Карл Брантинг: Швецияның әлеуметтік демократиясының көшбасшысы

Кіріспе

Карл Хьялмар Брантинг (23 қараша 1860 – 24 ақпан 1925) – швед саясаткері, 1907 жылдан өмірінің соңына дейін, 1925 жылға дейін Швеция Социал-демократиялық партиясының (СДП) төрағасы және үш рет Швецияның премьер-министрі болды. Брантинг 1920 жылы билікке келген кезде Швецияның тұңғыш социал-демократиялық премьер-министрі атанды. 1921 жылғы жалпы сайлаудан кейін екінші мерзімге қайта сайланғанда, ол Батыс Еуропадағы жалпы сайлау құқығымен сайланған алғашқы демократиялық социалистік үкімет басшысы болды. Заманауи әлеуметтік демократия мен демократиялық социализмнің ерте жақтастарының бірі болған ол СДП-ны радикалды социалистік қозғалыстан Швецияның жетекші партиясына айналдырды. Социал-демократтар 1914 жылдан бері өткен барлық сайлауда Швецияның ең ірі партиясы болып табылады және 1932 жылдан 1976 жылға дейін 44 жыл қатарынан үкімет құрды. 1921 жылы Брантинг Парламентаралық Одақтың норвегиялық бас хатшысы Кристиан Лус Лангемен бірге Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды.

Өмірбаян

Профессор Ларс Габриэль Брантинг пен асыл әйел және пианист Эмма аф Георгидің ұлы, Брантинг Стокгольмде және Уппсала университетінде білім алған. Ол математикалық астрономия саласында ғылыми білім жинап, Стокгольм обсерваториясында ассистент болып жұмыс істеді, бірақ 1884 жылы журналистикаға көшкендіктен ғылыми еңбегінен бас тартып, «Тиден» және «Социал-демократтар» газеттерін редакциялауды бастады. Екіншісі – Швецияның Социал-демократиялық партиясының ресми ақпарат құралы болды. Оның радикалды социалист Аксель Даниэльсонның мақаласын жариялау шешімі, қарсыластары діни сезімталдыққа нұқсан келтірді деп айыптағандықтан, екеуі де дінге қарсы әрекет жасады деген айыппен сотталды және түрмеге қамалды. Брантинг 1888 жылы үш айға түрмеге отырды. Август Палммен бірге Брантинг 1889 жылы Швецияның Социал-демократиялық партиясын ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол 1896 жылдан бастап партияның алғашқы және алты жыл бойы жалғыз парламент мүшесі болды. 20 ғасырдың басында Брантинг Норвегияны Швециямен жеке одақта ұстап тұру үшін соғысқа қарсылық көрсеткен социал-демократтарды жетектеді. 1905 жылғы дағдарыс кезінде ол «Норвегиядан қолды артқа тартыңыз, король!» деген ұранды ұсынды. Социал-демократтар резервтік әскерлерді шақыруға қарсылық көрсетіп, соғысқа қарсы жалпы ереуілге дайындық жасады; тарихшылар бұл Норвегияның бейбіт тәуелсіздігіне үлкен үлес болды деп санайды. 1908 жылы Брантинг «Тиден» атты ай сайынғы теориялық-саяси журналды құрды, ол бүгінге дейін жарық көріп келеді. Брантинг Эдуард Бернштейннің марксизмді қайта қарауын қабылдап, капитализмнен социализмге бейбіт жолмен өтуді жақтаған реформатор социалист болды. Ол жұмысшыларға жалпы сайлау құқығы берілсе, социалистік заңдарды Риксдаг арқылы қабылдауға болады деп сенді. Брантинг 1917 жылы Ресейдегі Ақпан революциясын қолдады. Ол Лениннің радикалды большевиктеріне қарсы орташа меншевиктерді қолдады және Александр Керенскийтің үкіметін қорғады, тіпті оған Петроградқа жеке сапар жасады. Сол жылдың қысында Қазан революциясы басталғанда Брантинг большевиктердің билікті басып алуын айыптады. 1917 жылы бұл мәселе бойынша Швецияның Социал-демократиялық партиясы бөлінді, жастар лигасы мен партияның революциялық бөлімдері бөлініп, бастапқыда Зет Хёглунд басқарған Швецияның Социал-демократиялық солшыл партиясын құрды, ол жақын арада Швеция Коммунистік партиясы ретінде қайта ұйымдастырылды. Кейін Хёглунд Брантингтің қайтысынан кейін Социал-демократиялық партияға оралды және Брантингтің екі томдық өмірбаянын жазды. Премьер-министр ретінде Брантинг Швецияны Ұлттар Лигасына қабылдады және оның құрамында делегат ретінде белсенді жұмыс істеді. Финляндияның Ресейден тәуелсіздік алғаннан кейін Аланд аралдарын Швецияға беру мәселесі көтерілгенде, ол бұл мәселені Лига шешуіне мүмкіндік берді; аралдар Финляндияның автономиялық аймағына айналды. Ол 1921 жылы Ұлттар Лигасындағы қызметі үшін Норвегиялық христиан Лус Лангемен бірге Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Брантинг 1924 жылғы жалпы сайлаудағы САП жеңісінен кейін үшінші рет премьер-министр болып ант бергеннен кейін төрт ай өткен соң, 24 ақпанда 1925 жылы Стокгольмде 64 жасында қайтыс болды. Оның орнын Риккард Сандлер басқарды; партия төрағасы Пер Альбин Ханссон болды, ол кейін 1932 жылдан 1946 жылға дейін премьер-министр болып қызмет етті.

Born to the professor Lars Gabriel Branting and the noblewoman and pianist Emma af Georgii, Branting was educated in Stockholm and at Uppsala University. He developed a scientific background in mathematical astronomy and was an assistant at the Stockholm Observatory, but gave up his devotion to scientific work to become a journalist in 1884 and began editing the newspapers Tiden and Social Demokraten. The latter was official media outlet of the Swedish Social Democratic Party. His decision to publish an article by the more radical socialist Axel Danielsson, a piece denounced by opponents as insulting to religious sensitivities, resulted in political convictions for blasphemy and imprisonment for both men. Branting was imprisoned for three months in 1888. Together with August Palm, Branting was one of the main organizers of the Swedish Social Democratic Party in 1889. He was its first Member of Parliament from 1896 and for six years the only one. In the early years of the 20th century, Branting led the Social Democrats in opposing a war to force Norway to remain in a personal union with Sweden. When the crisis came in 1905, he coined the slogan "Hands off Norway, King!" The Social Democrats organized resistance to a call up of reserves and made preparations for a general strike against a war; historians now acclaim this as a major factor in Norway's peaceful independence. In 1908 Branting established a monthly theoretical political journal entitled Tiden which is still in publication. Branting accepted Eduard Bernstein's revision of Marxism and became a reformist socialist, advocating a peaceful transition from capitalism towards socialism. He believed that if workers were given the vote through universal suffrage, socialist legislation could be brought through the Riksdag. Branting supported the February Revolution in Russia in 1917. He supported the moderate Mensheviks against Lenin's more extreme Bolsheviks and defended the government of Alexander Kerensky, whom he even personally visited in Petrograd. When the October Revolution broke out in the winter of that year, Branting condemned the Bolshevik seizure of power. 1917 saw a split in the Swedish Social Democratic Party on this question, and the youth league and the revolutionary sections of the party broke away and formed the Social Democratic Left Party of Sweden, initially headed by Zeth Höglund, which soon reorganized as the Swedish Communist Party. Höglund later returned to the Social Democratic Party after Branting's death, and wrote a two volume biography of Branting. As prime minister, Branting brought Sweden into the League of Nations and was personally active as a delegate within it. When the question of whether Åland should be handed over to Sweden after the independence of Finland from Russia was brought up, he let the League decide upon the issue; the islands became an autonomous region of Finland. He was awarded the Nobel Peace Prize in 1921 for his work in the League of Nations, sharing the prize with the Norwegian Christian Lous Lange. Branting died in Stockholm at the age of 64 on 24 February 1925, four months after being sworn in for a third term as prime minister following the SAP's victory in the 1924 general election. He was succeeded as prime minister by Rickard Sandler; Per Albin Hansson became party chairman, later serving as prime minister from 1932 to 1946.

Ескерткіштер мен мемориалдар

Брантинг Стокгольмдегі Брантинг ескерткішімен еске алынады. Сонымен қатар Гётеборгта Брантингтің атымен аталған трамвай мен автобус торабы бар (швед. Hjalmar Brantingsplatsen). Копенгагендегі Стокгольм алаңы 1925 жылы Хьялмар Брантинг алаңы деп өзгертілді.