Албан халқының дәстүрлі заңдары

Кіріспе

Албандық дәстүрлі заңдар

Канун (соның ішінде, басқа атаулары да бар) – албандық дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жиынтығы, ол албандық тайпалық қоғамның барлық салаларын реттеген. Соңғы бес ғасыр бойы және бүгінгі күнге дейін албандық әдет-ғұрып заңдары тайпалық ақсақалдар тарапынан тек ауызша түрде сақталып келді. Оларды ауызша жүйе арқылы сақтаудың табысы олардың әмбебап тұрақтылығын көрсетеді және олардың ежелгі тамырларына куәлік етеді. Христиандық дәуірге дейінгі және христиандық дәуірдегі мотивтердің араласуы албандық әдет-ғұрып заңдарының әртүрлі тарихи кезеңдердегі қабаттасуын көрсетеді. Албандық Канун – Үнді-Еуропалық зерттеулеріне қызығушылық тудыратын, ежелгі заманның көптеген құқықтық тәжірибелерін көрсететін әдеби ескерткіш. Уақыт өте келе албандық әдет-ғұрып заңдары тарихи дамуға ұшырады, олар әлеуметтік-экономикалық дамудың белгілі бір талаптарына сәйкес өзгертіліп, жаңа нормалармен толықтырылды. ХХ және ХХІ ғасырларда Леке Дукаджини, Скандербег және Лаберия заңдары сияқты бірнеше өңірлік албандық әдет-ғұрып заңдары жинақталып, жарияланды. Коммунистік режим кезінде албан мемлекеті заңмен дәстүрлі тәжірибелерді жойды. Алайда, 1990 жылдардан кейін Албания мен Косоводағы мемлекеттік институттардың құлдырауы нәтижесінде олардың қолданылуы қайта жанданды. Албанияда, әсіресе, мүліктік құқық мәселелерінде әдет-ғұрыптық құқықтың қолданылуы байқалды.

Атауы

Канун термині грекше "κανών" ("канон") сөзінен шыққан, ол "қалпы" немесе "ереже" сияқты мағыналарды білдіреді және грек тілінен араб тіліне, содан кейін ерте түрік тіліне көшкен. Бұл термин Осман билігі кезінде таралған болуы керек. Албандар арасында осы термин кеңінен қолданылғандықтан, нәрсе заңды болса, оны "канун" дейтін, ал заңсыз болса, "канун оған рұқсат бермейді" дейтін. Әдет-ғұрып заңы "канун" деп аталды. Баронесса фон Годин осы атауды Осман империясы бергенін және албанша Лек (латынша lex) дегені кейінірек Дукаджини әулетінің соңғы ортағасырлық ақсүйектеріне берілген жеке есім ретінде қабылданғанын айтты. Канун терминінен басқа түрік сөздері де (усул, итифак, адет, шарте) немесе албан тілінде "рругэ" немесе "удхе" (жол немесе бағыт) қолданылған. Мартанеш пен Черменикеде "канун" деп белгілі болса, Брегу ауданында – Venomet e Himarës деп аталды. Бірақ Дибер, Курбин, Бенде және Тамадхеде ол zakon (славян тілінен законъ) деп аталды. Чабей, Камай және Шмидт Неке бойынша, әдет-ғұрып заңын білдіретін ең көне албан сөзі – doke, ол албан тілінде "әдет", "салтынат", "дәстүр" деген мағынаны білдіреді.

Шығу тегі

Албандық ауызекі әдет-ғұрыптың әртүрлі тарихи дәуірлердегі қабаттануы оның христиан дәуіріндегі мотивтермен араластырылған күшті христиандық мотивтерінде көрінеді; келесі қабаттар анықталды: Индоевропалық, Ежелгі грек, Ежелгі рим, жалпы Балқан және Осман. Солтүстік албан дәстүрлі заңы үнді-еуропалық зерттеулерге қызығушылық танытатын албан әдеби ескерткіштерінің бірі болып табылады, ол ежелгі дәуірдің көптеген заң практикаларын көрсетеді. "Қонақжайлылық, үй ішіндегі бастықтың құқықтары, неке, қандастық қақтығыстар және зиянды өтеу сияқты мәселелерді реттейтін заңдар Ведалық Үндістан мен ежелгі Грекия мен Римде дәл осындай көріністерді табады" деп атап көрсетілген. Албандық Канунда пұтқа табынушылықтан бастау алған бірнеше дәстүрлі ұғымдар бар, соның ішінде ата-бабаларға табыну, анимизм және тотемизм, олар Леке Дукаджини кезеңінен бұрын пайда болған. Албандық "Таулар каноны" мен "Илиада" мен "Одиссеяны" салыстыра отырып, жапондық ғалым Кадзухико Ямамото Гомер дәуіріндегі мемлекетсіз әлеуметтік құрылымның негізгі этикалық ұғымдары - "сенім", "қадір", "қан", "құдайға жалыну", "тамақ" және "қонақ" - албандық тайпалық қоғамның дәстүрлі ұғымдары екенін тұжырымдады. Британдық антрополог және жазушы Эдит Дурхам албандық Канунның бронза дәуіріндегі мәдениетке тән болуы мүмкін деп болжады. Басқалар бұл көне иллириялық тайпалық заңдардың жалғасы болуы мүмкін деп болжайды. Кейбір ғалымдар албан канунын Балқан мен Жерорта теңізі аймағында аздаған көне және кең таралған дәстүрлер жиынтығы ретінде анықтады, бірақ оны әртүрлі жаулап алушылар қолданған заңнан дербес құқықтық жүйе жасаған өздерінің әлеуметтік сезімі негізінде "әдет-ғұрып кодексі және нормативтік мұра" ретінде өз бетінше қарастыру керек. Басқаша айтқанда, оны мемлекетсіз әлеуметтік жүйенің "құрылымы" деп анықтауға болады. Уақыт өте келе албандық әдет-ғұрып заңдары тарихи дамуды бастан кешірді, олар әлеуметтік-экономикалық дамудың белгілі бір талаптарына сәйкес жаңа нормалармен өзгертілді және толықтырылды. Бұл албандық таулы тайпаларға сыртқы орталықтандырушы әкімшілікке қарсы өз өмір салтын, өзіндік ерекшелігін және бейтараптығын сақтауға көмектесті. Діни көзқарастар тұрғысынан алғанда, тарихи дереккөздер грек-рим діни этикасы мен албандық әдет-ғұрып заңдары арасындағы байланысты растайды. Бұл қарым-қатынастар Ильри императорларының билігі кезінде көрінеді, мысалы Аврелиан Күнге табынуды енгізді; Диоклетиан империяны тұрақтандырып, тетрархия институтын құру арқылы оның жалғасуын қамтамасыз етті; Константин Ұлы христиандыққа айналған халыққа төзімділік туралы жарлық шығарды және көптеген клирктер қатысқан Никеяның бірінші кеңесін шақырды; Юстиниан Corpus Juris Civilis шығарды және Ильри шіркеуін құруға тырысты, Юстиниана Прима мен Юстиниана Секунданы салдырды, ол Византия әкімшілігінің орталығы болуға арналған. Византия империясы албандарды ұзақ уақыт бойы билеп, албандарға, сондай-ақ сербтер сияқты басқа Балқан этностарына өз институттары арқылы ықпал етті. Сербияның ортағасырлық құқығының кейбір әсері Солтүстік Албанияның әдет-ғұрып заңына Черногория мен Герцеговина арқылы жеткен болуы мүмкін, өйткені соңғылары сербияның ортағасырлық құқығының іздерін көрсетеді. Албаниялықтар мен Черногориялықтар әдет-ғұрыптық құқық, діни өмір мен мәдени өмірде өте күшті өзара ықпалдарды бастан кешірді, ал албандар, сербтер мен македониялықтар да аздап болса да өзара ықпалдарды бастан кешірді. Орта ғасырдың аяғында албан қалалары ежелгі жергілікті әдет-ғұрып заңдарынан алынған ережелерді қамтитын жарғыларды шифрлады, өздерінің құқықтық дәстүрлерін дамытып, жергілікті өзін-өзі басқару формасына қол жеткізді. Скутаридің заңдарында bessare етістігі көне албан тілінің ізін қалдырады деп есептеледі, сондықтан ол албандық Besa институтының ертедегі дәлелі ретінде қарастырылады. Рагузаның тарихи дереккөздерінде "Балшаның албан әдет-ғұрыптары" туралы айтылған. Душан кодексі мақаласын таулардың өзін-өзі басқарудағы албан әдет-ғұрып заңдарын қатаң бақылауға алудың алғашқы әрекеті ретінде қарастыруға болады деп айтылды, егер солай болса, бұл мұндай әдет-ғұрып заңдарының қолданыста болғанына алғашқы дәлел болар еді. Душан кодексі албан өмірінде енгізілгеннен кейін көп ұзамай Осман империясы Балқанның үлкен бөлігін жаулап алды, ал Душан кодексі орнына әдет-ғұрып құқығы және әлеуметтік ұйымның басқа да патриархалды құрылымдары қайта жаңғыртылды, әсіресе албандар арасында. 1492 жылы, Sublime Porte ресми түрде Химараның өз әдет-ғұрып заңын өзін-өзі басқару үшін мойындады, өйткені ол Осман империясына қарсы Лаберия көтерілісінің орталығы болды, ол Папа Жулит/Зулит немесе Идриз Сули кодексімен реттелді. Танзимат және реформалардың іске асырылуы кезінде Осман әкімшілігі албандық әдет-ғұрып заңын, Осман заңы және шариатпен бірге іске асырылған мәселені шешу үшін "Шкодра Тау комиссиясын" (түрік тілінде: Iskodra Xhibali Komisi) ашты, ол 1856–1858 жылдары Шкодрада құрылды және провинцияларға әкімшілік және сот билігіне ие болды. Комиссия империялық реформалардың орталықтандырылған көзқарасын және байрақ аймақтарындағы жергілікті әдет-ғұрып заңдарымен қарым-қатынасын бейнеледі және негізінен Тау канонына (түрік тілінде: Kanun i Jhibal) және кейбір Осман әкімшілік элементтеріне сүйенді. 1863 жылы Груданың быликбасы сержантқа Kanun i Jhibal сұрап хат жіберді, бұл Осман түрік тілінде кодификацияның бар екеніне сенуге негіз болды. Осы кодификацияның бөліктері 1894 жылы Шкодра вилаетінің салнамесінде жиырма абзас түрінде жарияланды, олар итальян және француз тілдеріне аударылды. Осман әкімшілігі мен жергілікті халық арасындағы қарым-қатынастың ең маңызды элементтері: кісі өлтіру, қандық қастық, келісім, қан ақысы, қонақжайлылық, ұрлық және тайпалық даулар.

The stratification of the Albanian oral customary law across the various historical eras is reflected in its powerful pre Christian motifs mixed with motifs from the Christian era; the following strata have been identified: pre Indo European, Indo European, Ancient Greek, Ancient Roman, general Balkan and Osmanli. The northern Albanian customary law is among the Albanian literary monuments that are of interest to Indo European studies, reflecting many legal practices of great antiquity. It has been pointed out that "The laws governing such matters as hospitality, the rights of the heads of households, marriage, blood feuds and payment of damages find precise echoes in Vedic India and ancient Greece and Rome". The Albanian Kanun contains several customary concepts that have their origins in pagan beliefs, including in particular the ancestor worship, animism and totemism, which date back long before the period of Lekë Dukagjini. Comparing the Albanian Kanun of the Mountains with the Iliad and the Odyssey, the Japanese scholar Kazuhiko Yamamoto has concluded that the basic ethical concepts of the stateless social structure of the Homeric Age — 'faith', 'honor', 'blood', 'revenge', 'food', and 'guest' — are the same customary concepts of the Albanian tribal society. British anthropologist and writer Edith Durham has suggested that the Albanian Kanun likely dates back to the Bronze Age culture. Others further have conjectured that it may be the continuation of ancient Illyrian tribal laws. Some scholars have defined the Albanian Kanun as a set of traditions which are more or less ancient and widespread in the Balkans and in the Mediterranean area, however it should be considered independently as a "customary code and a normative heritage" of a people who, on the basis of their own social sense, have created a legal system that was autonomous from the law enforced by the various conquerors. In other words, it can be defined as a 'constitution' of a stateless social system. Over time, Albanian customary laws have undergone their historical development, they have been changed and supplemented with new norms, in accordance with certain requirements of socio economic development. This helped the Albanian mountain tribes to preserve their way of life, identity, and neutrality in the face of external centralizing administration. In the context of religious perceptions, historical sources confirm the relations between the Greco Roman religious ethics and the Albanian customary laws. These relations can be seen during the rule of the Illyrian emperors, such as Aurelian who introduced the cult of the Sun; Diocletian who stabilized the empire and ensured its continuation through the institution of the Tetrarchy; Constantine the Great who issued the Edict of Toleration for the Christianized population and who summoned the First Council of Nicaea involving many clercs from Illyricum; Justinian who issued the Corpus Juris Civilis and sought to create an Illyrian Church, building Justiniana Prima and Justiniana Secunda, which was intended to become the centre of Byzantine administration. The Byzantine Empire ruled over Albanians for a long period of time, exercising with its institutions influence on the Albanians as well as on other Balkan ethnicities such as the Serbs. Some influence from Serbian medieval law might have reached Northern Albanian customary law through Montenegro and Herzegovina, as the latter seem to show traces of Serbian medieval law. Albanians and Montenegrins have experienced very strong mutual influences on customary law, religious life and cultural life, and also Albanians, Serbs and Macedonians have experienced mutual influences, albeit to a lesser extent. In the late Middle Ages Albanian cities codified statutes that included regulations from ancient local customary laws, developing their own legal tradition and achieving a form of local self administration. In the Statutes of Scutari the verb bessare is thought to be a trace of Old Albanian, thence viewed as in relation to an early evidence of the Albanian institution of Besa. Historical sources from Ragusa mention "the Albanian customs of the Balsha". It has been argued that an article in Dušan's Code can be considered speculatively as an early attempt to clamp down on the self administered Albanian customary law of the mountains, and if so, this would be an early evidence that such customary laws were in effect. Soon after the institution of Dušan's Code in Albanian life, the Ottomans conquered large parts of the Balkans, and instead of Dušan's Code customary law and several other patriarchal structures of social organisation were thereafter revived, in particular among the Albanians. In 1492, the Sublime Porte officially recognized Himara its own customary law for self government, as it was the center of the Labëria uprisings against the Ottoman Empire. which was regulated by the Code of Zuli (Albanian: Kanuni i Papa Zhulit/Zulit or Kanuni i Idriz Sulit). During the Tanzimat and the implementation of reforms, the Ottoman administration, in order to address the Albanian customary law which has been implemented along with the Ottoman law and Sharia, opened an office called "Shkodra Mountains Commission" (Turkish: Iskodra Xhibali Komisi), which was established in 1856–1858, based in Shkodra and with administrative and judicial power over the provinces. The Commission embodied the centralized attitudes of the imperial reforms and the approach it would have with local customary law in the bajrak areas and relied mainly on the Kanun of the Mountains (Turkish: Kanun i Jhibal) with some Ottoman administrative element. In 1863 the bylykbashi of Gruda sent a letter to the sergeant asking for the Kanun i Jhibal, giving reason to believe that a codification in Ottoman Turkish already existed. Parts of this codification have been published in twenty paragraphs in the salname of the Vilayet of Shkodra in 1894, which were published translated into Italian and French. The most important elements for the relationship between the Ottoman administration and the local population were: murder, blood feud, reconciliation, blood money, hospitality, theft, and tribal disputes.

Даму және пайдалану

Лек Дукаджени каноны солтүстік Албанияда билік құрған және таулы аймақтың әдет-ғұрып заңдарын кодификациялаған ортағасырлық князь Лек Дукадженидің есімімен аталған. Заңдар Лек Дукаджениге жатқызылса да, олар уақыт өте келе осы жерлерге тәртіп келтіру мақсатында дамыды. Канон 12 бөлімге бөлінген, ал Гьецови нұсқасында таулы өмірдің барлық салаларын реттейтін 1262 бап бар: үй шаруашылығының экономикалық ұйымы, қонақжайлылық, бауырластық, ру, шекаралар, еңбек, неке, жер және т.б. Канон христиан және мұсылман албандарға қолданылады. Елдің кейбір аймақтарында Канон итальяндық «вендеттаға» ұқсайды. Бұл ережелер 1990 жылдары Солтүстік Албанияда қайта жанданды, себебі адамдар әлсіз жергілікті билік пен полицияға сенімсіздік танытты. Бір-бірімен жанжалдасып жатқан отбасылар арасында делдалдық жасауға тырысатын ұйымдар бар, олар «қанды кешіруге» көмектеседі, бірақ көбінесе ер адамдардың жалғыз мүмкіндігі – өз үйлерінде қалу, олар Канун бойынша қауіпсіз паналау орны саналады, немесе елден қашу. Сондай-ақ, заңдарда ұрлық жасағандар ұрланған мүліктің құнына пропорционал айып төлеуге міндетті екендігі де көрсетілген. Дибра аймағындағы албандық тайпалар («Дибраның жолбарыстары» деп белгілі) Скандербег заңы бойынша өздерін басқарды. Албандық Битыки, Гаши, Груда, Триеши, Хоти, Кастрати, Кельменди, Краснићи, Шкрель және Кучи тайпалары Кануни и Малесисе се Мадхе нұсқасын ұстанады. Оның іске асырылуы Шкодер маңындағы тайпалық аймақтардан басталып, Гякованың таулы жерлеріне дейін жетеді. Албанияның бұрынғы коммунистік басшысы Энвер Ходжа қатаң репрессиялар мен күшті мемлекеттік полиция арқылы Канунның сақталуын тоқтатты. Бірақ коммунизм құлағаннан кейін кейбір қауымдар ескі дәстүрлерді қайта жаңартуға тырысты, бірақ олардың бір бөлігі жоғалып, оларды дұрыс түсіндіруден қауіптендірді. 2014 жылы шамамен 3000 албан отбасы қандық қастыққа қатысқан деп есептелді; коммунизм құлағаннан бері бұл 10000 адамның өліміне әкелді. Cedoca 2017 жылы Албания мемлекеттік полиция бас штабының мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдан 2017 жылдың наурызына дейін қандық қастыққа байланысты бес адам қаза тапқан; Тирандағы британ елшілігі полиция қандық қастыққа қатысқан адамдардың санын есептей келе «ең төменгі көрсеткіштерді» көрсетеді. 2018 жылы Albanian Daily News газеті қандық қастықтан бір адамның қаза тапқанын хабарлады.

The Kanun of Lek Dukagjini was named after Lekë Dukagjini, a medieval prince who ruled in northern Albania and codified the customary laws of the highlands. Although the laws are attributed to Lekë Dukagjini, the laws evolved over time as a way to bring order to these lands. The Kanun is divided into 12 sections, and Gjeçovi's version has 1,262 articles regulating all aspects of the mountainous life: economic organisation of the household, hospitality, brotherhood, clan, boundaries, work, marriage, land, and so on. The Kanun applies to both Christian and Muslim Albanians. In some parts of the country, the Kanun resembles the Italian vendetta. These rules resurfaced in the 1990s in Northern Albania, as people had no faith in the powerless local government and police. There are organizations that try to mediate between feuding families and try to get them to "pardon the blood" , but often the only resort is for men of age to stay in their homes, which are considered a safe refuge by the Kanuni, or flee the country. Tribal laws also held that thieves would need to pay fines for the relative amount that was stolen. Albanian tribes from the Dibra region (known as the "Tigers of Dibra") governed themselves according to the Law of Skanderbeg. The Albanian Bytyqi, Gashi, Gruda, Trieshi, Hoti, Kastrati, Kelmendi, Krasniqi, Shkrel, and Kuçi tribes are known to follow the Kanuni i Malësisë së Madhë, a variant of the Kanun. Its implementation extends from these tribal regions around Shkodër to the Highlands of Gjakova. Former communist leader of Albania Enver Hoxha effectively stopped the practice of Kanun with hard repression and a strong state police. After Communism's fall some communities, however, have tried to rediscover the old traditions, but some of their parts have been lost, leading to fears of misinterpretation. In 2014, about 3,000 Albanian families were estimated to be involved in blood feuds; since the fall of Communism this has led to the deaths of 10,000 people. Cedoca reported in 2017 that, according to Albanian State Police Headquarters, from 2013 to March 2017, there were five deaths related to blood feuds; that said, the British embassy in Tirana claims that police 'tend to estimate the lowest numbers' when reporting the population involved in blood feuds. Albanian Daily News reported in 2018 that one man had died due to a blood feud.

Аудармалар

Неміс бароншасы Мари Амели фон Годин, Экрем Влорамен бірлесіп, Францискан монахтарының өтініші бойынша, 1938 жылдан бастап Гьецовидің бұрынғы кодификациясы негізінде Лекэ Дукаджини канонын албан тілінен неміс тіліне жүйелі түрде аударуды қолға алды. Ол 1950 жылдары, автордың қайтыс болуына аз уақыт қалғанда жарық көрді. Фон Годиннің еңбегі 2001 жылы Роберт Элси редакциялап, Майкл Шмидт Неке кіріспе жазған күйінде қайта басылды. Лекэ Дукаджинидің Канунының итальян тіліндегі аудармасы 1941 жылы Францискан Пал Додаж аударған, Гердж Фишта мен Джузеппе Широ редакциялаған, Федерико Патета кіріспесімен жарияланды, ал 2009 жылы Донато Мартуччи кіріспесімен қайта басылды. 1989 жылы Лекэ Дукаджинидің Канунының ағылшын және албан тілдеріндегі бірдей нұсқасы жарық көрді, содан кейін 1992 жылы қайта басылды. 2017 жылы Генц Лафе аударған және Донато Мартуччи редакциялаған Скандербег канонының итальян тіліндегі аудармасы жарық көрді.

Әдебиет пен кинодағы канон

Албан жазушысы Исмаил Кадаре кітаптарында бірнеше рет Канунды еске алады, ал ол оның "Сынған сәуір" романындағы басты тақырып болып табылады. Ол сондай-ақ, "Комиссия мен мереке" романында да Канунды еске салады, онда Кадаре 1830 жылғы Монастыр қырғынын екі империя арасындағы күрес ретінде сипаттайды: албандық Канун, өзінің "беса" кодексімен және Осман империясымен. Кадаренің "Eskili, ky humbës i madh" атты әдеби сын кітабында, "бозғыш" дегеніміз – Эскилден жоғалған көптеген трагедияларды білдіреді, онда Канун мен кандық қастық арасында айқын ұқсастықтар бар.

Джошуа Марстонның 2011 жылғы "Қанның кешірімі" фильмі, қазіргі Албанияда өтетін драма, Канунмен айналысады. Фильм Солтүстік Албаниядағы екі отбасы арасындағы кандық қастықты көрсетеді, негізінен бір отбасының балаларына оның қалай әсер ететініне назар аударады. "Law & Order: Criminal Intent" ("Blasters") сериалының 6-маусымы, 9-бөлімінде албандық кісі өлтірушілері тобының кенеттен шегінуінің себебі ретінде Канунға сілтеме жасалады. Канун бельгиялық "Досье К" фильмінде маңызды рөл атқарады. Эльвира Донестің "Кәбірлі бойжеткен" романы Канунға және әйелдердің жергілікті тұрғындармен еркек ретінде қабылдануы үшін бойдақ болуға ант беру дәстүріне сілтеме жасайды. Бельгиялық тележүргізуші Том Уэс өзінің "Reizen Waes" сериясындағы бір бағдарламасында Албанияға сапар шекті. Оған түйінделген ешкі еті ұсынылды және қонаққа құрмет көрсету ережелеріне сәйкес, ешкінің басы да берілді. "The Closer" сериалының 6-маусымы, 14-бөлімі: "Албандық кандық қастықты тергеу" эпизодында Канунға сілтеме жасалады.