkos және латын тіліндегі scincus сөздерінен шыққан, бұл атаулар түрлі нақты кесірткелерге қатысты. Скинкке ұқсас кесірткелердің алғашқы іздері шамамен 140 миллион жыл бұрын, ерте креда кезеңінде пайда болды, көбінесе скинкке ұқсас жақ сүйектері түрінде. Скинктердің анық қазба қалдықтары миоцен кезеңінде кездеседі. Қазба жұмыстарынан белгілі скинктер тұқымдастарының арасында мыналар бар: Tristiidon туысының түрлері негізінен жеміс-жидектермен қоректенеді, бірақ кейде мүк пен жәндіктерді де жейді.

Өсіру

Скинктердің көпшілігі жұмыртқа салады, жұмыртқаларын бірнеше топқа бөліп қояды, бірақ скинктердің шамамен 45% тірі туады немесе тірі тууға ұқсас ерекшеліктерге ие. Көптеген түрлер ововивипарлы, яғни жас ұршықтар (скинклеттер) ананың репродуктивтік жолындағы жұмыртқада лецитотрофтық жолмен дамиды және тірі туған балалар ретінде дүниеге келеді. Дегенмен, Tiliqua және Corucia сияқты кейбір туыстарда репродуктивтік жолда дамитын жас ұршықтар анаға жалғасқан, сүтқоректілердің плацентасына ұқсас нәрсе арқылы қоректенеді – бұл нақты тірі туудың матротрофиялық түрі. Сонымен қатар, Trachylepis ivensi-де жақында сипатталған мысалға дейін ешқандай мысал келтірген жоқ: құрылымы мен функциясы бойынша еутериан плацентасына тікелей салыстыратын, таза рептилия плацентасы. Осылайша, тірі туу Scincidae-дің эволюциялық тарихында бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болған және әртүрлі мысалдар бір-біріне туыс емес. Атап айтқанда, кесірткелердегі плаценталық даму, қандай деңгейде болса да, сүтқоректілердегі функционалдық тұрғыдан ұқсас процестерге гомолог емес, аналог болып табылады.

Тіршілік ету ортасы

Скинктер өмір сүретін ортасы бойынша өте ерекше, себебі кейбіреулері өсімдіктерге, ал басқалары жер мен топыраққа тәуелді болуы мүмкін. Тұқымдастық ретінде скинктер космополиттік; түрлері бүкіл әлем бойынша, солтүстік және полярлық аймақтардан басқа, әртүрлі орталарда кездеседі. Әртүрлі түрлер шөлдер мен таулардан бастап, шабындықтарға дейінгі экожүйелерде таралған. Көптеген түрлер жақсы қазғыштар. Ағашқа өрмелеуші немесе суда тіршілік ететін түрлерге қарағанда, жерде немесе топыраққа көміліп тіршілік ететін түрлердің саны көп. Кейбіреулері, әсіресе шөл түрлері, мысалы Флоридадағы түйеқұмдық немесе құмдық скинктер "құмда жүзушілер" болып табылады. Ал кейбіреулері шөп арасымен қозғалғанда осыған ұқсас қимылдар жасайды. Көбінесе скинктер күндіз белсенді болады және күндіз тастар мен бұтақтарда күнге күйінеді.

Жыртқыш жануарлар

Ракун, түлкі, опоссум, жылан, коати, қызылша, қарға, мысық, ит, тұзбас, бүркіт, кесіртке және басқа да ұсақ құрлық омыртқалыларын жейтін жыртқыштар түрлі скинктерге шабуыл жасайды. Кейбір скинктердің ұзақ жүктілік кезеңі болғандықтан, бұл мәселе тудыруы мүмкін, оларды мангуст сияқты жыртқыштардың оңай нысанасына айналдырады, олар түрлерге, Ангилья аралдарының скині сияқты, жоғалу қаупін тудырады. Инвазивті кеміргіштер, әсіресе тропикалық скинктер үшін, елеулі қауіпті құрайды. Скинктерді Жаңа Гвинеяның жергілікті халқы да, соның ішінде Папуа Жаңа Гвинеясының Маданг провинциясының таулы аймағындағы Калам халқы да тағам ретінде аулайды.

Геномдық архитектура

Рептилиялардың 15% құрауына қарамастан, скинктердің хромосома саны салыстырмалы түрде сақталған, 11 мен 16 жұп аралығында. Скинк геномдары әдетте шамамен 1,5 Гб-қа тең, бұл адам геномының шамамен жартысы. Рождество аралы көк құйрықты скині (Cryptoblepharus egeriae) 2022 жылы секвенцияланды, бұл скинктердің алғашқы анықтамалық геномы.