Кіріспе
Веллингтондағы мемлекеттік университет, Жаңа Зеландия
the New Zealand university
Жаңа Зеландиядағы Веллингтон қаласындағы Виктория университеті – қоғамдық ғылыми-зерттеу университеті. Ол 1897 жылы Парламент актісімен құрылған және Жаңа Зеландия университетінің құрамдас бөлігі болған. Университет заң, гуманитарлық ғылымдар және кейбір табиғи ғылымдар бойынша бағдарламаларымен әйгілі, сонымен қатар көптеген басқа да курстарды ұсынады. Бірінші курсқа түсу барлық курстар бойынша ашық, ал кейбір бағдарламаларға (мысалы, құқық, криминология, шығармашылық жазу, сәулет және инженерлік) екінші курсқа түсу шектеулі. Виктория университеті 2012 және 2018 жылдары Жаңа Зеландия үкіметінің нәтижеге негізделген зерттеулер қоры бағалауында ең жоғары орташа ғылыми көрсеткіштерге ие болды, ал 2006 жылы 4-орынды, 2003 жылы 3-орынды иеленген. QS World University Rankings (2020) бойынша Виктория әлемнің ең үздік 500 университетінің тізімінде 215-орынға тұр.
Тарих
Веллингтонның Виктория университеті (алғашқыда Виктория университеті колледжі деп аталған) 1897 жылы королева Викторияның тәж киюінің 60 жылдығына орай оның құрметіне аталды. Алғашқы атауы Виктория университеті колледжі болған, бірақ 1961 жылы Жаңа Зеландия университеті таратылған кезде Виктория, немесе "Вик" Веллингтонның Виктория университеті болып өз дипломдарын беруге кірісті.
Ерте тарихы және отарлау саясаты
1868 жылы Жаңа Зеландияның отарлық үкіметі Ұлыбританияның туған жерлерінде оқу үшін стипендиялар беруді көздеген 1868 жылғы Университеттерді дамыту туралы заңды қабылдады, сонымен қатар өркендеп келе жатқан колонияда жерді бөліп берді. Келесі жылы, Отаго алтын асығынан түскен байлық пен шотландтық ағартушылықтың мықты негізінің арқасында Отаго провинциялық үкіметі Отаго университетін құруға кірісті. Осыдан кейін, жаңадан құрылған Жаңа Зеландия университетімен байланысты Кентербери колледжі құрылды. 1878 жылы елдегі жоғары білімнің жай-күйін зерттеу үшін патшалық комиссия тағайындалды. Комиссия Отаго университеті мен Кентербери колледжін біріктіре отырып, Окленд пен Веллингтонда құрылған төрт университет колледжінен тұратын федеративтік жүйені құруды ұсынды. Отарлық үкімет орталықтарды, заңдық гранттарды және жерді бөлуге кірісті. Бірақ Глазго банкінің құлауынан туындаған экономикалық дағдарыс салдарынан бұл шара кейіректі. Бұл Ұлыбританиядан, әсіресе сол кездегі әлемдік қаржы орталығы – Лондоннан несие алуды қиындатты. Дегенмен, 1882 жылы парламент Окленд университеті колледжінің 1882 жылғы заңын қабылдады. Веллингтон халқының өсуі және 1880-ші жылдардың соңында экономиканың жақсаруы колледждің құрылуына ықпал етті. Бұл идеяның жақтаушысы Роберт Стоут болды, ол Жаңа Зеландияның премьер-министрі, кейіннен бас судья және университет сенатының мүшесі болды. 1886 жылдың маусым айында білім министрі ретінде Стоут Веллингтонда жоғары білім беру орталығын құру туралы заң жобасын ұсыну ниетін білдірді. Отарлық үкіметтің орталығы болғандықтан, Стоут колледждің заң, саясаттану және тарих салаларына ерекше назар аударуға мүмкіндігі болатынын айтты. Сонымен қатар, Жаңа Зеландия отарлық мұражайының қызметкерлері геология және табиғаттану салаларында көмек көрсете алады деп ұсынды. Бұл 1887 жылғы Веллингтон университеті колледжінің заң жобасында көрсетілді, бұл мұражайдың құрамына енуді білдірді. Отарлық мұражай директоры Джеймс Гектор бұл заң жобасына қарсы шықты. Парламенттегі ұзақ пікірталас нәтижесінде заң жобасы қабылданбады.
Алғашқы жылдары
Виктория колледжі заңды түрде құрылғанмен, гранты, кеңесі және студенттері болғанымен, құрылған алғашқы он жылда оның ешқандай физикалық мүлігі болмады. Алғашқы сабақтар Веллингтон қыздар гимназиясында, сондай-ақ Виктория көшесіндегі техникалық мектеп ғимаратында өтті.
Келберн кампусы
1889 жылы жаңадан тағайындалған Кеңес 13 акрлық Александра казармасының орнына тұрақты кампус салу мүмкіндігін қарастырды. Бұл орын Веллингтонда кең қолдауға ие болды, бірақ Седдон үкіметі академиялық мақсаттар үшін жерді беруді кешіктірді. 1901 жылдың ақпан айында бай Вайрарапа қой шаруасы Чарльз Фаразин ұсыныс жасады. Фаразин колледж Келберндегі 6 акрлық төбелі жерге салынса, 1000 фунт стерлинг көмектесуге дайын екенін мәлімдеді. Айта кетейік, Фаразин сол кезде салынып жатқан Келберн – Карори трамвайының (қазір Веллингтон кабельдік жолы деп аталады) ірі қаржылық мүддесіне ие болды. Трамвай келесі жылы аяқталды және бүгінге дейін студенттерді Лэмбтон-Кейдің орталық бизнес аймағынан Саламанка станциясы арқылы университетке тасымалдайды. Құрылыс 1902 жылы төбешіктің бедерін өзгерту жұмыстарынан басталды. Одан кейін жергілікті сәулетшілер Ф. Пенти мен Э. М. Блейк готикалық жаңғыру стилінде негізгі ғимаратты жобалады. Ричард Седдонның тілегі бойынша, ғимарат үшінші қабатты қосу арқылы әсерлі көрініс алды. Жаңа Зеландияның сол кездегі губернаторы лорд Планкет 1904 жылдың 27 тамызында ғимараттың іргетасын салды. 1906 жылдың 30 наурызында ашылған ғимарат бастапқы жоба бойынша толыққанды аяқталмады, бірақ колледж өскен сайын оған қосымша бөлімдер салынды. Осы уақыт аралығында студенттер теннис корты салып, ағаштан жасалған спорт залы мен әлеуметтік зал құрылысын жүргізді. Ғимаратқа ақыл-ой ғылымы мен саяси экономика пәнінің беделді профессоры Томас Александр Хантердің есімі берілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ғимаратқа солтүстік және оңтүстік қанаттар қосылды, олар жаңа оқу сыныптары, демалыс алаңдары және жаңа кітапхананы қамтамасыз етті.
Даму
1960 жылы Палмерстон-Норт қаласында экстрамуралдық филиал құрылды. Ол 1963 жылдың 1 қаңтарында Масси колледжімен бірікті. Жаңа Зеландия университетінің 1961 жылы таратылуынан кейін Виктория университетінің филиалы болған біріктірілген колледж 1964 жылдың 1 қаңтарында Масси университетіне айналды. 2004 жылы Виктория өзінің алғашқы ғимараты – Хантер ғимаратының 100 жылдығын тойлады. Виктория Келберндегі бастапқы кампусынан тысқары кеңейді, Те Аро (архитектура және дизайн факультеті) және Пипитеа (Парламентке қарсы жағында, заң факультеті мен Виктория бизнес мектебі орналасқан) кампустары ашылды. Виктория сондай-ақ Төменгі Хатт қаласындағы Ферриер зерттеу институты мен Робинсон зерттеу институтын, Арал шығанағындағы жағалау экологиясы зертханасын және Мирамардағы Парк көшесіндегі Мирамар шығармашылық орталығын қамтиды. 2015 жылы Виктория өз курстары мен біліктілігіне деген сұраныстың өсуіне жауап беру үшін Оклендте жаңа кампус ашты.
Атауын өзгерту туралы ұсыныс
2018 жылдың мамыр айында Виктория университеті өзінің атын Веллингтон университеті деп өзгерту мүмкіндіктерін қарастырып жатқаны хабарланды. Вице-канцлер Грант Гиллфорд университет атауын өзгертудің мақсаты – шетелде шатасуды азайту екенін, себебі тағы бірнеше университет "Виктория" деген атты алып жүргенін айтты. 2018 жылдың 27 шілдесінде Веллингтонның Виктория университеті кеңесі атауды өзгертуге принцип бойынша келісім білдірді, сондай-ақ бұрынғы маори атауы Те Варе Вананга о Те Упоко о Те Ика а Мауиді университеттің мараесінің аты – Те Херенга Вакамен алмастыруға келісті. Атауды өзгерту туралы ұсынысқа түскен 2000 халықтың пікірінің 75%-ы бұл шешімге қарсы болды. Түлектер мен студенттер атауды өзгертуге күшті қарсылық көрсетті, қызметкерлер арасында пікірлер екіұшты болды, ал Веллингтонның аймақтық әкімдері мен университет кеңесінің мүшелері атауды өзгертуді қолдады. 2018 жылдың 24 қыркүйегінде Виктория университетінің кеңесі университет атауын Веллингтон университеті деп өзгерту үшін тоғызқа екі дауыспен шешім қабылдады. Кеңес сонымен қатар жаңа маори атауын – Те Херенга Ваканы қабылдады. Университеттің вице-канцлері Грант Гиллфорд мүдделер қақтығысы болғандықтан дауыс беруден бас тартты. Виктория университетінің құқық профессоры Джефф Маклей сияқты сыншылар 120 жылдық тарихты жою деп атауды өзгертуді сынады. Ал канцлер Нил Павиор Смит дауыс беру нәтижесін «университеттің әлеуетін толыққанды іске асыруға көмектесу үшін жасалған әлдеқайда кең стратегияның бір бөлігі» деп қорғады. 2019 жылдың 6 мамырында Виктория университетінің кеңесі білім министрінің атауды өзгерту туралы ұсынысты қабылдамау шешімін күшінде қалдыратынын мәлімдеді. Атауды өзгертуге факультет, түлектер, студенттер және Веллингтон қалалық кеңесі тарапынан қатты қарсылық білдірілді. Университет соңғы жылдары «Виктория» сөзінен алшақтап, көптеген жарнамалық материалдарда тек «Веллингтон университеті» деп көрсетіп келеді. Көптеген бөлімдер мен жобалар да қайта брендтелді, мысалы, Виктория кәсіби және атқарушы даму Веллингтон Юни Профешнл болып өзгерді. 2021 жылдың қаңтар айында университет «Веллингтон» деген сөзді ерекшелеп көрсететін жаңа табельге 69 000 доллар жұмсады, бұл студенттер мен қызметкерлердің қарсылығын тудырды, олар бұл қаражатты басқа мақсаттарға жұмсауға болатындығын айтты.
2023 жылғы қаржы дағдарысы
2023 жылдың мамырында вице-канцлер Ник Смит Виктория университетінің студенттер санының азаюы және үкіметтік қаржыландырудың жетіспеуі салдарынан 33 миллион жаңазеландиялық долларлық дефицитке тап болғанын мәлімдеді. 2023 жылы тіркелген студенттер саны 2022 жылмен салыстырғанда 12,1%-ға төмендеді, яғни 2600 студент кем тіркелді. Сонымен қатар, күндізгі оқу бөліміндегі студенттер саны 2022 жылы 17 000 болса, 2023 жылы 14 700-ге дейін азайды. Осы дефицитті жою мақсатында Смит 230-260 қызметкерді, оның ішінде 100 оқытушы және 150 әкімшілік қызметкерді қысқартуды ұсынды. 2023 жылдың қазан айында Виктория университеті дефицитті өтеу үшін шамамен 16 миллион долларлық құны бар 24 мүлікті сатуға конкурс жариялады. Осы мүліктердің 11-і студенттік жатақхана болса, олардың 3-і бос тұрды.
Кампустар мен нысандар
Веллингтон қаласы бойынша үш кампусы бар Веллингтонның Виктория университеті. Сонымен қатар, Окленд қаласында да оның оқу орындары бар.
Веллингтон
Негізгі кампус Жаңа Зеландияның Келберн қалашығында, Веллингтон орталық бизнес ауданына қарап тұр, онда гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар, ғылым, инженерлік, білім беру және денсаулық сақтау факультеттері орналасқан. Сонымен қатар, бұл университеттің орталық кітапханасы мен әкімшілік кеңселерінің орналасқан жері. Кампуста кафелер, университет кітап дүкені VicBooks, дәріхана, денсаулық сақтау қызметтері, балалар бағдаршасы және спорттық-сауықтыру орталығы сияқты әртүрлі мүмкіндіктер бар. Веллингтон студенттік қауымдастығының Виктория университеті осы жерде орналасқан. Пипитеа кампусы Веллингтон бизнес және үкімет мектебінен тұрады, оған есептесу және коммерциялық құқық мектебі, экономика және қаржы мектебі, үкімет мектебі, ақпаратты басқару мектебі, менеджмент мектебі, маркетинг және халықаралық бизнес мектебі, сондай-ақ заң факультеті кіреді. Кампус Жаңа Зеландия Парламенті ғимаратының жанында, Резерфорд үйі, Ескі үкіметтік ғимараттар және Веллингтон теміржол станциясының батыс жағында орналасқан. Онда сауда және заң кітапханалары бар. Пипитеа кампусында студенттерге студенттердің денсаулығы мен әл-ауқаты, демалыс орталығы және VicBooks қызметтері қолжетімді. Веллингтон сәулет және дизайн инновациясы факультеті Те Аро кампусында орналасқан. Кампуста сәулет және дизайн кітапханасы бар.
Окленд
Бизнес және үкімет мектебі Окленд қаласының орталық бизнес ауданында орналасқан Оклендтегі ғимаратында таңдалған курстарды ұсынады.
Басқа құрылғылар
Виктория университетінің жағалау экологиясы зертханасы Веллингтонның құнарлы оңтүстік жағалауында теңіз биологиясы және жағалау экологиясы салаларындағы ғылыми зерттеу бағдарламаларын қолдайды. Мирамар шығармашылық орталығы Мирамардағы Парк-роудтағы Wētā Workshop ғимараттарының қасында орналасқан. Орталық жұмыс тәжірибесіне қол жеткізуге және Жаңа Зеландияның кино, анимация және ойын дизайны индустрияларымен байланыс орнатуға мүмкіндік береді.
Кітапхана
Кітапхана 1899 жылы құрылған. Жинақтар төрт мекенжайда орналасқан: Келберн кітапханасы, Заң кітапханасы, Архитектура және дизайн кітапханасы және Коммерциялық кітапхана. Кітапхана сонымен қатар цифрлық ресурстар мен толық мәтінді материалдардың онлайн жинағына ие. Электрондық ресурстардан, баспа кітаптар мен журналдардан өзге, кітапхана университеттің академиялық бағдарламасының қажеттіліктеріне сәйкес микроформадағы, дыбыс жазбалары, бейнематериалдар және басқа да медиа-материалдарды да сатып алады. Кітапханада шамамен 1,3 миллион баспа кітап бар. Ол 70 000 баспа және электрондық мерзімді басылымдарға, сондай-ақ 200 000 электрондық кітапқа қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Бұл Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесінің (DEPOLIB) ресми депозитарлық кітапханасы (DL 296), және еліміздегі үш кітапхананың бірі. J. C. Beaglehole залы барлық мұрағаттық және қолжазба материалдарының ресми сақтау орны болып табылады, сонымен қатар сирек кездесетін кітаптар, құнды немесе қағылғыш басылымдар, және университет басылымдарының "соңғы мүмкіндік" көшірмелері үшін қадағалау қызметін ұсынады. Жаңа Зеландия электрондық мәтін орталығы (NZETC) – Жаңа Зеландия мен Тынық мұхиты аралдарының маңызды мәтіндері мен материалдарының цифрлық кітапханасы, және ол Конгресс кітапханасының классификациялық жүйесіне сәйкес ұйымдастырылған. Кітапханада екі онлайн-қойма бар: ResearchArchive – ашық зерттеулер қоймасы, университет зерттеулерін тегін онлайн қолжетімді етеді, ал RestrictedArchive – университеттің жеке зерттеулер қоймасы, ол тек Виктория университетінің қызметкерлері мен студенттеріне қолжетімді. 2003 жылдың сәуірінен 2010 жылдың ақпанына дейін кітапханада екі белгілі тұрғын – Тесса Браун мен Сэнди Ранкин, кітапхана мысықтары болды.
Те Хуануи және 320 " Терраса "
2014 жылдың қыркүйегінде университет «Housing New Zealand» компаниясынан тастап кетілген Гордон Уилсон пәтерлерін сатып алатынын хабарлады. Кейіннен сатып алу бағасы 6 миллионнан астам NZD құрағаны анықталды. Университет бұл учаскені Келберн кампусына жақын орналасқандықтан сатып алды, бұл Гузни көшесі мен Террасаны кампусқа қосатын мүмкіндік береді. 2015 жылдың шілдесінде «Urban Perspectives Limited» Виктория университетінің атынан Веллингтон қалалық кеңесіне учаскені «Тұрғын үй аймағынан» «Институционалдық аймаққа» өзгерту, пәтерлерді қалалық жоспардың мұра тізімінен шығару және аймақтық жоспардың институционалдық аймаққа қатысты ережелерін өзгерту туралы өтініш берді. Тұрғындар пәтерлерді ауданнан шығаруды қолдады, себебі бұл аймақтағы қалалық құлдыраудың айқын мысалы болды, ал «Веллингтон сәулет орталығы» сияқты бірнеше ұйымдар пәтерлердің сәулеттік маңыздылығын атап, оларды бұзуға қарсы болды. Гордон Уилсон пәтерлері ерекше сәулеттік құндылыққа ие. Олар 1930-1950 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның ең белгілі, күшті және ықпалды сәулетшілерінің бірі – Ф. Гордон Уилсонмен байланысты ғана емес, сонымен қатар мемлекет салған аса маңызды әлеуметтік тұрғын үй жобаларының соңғысы болып табылады. Олар 1935 жылғы бірінші Лейбористік үкімет тарапынан бастама көтерілді және халықаралық модернизммен тікелей байланысты және оны көрсетеді. Бұл мәселе мұра мақсатында орта ғасырлық қоғамдық тұрғын үйді сақтаудың маңыздылығы туралы кең ауқымды пікірталас тудырды, өйткені аталған ғимарат өзінің тарихына елеулі үлес қоспаған. 2016 жылдың сәуірінде Веллингтон қалалық кеңесінің комиссиясы пәтерлерді қайта жарақтауды мақұлдады, бұл Виктория университетіне ғимаратты бұзуға рұқсат берді. Алайда, 2016 жылдың шілдесінде «Архитектуралық орталық» Веллингтон қалалық кеңесінің Веллингтонның аймақтық жоспары бойынша Гордон Уилсон пәтерлерінің мұра мәртебесін жою туралы шешіміне қарсы Экологиялық сотқа шағым түсірді. Шағым 2017 жылдың тамызында сот мұра тізімі күшінде болу керек деп шешкенімен сәтті аяқталды. Бұл деректер компьютерлік модельді жасау үшін пайдаланылды, бұл виртуалды шындық ортасында оларды зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл виртуалды шындық тәжірибесі Веллингтон мұражайында «Immersive Legacies: 320 The Terrace» атты көрмеде көрсетілді, бұл пайдаланушыларға ғимарат туралы ақпаратты, оның ең жақсы күйін және қазіргі құлдырауын көруге мүмкіндік берді. 2020 жылдың шілдесінде Виктория университеті «Te Huanui» деп аталатын жоспарды жариялады. Жоспарда университет учаскені институционалдық мақсатта пайдалану үшін қайта жарақтауы, Гордон Уилсон пәтерлерін бұзуы, ал жақын орналасқан Маклинс пәтерлерін сақтап қалуы көрсетілді. Бұл аймақ төбедегі Келберн кампусы мен төмендегі қала арасындағы қақпа ретінде пайдаланылады, соның ішінде ашық алаң мен жаңа оқу және зерттеу орталықтары салынады. Сонымен қатар, жобада Келберн кампусына дейін жаяу және лифт арқылы қосылыс құрылады.
Тірі паа
"Жиілген Па" – Кельберн кампусының маресі және оны қоршаған аумақты қайта жаңарту жобасы. Бұл 42-50 Келберн Парад аралығындағы бес ғимаратты бұзуды және "Тірі ғимараттар" талабына негізделген принциптерді қолдана отырып, жаңа ғимарат салуды қамтиды. Дайындық жұмыстары 2021 жылдың ортасында басталды, құрылыс алаңындағы ескі ғимараттарды тазалау және бұзудан бастау алды.
Ұйымдастыру және басқару
Күнделікті басқару университет кеңесінің құзырында болады, ол 20 адамнан тұрады: төртеуін шақыру соты сайлайды, үшеуін академиялық қызметкерлер сайлайды, біреуін жалпы қызметкерлер сайлайды, екеуін студенттік одақ атқару комитеті тағайындайды, төртеуін Білім министрі тағайындайды, төртеуін Кеңес өзі таңдайды және вице-канцлер. Шақыру соты қатысуға ниет білдірген барлық түлектерден құралады. Чарльз Уилсон, сол кездегі парламент кітапханасының бас кітапханашысы, алғашқы кеңестің мүшесі және оның төрағасы болып екі жыл қызмет еткен. Жаңа Зеландия тұрғындары үшін көптеген курстарға түсу мүмкіндігі бар, бірақ кейбір ерекшеліктер де бар. Музыкалық өнер курстарына түсу үшін емтихан тапсыру қажет. LLB, BAS және BDes сияқты бағдарламалардың екінші курсына түсу іріктеу арқылы жүзеге асырылады. Криминология және шығармашылық жазу мамандықтары бойынша бакалавр деңгейі де іріктеу негізінде жүзеге асырылады. Ол Жаңа Зеландия музыка мектебіне тиесілі.
Заң факультеті
Заң факультеті елдің заң шығарушы аймағының орталығында, Парламентке, Жоғарғы Сотқа және Апелляциялық сотқа, сондай-ақ аудандық және жоғары соттарға жақын орналасқан, қайта жаңартылған Ескі Үкіметтік ғимараттарда орналасқан. Факультет 2021 жылғы QS World University Rankings бойынша әлемдік рейтингте 65-ші орынды иеленеді және 2006 жылғы ғылыми-зерттеулерге негізделген қаржыландыру бағалауында Жаңа Зеландияның заң факультеттері арасында зерттеу жұмыстары бойынша көш бастады.
Даулар
2010 жылы Веллингтонның Виктория университеті Гендерлік зерттеулер кафедрасын таратып жіберді. 2017 жылы Гендерлік зерттеулер бойынша қосымша мамандық ашылды. 2012 жылы Веллингтонның Виктория университеті студенттерімен байланысты "Overheard @ Vic" Facebook парақшасы көптеген зорлау туралы жазбаларға байланысты БАҚ назарына іліккен. Олардың арасында "қағазға зорлық жасау керек, қағаз сені зорламас үшін" және "кем дегенде, келбетсіз қыздар зорланбайды" сияқты пікірлер болды. Бұл публично лекцияға қарсылықтың себебі – сарбаздардың "Қорғаныш шебі" операциясына қатысуы, нәтижесінде кем дегенде 2000 палестиналық, олардың көп бөлігі бейбіт азаматтар қаза тапты. 2016 жылдың қазан айында студенттер бірнеше еуропалық тілдерді қысқартуға наразылық білдірді, соның ішінде неміс тілі кафедрасы штаттың 43% -ын жоғалтты. Сондай-ақ 2016 жылы Веллингтонның Виктория университеті Жоғары білім беру кәсіподағымен (Tertiary Education Union) дауға тартылды, себебі кәсіподақ мүшелеріне кәсіподаққа мүше емес адамдарға қарағанда аз жалақы төленгені анықталды. Бұл ТЕУ вице-канцлер Грант Гилфордты кәсіподаққа қарсы деп сипаттауға және бір күндік ереуілге әкелді. 2020 жылдың сәуір айында COVID-19 пандемиясы кезінде университет студенттерден, саясаткерлерден және БАҚ-тан сынап алынды, себебі олар 48 сағаттың алдында студенттерден студенттік жатақхана үшін "орын сақтау ақысы" (аптасына 150 доллар) талап ететінін жариялады, бұл жатақханадан күштеп шығарылған студенттерге қатысты болды. Бұл туралы университет бұрын сол студенттерге ақы төлеудің қажеті жоқ екенін электрондық хат арқылы хабарлаған болатын.