Кіріспе
DC қосқышы (немесе DC плагин, қосқыштың бір таралған түрі) – тұрақты ток (DC) қуатын беруге арналған электр қосқышы. Үй шаруашылығына арналған айнымалы ток қосқыштарымен және розеткалармен салыстырғанда, DC қосқыштарында бір-бірімен алмастырылмайтын көптеген стандартты типтер бар. DC қосқыштарының өлшемдері мен орналасуы, үйлесімсіз қуат көздері мен тұтынушылардың кездейсоқ қосылуын болдырмау үшін таңдалады. Түрлері, AC адаптерлерінен портативті электрондық құрылғыларды қуатпен қамтамасыз етуге қолданылатын кішкентай коаксиалды қосқыштардан бастап, автомобиль аксессуарлары мен портативті жабдықтардағы аккумулятор жинақтары үшін қолданылатын қосқыштарға дейін әртүрлі.
A DC connector (or DC plug, for one common type of connector) is an electrical connector for supplying direct current (DC) power. Compared to domestic AC power plugs and sockets, DC connectors have many more standard types that are not interchangeable. The dimensions and arrangement of DC connectors can be chosen to prevent accidental interconnection of incompatible sources and loads. Types vary from small coaxial connectors used to power portable electronic devices from AC adapters, to connectors used for automotive accessories and for battery packs in portable equipment.
Өте төмен кернеу (120 Вт-тан төмен)
Бұл өте төмен кернеулі жалғағыштар 120 В тұрақты токқа тең немесе одан кем кернеуге арналған.
Цилиндрлік жалғаулар
Кішкентай цилиндрлі жалғауыштар әр түрлі өлшемдерде болады. Олар "коаксиалды қуат жалғауыштар", "барелдық жалғауыштар", "концентрлі барелдық жалғауыштар" немесе "ұштар" деп аталуы мүмкін. Бұл ашаларды сыртқы АЖ адаптерге (қуат көзіне) қосылған кабельде пайдалануға болады. Қуат алатын жабдыққа сәйкес келетін ұя немесе розетка тұрақты орнатылады. Кейбір ұяларда әдетте жабық контакті болады, ол қуат көзі қосылғанда ішкі батареяларды ажырату үшін қолданылады, бұл батареяларды дұрыс зарядтамаудан батареяның ағып кетуі немесе жарылу қаупін болдырмайды. Цилиндрлі ашалар әдетте ілмек енгізуге арналған оқшауланған ұшына ие. Ашаның сыртқы корпусы бір контакті болып табылады, көбінесе, бірақ әрқашан емес, қуат көзінің теріс жағы. Кері полярлылық ашаларды қосылған кезде, тіпті кернеу дұрыс болса да, тізбектерге зақым келтіруі мүмкін; барлық жабдықтар қорғаныспен жабдықталмаған. Ұядағы штифт ішкі екінші контактімен жанасады. Сыртқы аша контактісі көбінесе баррель, жең немесе сақина деп аталады, ал ішкісі – ұш деп аталады. Бұл қуат жалғауыштардың өлшемдері мен дизайндары әртүрлі, олардың көбі бір-біріне өте ұқсас көрінеді, бірақ механикалық немесе электрлік жағынан үйлесімсіз. Патенттелмеген көптеген үлгілерге (олардың бастапқы дизайні белгісіз) қоса, Жапонияда кем дегенде екі ұлттық стандарт бар (EIAJ және Германияда DIN), сондай-ақ кейбір ноутбуктерде қолданылатын JSBP жалғауышы бар. Жапондық EIAJ стандартында бес түрлі өлшем бар, олардың әрқайсысы белгілі бір кернеу диапазонын қолдайды. Дегенмен, көптеген басқа коаксиалды тұрақты ток қуат жалғауыштар белгілі бір кернеумен байланыстырылмаған. Патенттелмеген ашалар көбінесе оларға арналған штифт диаметріне қарай аталады. Көптеген патенттелмеген коаксиалды қуат ашалары сыртқы диаметрі (OD) және ұзындығы бойынша анықталады. Осы өлшемдегі аша корпусының ұяларында екі штифт өлшемі жиі кездеседі, және , және ашалар олармен сәйкес болуы керек. Егер өлшем белгісіз болса, 2,1 мм және 2,5 мм ID ашаларын көзбен немесе өлшеу арқылы ажырату қиын; кейбір жеткізушілер қарапайым әдістерді ұсынады. Максималды ток номиналы әдетте 5 А-ға дейін өзгереді (кейбір компаниялардың арнайы жоғары қуатты нұсқалары үшін 11 А), ал 1 А, 2 А және 5 А жиі қолданылатын мәндер. Кішігірім түрлерінде ток пен кернеу үшін номиналдар көбінесе төмен болады. "Ұш" (яғни, ішкі өткізгіш) әдетте оң (+) полюсті алып жүреді, бірақ кейбір құрылғылар мен олардың қуат көздері теріс ұшты қолданады. Жалғауыштың өлшемі әдетте кернеуді көрсетпейді. Патенттік жалғауыштарды қоспағанда, жалғауды қарап, қуат параметрлері (ток, кернеу, полярлық, тіпті айнымалы ток немесе тұрақты ток) туралы ақпаратты сенімді түрде анықтау мүмкін емес.
Молекс қосылымы
Molex коннекторлары жеке компьютерлерде дискеталар, қатты дискілер және CD-дискілер үшін тұрақты ток (DC) қуат коннекторлары ретінде жиі қолданылды. Бұл коннекторлардың төрт қосқышы бар: +5 В (қызыл), 2 ортақ жер (қара) және +12 В (сары). SATA құрылғылары басқа типтегі коннекторларды пайдаланады. Құлыптағыш Molex коннекторлары 3, 4 және 6 терминалды конфигурацияларда қол жетімді.
Тамия жалғаулары
Тамия жалғауыштар радиобасқарылатын (ойыншық) көліктердің аккумуляторлары мен зарядтағыштарында кеңінен қолданылады.
JST RCY жалғауы
JST RCY сериялы жалғауыштың қадамы 2,5 мм және оны J. S. T. Mfg. Co., Ltd. компаниясы өндіреді. Ол радиобақылау саласында батареяны алмастыру тізбегі (BEC) немесе P жалғауышы ретінде танымал. JST сонымен қатар R/C және хобби электроникасында қолданылатын басқа да түрлі жалғауыштарды шығарады.
Диан стилімен T-Plug
Диан стиліндегі Т-қосылысы – кездейсоқ кері қосылуды болдырмайтын поляризацияланған, жоғары қуатты қосылыс. Бұл, әсіресе, LiPo батареясының жарылуына қарсы қолданылады, себебі ол күйік немесе басқа да зақымдануларға әкелуі мүмкін. Дианс қосылыстары, өндірушісіне байланысты, дәнекерлеу кезінде қатты қызып кетуі мүмкін, себебі пластигі жұмсарып, қосылыс беттері оңай бұрылып қалуы мүмкін. Құрылысына қарай, олар 40 А дейін (қуат импульсі кезінде 70 А дейін) ток күшін көтере алады. Т-қосылысындағы стандартты тіркеме: теріс (-) – параллель тірек; оң (+) – перпендикуляр тірек.
Инвертордың қосқыштары
Инвертордың қосылғыштары/тіректері 2, 4 және 8 AWG өлшемдерінде қолжетімді. Олар 600 В тұрақты тоққа дейінгі кернеуде батарея жиынтықтарына, инверторларға және басқа да жоғары ток тұтынушыларға терминалды шинаға ток жіберу және қабылдау үшін арналған.
Ұшақтың орындықтағы электрмен жабдықтау жүйесі
Бұрын тұрақты токқа арналған орындық электрмен жабдықтау жүйесінің (ISPSS) екі түрлі стандарты қолданылған. American Airlines әуе компаниясы бұрын автомобильдің қосымша қуат көзін пайдаланған. Басқа көптеген әуе компаниялары тұрақты токпен жабдықтау үшін кішірек EmPower жүйесін қолданады, ол 4 тісті Hypertronics D сериялы жалғағышымен жабдықталған. Ол максималды 15 вольт, 5 амперге дейін қуат бере алады.
Андерсонның электрлік шүмегі
Powerpole жалғауыштар – Anderson Power Products компаниясы әзірлеген жалғауыштардың сериясы. Олар түрлі өлшемдер мен түстерде қол жетімді. Көбінесе қолданылатын 15/30/45 сериялы жалғауыштар бір-бірімен үйлесімді және бірдей корпустарды пайдаланады, бірақ әртүрлі сымдардың өлшемдері мен ток талаптарына қарай әртүрлі контактілерді қолданады. Powerpole жалғауыштар физикалық және электрлік жағынан жыныстық белгісіз, сондықтан қай ұшы қосылатын бөлік, қайсысы ұяша, немесе қай ұшы дұрыс полярлылыққа ие деген мәселе туындамайды, бұл физикалық бірақ электрлік жағынан жыныстық белгісіз екі сымды тіркеме жалғауышындағыдай емес. Powerpole жалғауыштар көптеген RACES радио әуесқойлық азаматтық төтенше жағдайлар қызметі ұйымдары мен ARES радио әуесқойлық төтенше жағдайлар қызметі бөлімшелері үшін стандартты 12 В тұрақты ток жалғауышы ретінде қабылданған. Олар өз өлшемдеріне қарай жақсы ток өткізу қабілетін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, оларды нашар көретін немесе жарық жеткіліксіз жағдайда оңай қосуға болады. Дегенмен, олар салыстырмалы түрде оңай зақымдануы мүмкін, және дұрыс қысылмаса, қосымша бекіту шаралары қолданылмаса, кейде аз күшпен бір-бірінен оңай ажырап кетуі мүмкін.
SAE қосылымы
SAE коннекторы – физикалық түрде өзін-өзі жұптастыратын гермафродитті екі өткізгіштік тұрақты ток коннекторы, көбінесе күн энергиясын пайдалану және автомобильдерде (соның ішінде мотоциклдерде) қолданылады. Оның аты Автомобиль инженерлері қоғамынан шыққан, олар осы коннектор негізделген техникалық талаптарды жасады. Плагин физикалық тұрғыдан гермафродит болғанымен, кез келген SAE коннекторын кез келген басқа SAE коннекторына қосуға болады, бірақ олар электрлік гермафродит емес, сондықтан әртүрлі плагиндерді біріктіргенде дұрыс полярлықты сақтауға көңіл бөлу керек. Бұл коннектор көбінесе көлік аккумуляторын техникалық қызмет көрсету зарядымен зарядтау үшін қолданылады. Коннектордың полярлығы көлікке орнатылғанда және аккумуляторға қосылғанда, егер ашық қосқыш көліктің шассиіне тисе, қысқа тұйықталу болмайтындай етіп жасалған. Көбінесе бұл ашық терминал аккумулятордың теріс терминалына қосылады дегенді білдіреді. Керісінше, аккумулятор зарядтағышының оң терминалы ашық болады, көлік жағындағы жасырын терминалмен жұптасады. (Оң жақтағы жер тірегі бар көліктерде, мысалы, көне британдық мотоциклдерде, бұл керісінше болады.) Аккумулятор зарядтағышында қысқа тұйықталу қаупі бар, бірақ бұл қауіп минималды және көбінесе зарядтағыштың өзіндегі схемалармен азайтылады. Алайда, көліктерге орнатылған қорғасын-қышқыл аккумуляторларының қысқа тұйықталу тогы жеткілікті түрде жоғары, сондықтан қысқа тұйықталу өртке немесе жарылысқа әкелуі мүмкін. Сондықтан, зарядтағыштың емес, көлік аккумуляторының қысқа тұйықталуына жол бермеуге басымдық беріледі. "SAE коннекторы" термині көбінесе суреттегі екі қосқышты коннекторды білдірсе де, SAE International ұсынған көптеген коннектор стандарттары бар, олар да осы терминмен аталуы мүмкін. Сонымен қатар, аталған коннектордың дизайны SAE стандарттарынан шабыттандырылып, оларға негізделген, бірақ коннектордың өзінде ресми SAE белгісі жоқ. J928 және J1239 техникалық талаптары қолжетімді, бірақ оларды қарау үшін төлем қажет.
Автомобиль отқағыштары мен тұтқалары
Автомобильдің қосалқы қуат тұтқысы, сондай-ақ темекі тартқыш розеткасы немесе сигар тартқыш розеткасы деп те аталады, себебі бастапқыда ол сигарларды жақпақ үшін жасалған, сондықтан оның көлемі салыстырмалы түрде үлкен. Бүгінде ол портативті инверторлар, ұялы телефон зарядтағыштары және портативті тоңазытқыштар сияқты автомобиль аксессуарларын қуаттандыру үшін қолданылады. Бұл розеткалар бастапқыда тұрақты токпен (DC) қуат беру үшін жоспарланбаған және бірнеше себепке байланысты идеалды DC жалғауы емес, бірақ бұрынғы аксессуарлармен үйлесімділік үшін кеңінен қолданылады. Олардың үш өлшемі бар: 6 В тұрақты токқа арналған біреуі және 12 В тұрақты токқа арналған екеуі. Әртүрлі өлшемдегі 12 В тұрақты токқа арналған штепсельдер мен розеткаларды жұптастыру қиындық тудырады. Осыған байланысты және кейде қолданылатын жұқа сымдардың нәтижесінде, олар сенімді қуат қосылысын қамтамасыз етпеуі мүмкін. 12 В тұрақты ток розеткасының полярлығы орталық штырғыш оң (+), ал сыртқы жиек теріс (-). Полярлықтың кері болуы кейбір электрондық құрылғыларға зақым келтіруі мүмкін. 12 В қорғасын-қышқыл аккумуляторының номиналды кернеуі 12 В тұрақты ток құрайды, бірақ қозғалтқыш іске қосылғанда автомобильдің зарядтау жүйесі жүйе кернеуін 13,8 В тұрақты токқа немесе одан да жоғары деңгейге көтереді. Сигар тартқыш розеткасына қосылған құрылғылар 11–15 В тұрақты ток аралығындағы аккумулятор кернеуінің мүмкін диапазонын ескеруі керек. Бұл жалғауыштар көбінесе мотоциклдердегі аксессуарларды қуаттандыру үшін де қолданылады, мысалы, жылы киімдерді (желеткелер, қолғаптар және т.б.) немесе GPS құрылғыларын. Бұл қолғап киген кезде қосылуды басқаруды жеңілдетеді. Аксессуардың өздігінен қуат көзі болмағандықтан, ашық жалғауыштардың қысқа тұйықталу қаупі жоқ.
ISO 4165 құрылғысы
Автокөліктің темекі тұтандырғышына ұқсас түсінікке негізделген ISO 4165 ұрғышы, одан қысқарақ және кішірек. Көбінесе мотоциклдерде кездеседі, сонымен қатар "BMW аксессуары", "Hella", "Merit", "Norm" немесе "Powerlet" ұрғышы деп те аталады.
Қуаттандыру үшін қолданылатын XLR қосқыштары
Телевизия, кино және телеарналар индустриясында 4 тісті XLR ұрғышы 12 В қуат үшін стандарт болып табылады. Ұрғыштар 1 тісті теріс, 4 тісті оң деп жалғанады. Көбінесе 1 және 2 тістер теріс, 3 және 4 тістер жоғары ток үшін оң болады. Әйел ұрғыштар қуат беру үшін, ал еркек ұрғыштар тұтынушыларға қолданылады. Көптеген аккумуляторлық белдіктер мен қуат көздері 13,2 В шығарады, бірақ жабдықтар әдетте 11–18 В диапазонын қабылдай алады, түрлі кернеулі аккумуляторлар мен жұмыс істеп тұрғанда зарядтау үшін. Көптеген өндірушілер басқа мақсаттар үшін жақсы қабылданған стандарт болса да, XLR3 ұрғышын қуат беруге арналған плаг ретінде де пайдаланады.
Клипстік жалғаулар
Австралияда 12 В құрылғыларды 240 В розеткаларына кездейсоқ қосылуын болдырмау үшін, T конфигурациялы Clipsal розеткасы, мысалы, автономды қуат жүйелерінде (SAPS) немесе қайықтарда, қосымша төмен кернеулі DC қуат шығындары үшін қолданылады. Бұл қосқыш төтенше жағдайлардағы көліктердегі уақытша жабдықтар үшін де пайдаланылады. Қосқыш тіректері бір-біріне перпендикуляр болып орналасқан және көбінесе үлкен Т әрпіндей көрінеді. Розеткадағы полярлық кездейсоқ болуы мүмкін, сондықтан жабдыққа зақым келтірмеу үшін оны тексеру қажет.
USB розеткасы
Ұялы телефондар мен планшеттерде USB-нің кең таралғанына байланысты, USB розеткалары мен айырлары бес вольт немесе одан аз қуат қажет ететін, тіпті деректер қосылымы қажет емес, басқа да кішкентай құрылғылар үшін жиі таңдауға айналды. Мысалдарға шамдар, кішкентай тікұшақтар сияқты ойыншықтар және қайта зарядталатын батарея жинақтары (бұл өз кезегінде басқа құрылғыларды зарядтау үшін USB арқылы бес вольт қуатты ұсынады) жатады. USB қуат адаптерлері мен USB розеткалары орнатылған қабырға розеткалары қолжетімді. 2009 жылы Еуроодақ сыртқы қуат көздерінің жалпы талаптарын жасады, бұл ұялы телефон өндірушілерін микро USB B айырын пайдалануға ынталандыратын міндетті емес талаптар еді. 2016 жылға қарай, жаңа ұялы телефондардың көпшілігі осы айырды зарядтау үшін қолданды. 2012 жылы USB Power Delivery (PD) спецификациясы жарияланды. USB PD спецификациясы 5 В құрылғыларына PD-ға үйлесімді USB кабельдерін пайдаланғанда USB "PD-ға сезімтал" порттарынан 7,5 Вт-тан артық қуат алуға мүмкіндік береді (USB батареяны зарядтау спецификациясының шегі). Бұл спецификация сонымен қатар USB PD порттарына PD-ға үйлесімді кабельдер арқылы жоғары кернеуде одан да көп қуат беруге мүмкіндік береді – 12 В-та 36 Вт-қа дейін және 20 В-та 60 Вт-қа дейін (микро USB айырлары үшін) және 12 В-та 60 Вт-қа дейін және 20 В-та 100 Вт-қа дейін (стандартты USB A/B айырлары үшін). USB 3.2 стандартында бұрынғы айырлар қолданудан шығарылғаннан кейін, жаңа USB C айыры USB арқылы зарядтау (және деректерді беру) үшін жаңа стандартқа айналды. Еуропалық Одақтағы радиожабдықтар туралы 2021/0291 директивасы 2024 жылдың соңына дейін барлық жаңа смартфондарда USB C-ні жалпы зарядтағыш ретінде пайдалануды, ал 2026 жылға дейін ноутбуктерде пайдалануды міндеттейді.
Басқа да DC жалғаулар
Бір-біріне ұқсас көрінетін Molex Mini Fit SR, Molex Mini fit jr., MOLEX MICROFIT және Molex SABRE коннекторлары, сондай-ақ AMP DUAC коннекторлары сияқты ұқсас дизайндағы компьютерлік платаның қуат коннекторлары бар. Үш, төрт, бес немесе одан да көп контактісі бар кейбір штепсельдер де DC штепсельдер деп аталады. Олар вакуумдық құбырлы жабдықта кеңінен қолданылған және бірнеше вольттық кернеулер берілетін жағдайларда қолданыла береді. Вакуумдық құбырлардағы контактілер қауіпсіздік үшін әдетте жабдықтың жағында орналасады. Көптеген ұялы телефондар өндірушіге немесе тіпті нақты телефонға тән DC коннекторларын қолданады. Телефон аккумуляторын зарядтағыштардың өзара үйлесімділігін жақсарту үшін ірі өндірушілер 2010 жылдан бастап жаңа телефон зарядтағыштары үшін micro-USB коннекторын стандарттауға келісті. Көптеген өндірушілер аккумуляторлар, құралдар, медициналық жабдықтар, байланыс жабдықтары және басқа да құрылғылар үшін арнайы DC қуат коннекторларын жасайды. Power Pack (PP) сериялы аккумуляторлар, мысалы PP3 тоғыз вольтты аккумуляторы, дөңгелек және алтыбұрышты терминалдарға ие, олар физикалық тұрғыдан бірдей (бірақ қарама-қарсы полярлылықтағы) терминалдары бар "snap" коннекторымен үйлеседі. Кейбір түтікшелі аудио күшейткіштерге, хабар таратушылар мен қабылдағыштарға (әсіресе әуесқой радио модельдерінде) қуат көздерін қосу үшін сегіз немесе он бір контактілі арнайы "октал" коннекторлары қолданылды. Қуат көзіне әйел коннекторлары, ал радио жабдығына ер коннекторлары (ашық контактілермен) орнатылды. Сонымен қатар, қосарлағыш коннекторлары бар кабельдік жиынтықтар да қолжетімді болды. Бұл коннекторлар анодтық оң кернеуді (әдетте Heathkit үшін 600 В, Collins үшін 800 В), торлық теріс смещеніені (-130 В), 6,3 және 12,6 В айнымалы токты жылытқыштарға (филаменттерге) және басқару функцияларын (қашықтан қосу/өшіру) жүзеге асырды.
Төмен кернеу (1201,500 Вт/с)
Бұл төмен кернеулі жалғағыштар 1500 В тұрақты токтан (VDC) жоғары емес номиналды кернеуге ие.
Андерсон SBS
Anderson SBS және SBS Mini сериялы жалғауыштар (қосылмаға байланысты) 50 А, 75 А немесе 110 А дейін 600 В тұрақты токқа дейін бағаланады. Дегенмен, олар тек 120 В тұрақты токқа дейін жүктеме астында ажыратуға арналған. Бұл жалғауыштар 294 және 400 В тұрақты ток арасындағы қуатты тасымалдауға қабілетті. Стандартта 2,6 кВт және 5,2 кВт қуаты бар екі жалғауыш бар. Төменгі токтың айырбасы жоғары ток розеткасына енгізіледі, бірақ жоғары ток айырбасын төменгі ток розеткасына қосуға болмайды. 2,6 кВт айырбасын жүктеме кезінде ажыратуға болады, ал 5,2 кВт айырбасын ажыратуға болмайды. Атап айтқанда, компьютерлік және байланыс жабдықтарын қуатпен жабдықтау үшін жасалған бұл жалғауыштар деректер орталықтарына айнымалы токқа балама ретінде тұрақты токпен жабдықтауға көшуге мүмкіндік береді.
Саф-Д-желі
Saf D Grid коннекторы 600 В тұрақты токқа дейін 30 А ток береді, бұл коннектор IEC 320 C13/C14 коннекторымен бірдей орынды алып, әдетте 10 А токқа дейін 250 В айнымалы токпен шектеледі. Коннектор жүктеме кезінде де ажыратылуы мүмкін. IEC 62735 стандарты сияқты, бұл коннектор компьютерлік қуат көздерінде қолданылатын IEC коннекторын ауыстыру мақсатында жасалған, осылайша оларды 380–400 В тұрақты токтан жұмыс істеуге болады. 2009 жылдың қаңтар айында ұсынылған бұл коннектор бәсекелес IEC стандартынан бұрын пайда болды, бірақ оған қарамастан кеңінен қолданылмады.
Молекс Империум
Molex компаниясының Imperium коннекторы автокөліктік қолданысқа бағытталған және 250 А ток күшінде 1000 В тұрақты токқа дейін жұмыс істей алады. 2021 жылдан бастап өндіруші бұл коннекторды қолданудан шығарылған деп жариялады.
Жоғары кернеу (1500 VDC-тен жоғары)
Бұл жоғары кернеулі жалғауыштар 1500 В тұрақты тоқтан жоғары кернеуге дейін жұмыс істеуге арналған.
Бананалық жалғағыш
Банандық жалғауыш, әдетте тек өте төмен кернеуге есептелген, бірақ жоғары кернеулі нұсқасы да бар. Осы нұсқадағы жалғауыштың еркек және әйел бөліктерінің сыртында қалың орама бар, ол 30 кВ дейінгі кернеуде қолдануға мүмкіндік береді. Орама әдетте дәстүрлі банан ашаларымен қосылуға жол бермейтіндей терең болады. Осы типтегі жалғауыштар көбінесе жоғары кернеулі сынақ құралдарында, мысалы, 10 кВ және одан жоғары кернеуді қабылдай алатын қуат көздері мен вольтметрлерде кездеседі.