Ирландияның ұлы күйшісі: Турлох О’Кароланның өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Ирландиялық композитор және музыкант (1670–1738)

Турлоу О'Каролан (Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin; 1670 25 наурыз 1738) – Ирландиядағы соқыр кельт арфашысы, композиторы және әнші, оның үлкен даңқы мелодиялық шығармалар жазу қабілетіне байланысты. Каролан классикалық мағынада композитор болмаса да, кейбіреулер оны Ирландияның ұлттық композиторы деп санайды. Ежелгі ирланд дәстүріндегі арфашылар 1792 жылға дейін тірі болды, ал Артур О'Нилл, Патрик Куин және Доннхад О'Амсайг сияқты он адам Белфаст арфа фестиваліне қатысты. О'Амсайг Кароланның кейбір шығармаларын орындады, бірақ оларды тым қазіргі заманғы деп тапты. Кароланның кейбір композицияларында континенттік классикалық музыка стилінің ықпалы байқалады, ал басқалары, мысалы, «Музыкаға қоштасу» (Farewell to Music) – «гельдік арфаның» көне стилін көрсетеді.

Өмірбаян

Каролан 1670 жылы Мит графтығындағы Нобберде, әкесі темірші болған жерде дүниеге келді. Олардың отбасы Каван графтығындағы Мак-Брадай руының тармағы екендігі айтылады (Кароланның арғы атасы Шейн Грана О'Карролан 1607 жылы өз руының басшысы болған). Азамат соғысы кезінде олардың жерлерінен айырылып, 1684 жылы Миттен Роскоммон графтығындағы Баллифарнонға, Алдерфорд үйінің Макдермот Роу отбасының шақыруымен көшіп келді. Роскоммон қаласында оның әкесі Макдермот Роу отбасында жұмыс істеді. Миссис Макдермот Роу Турлоуға білім берді, ол поэзияда өте талантты болды. Он сегіз жасында шешек ауруынан көзі көрмей қалғаннан кейін, миссис Макдермот Роу оны жақсы арфашыға оқуға берді. Жиырма бір жасқа келгенде, оған жылқы мен жол көрсетуші беріліп, Ирландияны аралап, меценаттар үшін әндер жазуға аттанды. Шамамен елу жыл бойы Каролан Ирландияның түкпір-түкпіріне саяхаттап, әндер жазып, орындады. Оның алғашқы шығармаларының бірі Бриджит Круз туралы болды, ол оған ғашық болған. Бриджит – Кароланның Круистаун қаласындағы (Ирландия) соқырлар мектебінде оқыған мектеп мұғалімінің қызы. 1720 жылы Каролан Мэри Магуайрға үйленді. Ол кезде ол 50 жаста болды. Олардың алғашқы отбасылық үйі Лейтрим графтығындағы Маначейн (қазіргі Мохилл) қаласының жанындағы жер теліміндегі шағын үй болды, онда олар қоныстанды. Олардың жеті баласы болды – алты қызы мен бір ұлы. 1733 жылы Мэри қайтыс болды. Турлоу О'Каролан 1738 жылдың 25 наурызында дүние салды. Ол Роскоммон графтығына жақын Баллифарнон маңындағы Килронан зиратындағы Макдермот Роу отбасының мазарда жерленген. Жыл сайынғы О'Каролан арфа фестивалі мен жазғы мектеп Роскоммон графтығындағы Киадуде оның өмірі мен шығармаларын еске алады. Скульптор Оисин Келли жасаған, Кароланның арфада ойнап жатқанын бейнелейтін қола мүсіні 1986 жылдың 10 тамызында Мохиллдегі базар алаңында орнатылып, Ирландия президенті Патрик Хиллери қолдауымен ашылды. 2002 жылы оның туған жерінде, алғашқысы 1988 жылы Нобберде өткен жыл сайынғы О'Каролан арфа фестивалі кезінде оған тағы бір мүсін орнатылды.

Carolan was born in 1670 in Nobber, County Meath, where his father was a blacksmith. The family, who were said to be a branch of the Mac Brádaigh sept of County Cavan (Carolan's great grandfather, Shane Grana O'Carrolan, was chieftain of his sept in 1607), forfeited their estates during the civil wars and moved from Meath in 1684 to Ballyfarnon, County Roscommon, on the invitation of the family of MacDermot Roe of Alderford House. In Roscommon, his father took a job with the MacDermott Roe family. Mrs. MacDermott Roe gave Turlough an education, and he showed talent in poetry. After being blinded by smallpox at the age of eighteen, Carolan was apprenticed by Mrs. MacDermott Roe to a good harper. At the age of twenty one, being given a horse and a guide, he set out to travel Ireland and compose songs for patrons. For almost fifty years, Carolan journeyed from one end of Ireland to the other, composing and performing his tunes. One of his earliest compositions was about Brigid Cruise, with whom he was infatuated. Brigid was the teenage daughter of the schoolmaster at the school for the blind attended by Carolan in Cruisetown, Ireland. In 1720, Carolan married Mary Maguire. He was then 50 years of age. Their first family home was a cottage on a parcel of land near the town of Manachain (now Mohill) in County Leitrim, where they settled. They had seven children, six daughters and one son. In 1733 Mary died. Turlough O'Carolan died on 25 March 1738. He is buried in the MacDermott Roe family crypt in Kilronan Burial Ground near Ballyfarnon, County Roscommon. The annual O'Carolan Harp Festival and Summer School commemorates his life and work in Keadue, County Roscommon. A bronze monument by sculptor Oisin Kelly depicting Turlough O'Carolan playing his harp was erected on a plinth at the Market Square, Mohill, on 10 August 1986, and was unveiled by Patrick Hillery, President of Ireland. A statue was erected to him in 2002 at his place of birth, during the Annual O'Carolan Harp Festival, the first of which was held in Nobber in 1988.

Музыка және стиль

Каролан әр түрлі стильдегі әндер мен аспаптық арфа музыкасын жазды. Кароланның сақталған музыкасының шамамен үштен бірі бүгінгі күнге дейін жеткен ирланд тіліндегі өлеңдермен байланысты. Бұл өлеңдер қазіргі музыканттарға көбінесе белгісіз, олар Кароланның репертуарын қазіргі танымал ирландтық джигтер мен рилдеріне бейімдеген. Кароланның өмірінде Ирландияда қазіргі ирланд тілі басым тіл болған. Каролан ағылшын тілін жақсы білмегендіктен, ол ағылшын тілінде тек бір ғана ән – "Кароланның құлшынысы" әнін жазды. Бұл өлеңдерді 1996 жылы The Harp Consort тобының "Carolan's Harp" альбомынан тыңдауға болады. Кароланның көптеген әндері белгілі бір меценаттарға арналып, олар туралы жазылған. Оның көптеген күйлері бүгінде кеңінен орындалып, жоғары бағаланады, ал мәтіні белгілі әндерінің кейбіреулерін әншілер жазды. Олардың ішінде Грэйн Йейтс (Белфаст арфа фестивалі, 1992), "Garlic Bread" тобы ("O'Carolan's Dream", 2007) және Ensemble Musica Humana ("Turlough O'Carolan: a Life in Song", 2013) әншілері бар. Кароланның мансабындағы қызметі тарихи деректерде толыққанды жазылмаған. Бұл Каролан мен оның музыкасы туралы тіпті ирланд музыканттары арасында да нақты ақпараттың жетіспеуіне әкелді. Кейде әндерге басқа атаулар немесе қате атаулар беріліп, әннің Кароланға тиесілі ме, әлде басқа біреуге ме деген шатасу тудырады. Сондай-ақ, Каролан мен оның музыкасы туралы жазғандардың кейбіреулері шын емес фактілер ойлап тапты немесе негізсіз әңгімелерді қайталап берді. Мысалы, Кароланның шығармаларын жинауды бастаған Эдвард Бантинг "Фейри Квинн" атты "өте көне әуен" туралы айтып, оның "Кароланның Фейри Квинн әнінің бастапқы нұсқасы болған сияқты" екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ "Кароланның Фейри Квинн әні сөздермен айтуға арналмаған, ол арфаға арналған музыкалық шығарма ретінде жазылған" деді. Каролан дәстүрлі "Фейри Квинн" әнінің мәтінін жазбағаны рас, бірақ бұл мәтін ежелгі емес (сондай-ақ мүлдем басқа дәстүрлі ирланд әні "Фейри Квинн" де емес), және мәтін Каролан оларға арнап жазған түпнұсқа музыкаға өте сәйкес келеді. Каролан әдетте әуенді бірінші жазып, содан кейін мәтін қосатын болған. Оның көптеген әндері "планксти" деп аталады – бұл Кароланның өзі ойлап тапқан немесе көңілді мейманды құрметтеу үшін танымал еткен түсініксіз сөз. Каролан бай меценаттардың құрметіне әндер жазғаны үшін олардың қонақтары ретінде ыстық қарсылықты көріп, олардың поместьелерінде тұруға шақырылатын. Әдетте, тойлар мен жерлеу рәсімдері оның келгенше кешіктірілетін болған.

Carolan composed both songs and instrumental harp music, reflecting various styles of composition. About a third of Carolan's surviving music has associated Irish lyrics that survive to this day. These lyrics are largely unknown to the musicians of today, who have for the most part adapted Carolan's repertoire to the currently popular Irish fare of jigs and reels. Modern Irish was the majority language in Ireland during Carolan's time. As Carolan did not speak English very well, he composed only one song in English, "Carolan's Devotion". These lyrics can be heard on the album "Carolan's Harp", by The Harp Consort, 1996. Most of Carolan's songs were dedicated to and written about specific individual patrons. Many of his tunes are widely performed and appreciated today, and a handful of the songs with known lyrics have been recorded by singers. Among these are Gráinne Yeats (Belfast Harp Festival, 1992) and the singers of Garlic Bread ("O'Carolan's Dream", 2007) and Ensemble Musica Humana ("Turlough O'Carolan: a Life in Song", 2013). Carolan's activities during his career are only partially documented historically. This has led to a lack of accurate information about Carolan and his music, even among Irish musicians. Sometimes, alternate titles or incorrect titles have been applied to songs, creating confusion as to whether the song is Carolan's or someone else's. Also, some of those who have written about Carolan and his music have made up facts or repeated unfounded stories. For instance, Edward Bunting, who began the work of collecting Carolan's pieces, referred to a "very ancient air" the Fairy Queen, saying it "seems to have been the original of Carolan's Fairy Queen." He also reported that "the Fairy Queen of Carolan was not intended by him for words, but as a piece of music for the harp." While it is true that Carolan did not write the traditional Fairy Queen words, which indeed do exist, the words are not ancient (nor is the entirely different traditional Irish air The Fairy Queen), and the words do in fact fit perfectly the original music which Carolan composed for them. Carolan is said to have typically composed the tune first, as he rode from place to place, then added words later. Many of his songs are designated as "planxties", an obscure word that Carolan apparently invented or popularized to signify a tribute to a merry host. In return for writing songs in honour of wealthy patrons, Carolan was often welcomed as an honoured guest to stay on their estates. It is said that weddings and funerals were sometimes delayed until he could arrive to perform.

Жарияланым

Кароланның шығармаларының көпшілігі оның өмірінде жарық көрген жоқ, тіпті жазылмаған да. Олар скрипкашылар, сыбызғышылар және соңғы ирландтық арфашылар мен әншілердің репертуарында сақталды. Олар 18 ғасырдың соңында және одан кейін жиналып, жарияланды, көбінесе 1792 жылы Эдвард Бантинг пен оның көмекшілерінің жұмысымен басталды. Кароланның өмірінде оның музыкасының шағын бөлігі жарық көрді. Мұндай алғашқы жариялымдардың бірі – Нилдің «Ең танымал ирландтық күйлер жинағы» (A Collection of the Most Celebrated Irish Tunes), Дублин, 1724 жыл. Донал О’Салливан (1893–1973) анықтаған Кароланның 214 күйін қамтитын түпкілікті жұмыс – 1958 жылғы басылым (2001 жылы қайта басылған) «Каролан: Ирландтық арфашының өмірі мен музыкасы». Әр шығарманың мәтіндік сипаттамасында ішінара ән сөздері (және барлық белгілі ән сөздерінің көздері) келтірілген, бірақ олар жазылған музыкамен үйлеспейді. О’Салливан Кароланға қате деп санайтын бірнеше әндерді қамтымайды, мысалы: «Дермот О’Дуд», «Планксти Мисс Бёрк» және «Ақ кеуделі жемшөп». 2011 жылы Caitríona Rowsome баспасында Кароланның «Әндері мен әуендері» жинағының толық нұсқасы жарық көрді. Бұл кітапта Кароланның барлық сақталған өлеңдерінің бір-бір мысалы бар және ән сөздері ноталармен үйлестірілген. Кітаптағы 226 арфалық әуеннің әрқайсысын автор нео-ирландтық арфада (кітап және 4 CD жинағы) орындайды. Бұл Кароланның барлық өлеңдері алғаш рет дыбысталып, «көп жылдар бойы жасалуы керек болған жұмыс» деп бағаланды. 4 CD-де әнсіз арфа музыкасы бар, бірақ кітапта ән айтуға қызығушылық танытқандар үшін ноталар қосылған. Кітапта Кароланның 72 ирландтық әнінің әрқайсысының ағылшын тіліне аудармасы да бар. Осы аудармалардың бесеуі «Хьюлетт», «Полковник Джон Ирвин», «Джон О’Коннор», «Кин О’Хара (3-ші әуен)» және «Шибег және Шимор» әуендеріне сәйкес жаңа ағылшын тіліндегі ән сөздерінен тұрады. Кароланның әндері ондаған әртістер тарапынан жүздеген рет жазылған. Бұл жазбалардың көпшілігі The Chieftains, Planxty және Патрик Балл сияқты белгілі орындаушыларға тиесілі, ал қалғандары аз танымал суретшілерге жатады. Кейде басқа салаларда танымал болған әртіс әртүрлілік үшін Кароланның бір әнін жазады, мысалы, Steeleye Span-ның «Шибег және Шимор», Джон Ренборнның «Оуэн Ро О’Ниллге жоқтау», Ричард Томпсонның «Морган Мауган» [sic], Стефан Гроссманның «Соқыр Мэри», Джон Уильямстың «Миссис Максвелл» және тағы да басқалары. Сонымен қатар, The Music of O’Carolan (1993), Deluxe Anthology of Carolan (1995), Celtic Treasure (1996) және Celtic Treasure II (2001) сияқты бірнеше суретшілердің бірнеше танымал жинақтары шығарылды. Бұл жазбалардың көптігі Кароланның көпшілікке танымал шығармаларының санын арттырды, бірақ орындаушылар кейбір әндерге қайта-қайта оралуға бейім. Ең көп жазылған шығармалар: «Кароланның концерті» (кем дегенде 36), «Соқыр Мэри» (кем дегенде 23), «Планксти Джордж Брабазон» (сонымен қатар «Скай аралы» деп аталады; кем дегенде 23), «Шибег және Шимор» (кем дегенде 23), «Планксти полковник Ирвин» (кем дегенде 19), «Фанни Пауэр» (кем дегенде 19), «Элеанор Планкетт» (кем дегенде 18), «Корольдік ханшайым» (сонымен қатар «Мисс Макдермот» және «Аретуза» деп аталады; кем дегенде 18), «Кароланның музыкамен қоштасуы» (кем дегенде 18), «Кароланның суреті» (кем дегенде 17), «Хьюлетт» (кем дегенде 16) және «Стаффордтың рецепті» (кем дегенде 16). Сонымен қатар, көптеген музыканттар The Fiddler's Fakebook сияқты кітаптардан үйренген Кароланның көптеген күйлерін орындады, онда жоғарыда аталған күйлердің кейбіреулері, сондай-ақ Морган Маган және Планксти Дрюри кіреді. Сондай-ақ, О’Ниллдің Music of Ireland (1903) әлі де басылып шығарылуда және онда Кароланның 60-тан астам күйі бар, олардың көптегені әлемдегі музыканттардың репертуарына енген. Сонымен қатар, Кароланның концерті британдық армияның Foot Guards-ы Trooping the Colour рәсімінде бейтарап баяу марш ретінде қолданылған. Сондай-ақ, Кароланның кейбір композициялары FATE ролдік ойынында, атап айтқанда Капитан О’Кейн және Діни қызметкерлердің зарлауында пайда болды. Кароланның музыкасы жиі Fingerstyle гитараға (негізінен стальды таспалы акустикалық) бейімделген, көбінесе стандартты (EADGBE) DADGBE (D тамшысы), DADGAD және CGDGAD сияқты күйлерге өзгертілген. Бұл саптардың шыңдауына мүмкіндік береді және арфаға ұқсас дыбыс шығарады. Дак Бейкер Кароланның көптеген әндерін D күйінде жазған. El McMeen CGDGAD-да ғана өнер көрсетеді және көптеген Каролан әндерін жаздырған.

Most of Carolan's compositions were not published or even written down in his lifetime. They survived in the repertoires of fiddlers, pipers, and the last of the old Irish harper/singers. They were collected and published during the late 18th century and beyond, largely beginning with the work of Edward Bunting and his assistants in 1792. A small sampling of Carolan's music was published during his lifetime. One of the first such publications was in Neale's A Collection of the Most Celebrated Irish Tunes , Dublin, 1724. The definitive work containing all 214 of Carolan's tunes as identified by Donal O'Sullivan (1893–1973) is the 1958 edition (2001 reprint) of Carolan: The Life Times and Music of an Irish Harper. Partial lyrics (and all known sources of lyrics) are mentioned in the text description of each piece but are not matched to the written music. O'Sullivan does not include any of the handful of alleged Carolan songs that he considers to be erroneous, such as: "Dermott O'Doud", "Planxty Miss Burke", and "The Snowy Breasted Pearl". A comprehensive edition of Carolan's Songs & Airs containing new arrangements for harp of all 214 airs, along with an additional 12 airs from the Appendix of the 2001 edition was published by Caitríona Rowsome in 2011. This book includes an instance of each of Carolan's undisputed surviving lyrics and metrically sets the lyrics note for note to the sheet music airs. Each of the 226 harp settings in this book are played by the author on a neo Irish harp (book and 4 CD set). This is the first time that all of Carolan's lyrics have been set to the airs and has been welcomed as "a task that has needed doing for many years". The 4 CD recording is of harp music without vocals, but the book includes sheet music for interested singers. The book also includes an English interpretation for each of Carolan's 72 Irish song lyrics. Five of these interpretations take the form of new English lyrics set metrically to the sheet music of "Hewlett", "Colonel John Irwin", "John O'Connor", "Kean O'Hara (3rd Air)" and "Sheebeg and Sheemore". there have been hundreds of recordings of Carolan songs released by dozens of artists. Many of these recordings are by such well known performers as The Chieftains, Planxty, and Patrick Ball, and many others by less well known artists. Occasionally, an artist who is popular in another area will record a single Carolan song for the sake of variety, such as Steeleye Span's "Sheebeg and Sheemore", John Renbourn's "Lament for Owen Roe O'Neill", Richard Thompson's "Morgan Mawgan" [sic], Stefan Grossman's "Blind Mary", John Williams' "Mrs. Maxwell", and many others. Several popular collections by multiple artists have also been issued, including The Music of O’Carolan (1993), Deluxe Anthology of Carolan (1995), Celtic Treasure (1996), and Celtic Treasure II (2001). The sheer quantity of these recordings has greatly expanded the number of Carolan pieces known to the public, but the performers do tend to come back to certain songs again and again. Among the most frequently recorded pieces are the following:

"Carolan’s Concerto" (at least 36), "Blind Mary" (at least 23), "Planxty George Brabazon" (also known as "Isle of Skye"; at least 23), "Sheebeg and Sheemore" (at least 23), "Planxty Col. Irwin" (at least 19), "Fanny Power" (at least 19), "Eleanor Plunkett" (at least 18), "The Princess Royal" (also known as "Miss MacDermott" and "The Arethusa"; at least 18), "Carolan's Farewell to Music" (at least 18), "Carolan's Draught" (at least 17), "Hewlett" (at least 16), and "Stafford's Receipt" (at least 16). In addition, innumerable musicians have performed many of Carolan's tunes learned from such books as The Fiddler's Fakebook, which contains some of the above tunes plus Morgan Magan and Planxty Drury. Also, O'Neill’s Music of Ireland (1903) is still in print and contains over 60 of Carolan's tunes, of which far too many to list have made their way into the repertoire of musicians around the world. In addition, Carolan's Concerto has been used as a neutral slow march by the Foot Guards of the British Army during the ceremony of Trooping the Colour. Also, some of Carolan's compositions have appeared in the role playing game FATE, specifically Captain O'Kane and The Clergy's Lamentation. Carolan's music has frequently been adapted for fingerstyle guitar (primarily steel string acoustic), often by altering the tuning from standard (EADGBE) to DADGBE (drop D), DADGAD, and CGDGAD, among others. This allows strings to ring out and results in a more harp like sound. Duck Baker has recorded many Carolan songs in drop D tuning. El McMeen performs almost exclusively in CGDGAD, and has recorded many Carolan songs.

Басқа

Дублин 8-дегі Тентерс ауданындағы О'Каролан жолы оның құрметіне аталған. Каролан жолы және "Каролан бұрышы" дүкені Белфасттың оңтүстігіндегі Баллинафег ауданында оның құрметіне аталды. Меркурий планетасындағы Каролан метеориттік кратері 2015 жылы оның құрметіне аталған. Польшалық топтар: 1979 жылы "2 плюс 1" және 1996 жылы Myslovitz "Пэгги Браун" атты әндерді жазды, бұл ән поляк лиригі pl-дің O'Carolan сөзінің аудармасы екендігі айтылады, әртүрлі мелодиялармен және аранжировкалармен: сәйкесінше фолк және альтернативті рок. Ешқайсысы да O'Carolan композициясын пайдаланбаған. Екі ән де Польшада өте танымал болды. О'Каролан Ирландияның B сериясындағы 50 фунт стерлинг банкнотасында бейнеленген.