Кіріспе
Жаңа Келісімдегі яһуди дініне христиандық көзқарас
Antisemitism and the New Testament is the discussion of how Christian views of Judaism in the New Testament have contributed to discrimination against Jewish people throughout history and in the present day. The idea that the New Testament is antisemitic is a controversy that has emerged in the aftermath of the Holocaust and is often associated with a thesis put forward by Rosemary Ruether. Debates surrounding various positions partly revolve around how antisemitism is defined, and on scholarly disagreements over whether antisemitism has a monolithic continuous history or is instead an umbrella term covering many distinct kinds of hostility to Jews over history. Factional agendas underpin the writing of the canonical texts, and the various New Testament documents are windows into the conflict and debates of that period. According to Timothy Johnson, mutual slandering among competing sects was quite strong in the period when these works were composed. The New Testament moreover is an ensemble of texts written over decades and "it is quite meaningless to speak about a single New Testament attitude".
Антисемитизм және Жаңа Келісім – Жаңа Келісімдегі яһуди дініне қатысты христиандық көзқарастардың тарихи және қазіргі уақытта яһуди халқына қарсы кемсітушілікке қалай әсер еткенін талқылайды. Жаңа Келісімнің антисемиттік екендігі туралы пікір Холокосттан кейін туындады және көбінесе Розмари Рутердің ұсынған тезисімен байланысты. Әртүрлі пікірлердің айналасындағы дебаттар, ішінара, антисемитизмнің қалай анықталуына және антисемитизмнің біртұтас, үздіксіз тарихы бар ма, әлде ол тарихтағы еврейлерге қарсы түрлі жаулықтарды қамтитын жалпы термин бе деген ғылыми келіспеушіліктерге байланысты. Канондық мәтіндерді жазуда топтардың мүдделері маңызды рөл атқарды, ал Жаңа Келісімдегі әртүрлі құжаттар сол кезеңдегі жанжалдар мен пікірталастарға куәгер. Тимоти Джонсонның сөзіне сүйенсек, осы еңбектер жазылған кезде бәсекелес секталар арасындағы өсек-қалтақ өте күшті болған. Сонымен қатар, Жаңа Келісім – ондаған жылдар бойы жазылған мәтіндердің жиынтығы, сондықтан "бір ғана Жаңа Келісім көзқарасы туралы айтудың ешқандай мағынасы жоқ".
Antisemitism and the New Testament is the discussion of how Christian views of Judaism in the New Testament have contributed to discrimination against Jewish people throughout history and in the present day. The idea that the New Testament is antisemitic is a controversy that has emerged in the aftermath of the Holocaust and is often associated with a thesis put forward by Rosemary Ruether. Debates surrounding various positions partly revolve around how antisemitism is defined, and on scholarly disagreements over whether antisemitism has a monolithic continuous history or is instead an umbrella term covering many distinct kinds of hostility to Jews over history. Factional agendas underpin the writing of the canonical texts, and the various New Testament documents are windows into the conflict and debates of that period. According to Timothy Johnson, mutual slandering among competing sects was quite strong in the period when these works were composed. The New Testament moreover is an ensemble of texts written over decades and "it is quite meaningless to speak about a single New Testament attitude".
Жаңа Келісім және христиандық антисемитизм
Раввин Майкл Дж. Кук, Еврей одағы колледжінің Келісімдер аралық және ерте христиан әдебиеті профессоры, Жаңа Келісімде анти-иудаизм мен антисемитизмнің бастауы болған он түрлі тақырып бар екенін айтады: Яһудилер Исаны айқышқа тартып өлтіргені үшін кінәлі, демек, құдай өлтіруге кінәлі. Тарих бойы яһуди халқының басынан өткен ауыртпалықтар Исаны өлтіргендері үшін Құдайдың жазасы болып табылады. Иса бастапқыда яһудилерге уағыздау үшін келді, бірақ олар оны қабылдамаған соң, басқа ұлттарға бет бұрды. Исраил ұлдары ежелгі келісім арқасында Құдайдың таңдаған халқы болған, бірақ Исаны қабылдамауларынан олар осы мәртебеден айырылып, енді Жаңа Келісім (немесе "зауасты") арқасында христиандар яһудилердің орнын басып, Құдайдың таңдаған халқы болды, ал шіркеу – «Құдай халқы» атанды. Яһудилердің Киелі кітабы («Ескі» Келісімде) яһуди халқының түйсіксіздігі, жалтақтап, Құдайға адал болмауы жиі көрсетілген. Яһудилердің Киелі кітабында Исаның Мәсіх ретінде келуіне қатысты көптеген болжамдар бар, бірақ яһудилер өз Киелі кітабының мәнін түсінбейді. Исаның уағыздық қызметі кезінде яһуди діні тірі қалмай қалды. Яһуди дінінің мәні – шектеулі және ауыр заңдарға бағыну. Христиандық дін сүйіспеншілікті қадір тұтады, ал яһудилік – әділдікті және қаһарлы Құдайды. Яһуди дінінің зорлық-зомбылыққа ұшырауы Исаның қарсыластары «Фарисейлер» (раббилердің алдыңғылары) деп аталатын адамдардың мінез-құлқында көрінеді, олар өз ілімдері мен іс-әрекеттерінде екі жүзділік танытқан (Фарисейлердің азабына қараңыз). Кук қазіргі еврейлер мен христиандардың екеуі де ерте христиандықтың тарихын қайта қарастыруы керек дейді, осылайша христиандықтың яһуди Исаның ізбасарларынан тұратын сектадан, Римнің төзімділігіне тәуелді, жеке дінге айналуын, Рим империясына адал басқа ұлттарға уағыз таратуын және Иса туралы әңгіме Жаңа Келісімнің соңғы нұсқалары қалыптасқанда яһудилерге қарсы бағытқа қалай бұрылғанын түсінуге болады. Кейбір ғалымдар Жаңа Келісімдегі белгілі бір аяттар яһудилерге қарсы зорлық-зомбылықты қоздыру үшін қолданылғанын айтады. Профессор Лилиан Фрейдманн, «Жаңа Келісімдегі антисемитизм» (Америка университетінің баспасы, 1994) кітабының авторы, осындай аяттарды және олардың христиандық қауымдастықта тарихи әсерін зерттеген. Осыған ұқсас зерттеулер христиан және яһуди ғалымдары, соның ішінде профессорлар Кларк Уильямсон (Христиандық теологиялық семинариясы), Хайам Маккоби (Лео Бэк институты), Норман А. Бек (Техас лютеран колледжі) және Майкл Беренбаум (Джорджтаун университеті) жүргізген.
The Jews are culpable for crucifying Jesus – as such they are guilty of deicide. The tribulations of the Jewish people throughout history constitute God's punishment of them for killing Jesus. Jesus originally came to preach only to the Jews, but when they rejected him, he abandoned them for gentiles instead. The Children of Israel were God's original chosen people by virtue of an ancient covenant, but by rejecting Jesus they forfeited their chosenness and now, by virtue of a New Covenant (or "testament"), Christians have replaced the Jews as God's chosen people, the Church having become the "People of God." The Jewish Bible ("Old" Testament) repeatedly portrays the opaqueness and stubbornness of the Jewish people and their disloyalty to God. The Jewish Bible contains many predictions of the coming of Jesus as the Messiah (or "Christ"), yet the Jews are blind to the meaning of their own Bible. By the time of Jesus' ministry, Judaism had ceased to be a living faith. Judaism's essence is a restrictive and burdensome legalism. Christianity emphasizes love, while Judaism stands for justice and a God of wrath. Judaism's oppressiveness reflects the disposition of Jesus' opponents called "Pharisees" (predecessors of the "rabbis"), who in their teachings and behavior were hypocrites (see Woes of the Pharisees). Cook believes that both contemporary Jews and contemporary Christians need to reexamine the history of early Christianity, and the transformation of Christianity from a Jewish sect consisting of followers of a Jewish Jesus, to a separate religion often dependent on the tolerance of Rome while proselytizing among gentiles loyal to the Roman Empire, to understand how the story of Jesus came to be recast in an anti Jewish form as the Gospels took their final form. Some scholars say that critical verses in the New Testament have been used to incite prejudice and violence against Jewish people. Professor Lillian C. Freudmann, author of Antisemitism in the New Testament (University Press of America, 1994) has published a study of such verses and the effects that they have had in the Christian community throughout history. Similar studies have been made by both Christian and Jewish scholars, including, Professors Clark Williamsom (Christian Theological Seminary), Hyam Maccoby (The Leo Baeck Institute), Norman A. Beck (Texas Lutheran College), and Michael Berenbaum (Georgetown University).
Жаңа Келісім
Жаңа өсиетте яһудилерді жағымды жайттармен сипаттайтын, оларға құтқарылу немесе құдайлық махаббатты жатқызатын бірнеше аяттар бар. Жаңа өсиеттегі Ізгі хабарларға сәйкес, Иса Құрбан айасы алдындағы тағдырлы Иерусалимге кіргенде, оны зор халық күтіп алды. Иса тұтқындалды және Санхедрин алдында сотталды. Соттан кейін Иса Понтий Пилатқа тапсырылды, ол оны қайтадан соттап, халықтың талабымен айқышқа малып өлтірді. Жаңа өсиетте Исаның шәкірті Яһуда Искариот, Рим әкімі Понтий Пилат, Рим әскерлері, Иерусалимнің басшылары мен халқы (әр түрлі деңгейде) Исаның өліміне жауапты екендігі жазылған.
Марқа жазған ізгі хабар
Марқ жазбасында Исаның айқышқа тартылуына Рим билігі Синедрионның басшы яһудилерінің (иудейлердің) талабымен рұқсат берген. Пол Х. Джонс былай деп жазады:
Марқ Исаға қарсылық білдірген барлық яһуди топтарын біріктіргенімен, оның құмарлық баяндары "ашық түрде" яһудилерге қарсы емес, себебі оларды яһудилер арасындағы "қабылданатын" даулар шеңберіне жатқызуға болады. Кейбір оқырмандар үшін "ғибадатхананы тазалау" көрінісі (11:15-19), "құрғаған инжір ағашы" туралы айтулармен шеңберленген, Құдайдың яһудилер мен олардың ғибадатханасына қарсы сот үкімін көрсетеді. Дегенмен, бұл оқиға Рим-яһуди соғысынан аман қалған Исаның ізбасарларының кішкентай тобына Құдайдың ғибадатхананың қирауына неге жол бергенін түсіндіреді. Бұл – ішкі түсіндірме, сондықтан ол яһудилерге қарсы емес. Сондай-ақ, жүзімдік туралы мысал (12:1-12), онда дәстүрлі аллегориялық түсіндірмеде жалға алушылар яһудилер, өлтірілген мирасқор Иса, ал иесі Құдай болып бейнеленеді, яһудилер арасындағы дау-жанжал контекстінде қарастырылуы керек.
Although Mark depicts all of the Jewish groups united in their opposition to Jesus, his passion narratives are not "overtly" anti Jewish, since they can be interpreted as falling within the range of "acceptable" intra Jewish disputes. To some readers, the "cleansing of the Temple" scene (11:15 19) framed by the "withered fig tree" pericopes confirms God's judgment against the Jews and their Temple. Most likely, however, the story explains for this small sect of Jesus followers that survived the Roman Jewish War why God permitted the destruction of the Temple. It is an in house interpretation and, therefore, not anti Jewish. Likewise, the parable of the vineyard (12:1 12), by which the traditional allegorical interpretation casts the tenants as the Jews, the murdered heir as Jesus, and the owner as God, must be set within the context of an intra Jewish dispute.
Жоханның Ізгі хабары
Жоханның Ізгі хабарында Ἰουδαῖοι, яки яһудилер сөзі 63 рет, жауластыратын мағынада 31 рет қолданылған, және яһуди топтары арасында ешқандай ерекшелік жасалмаған. Мысалы, басқа жерлерде белгілі болған саддукейлер бөлек көрсетілмейді. Исаның жаулары жиынтық түрде «яһудилер» деп сипатталады, бұл басқа евангелистерден өзгеше, олар әдетте «яһудилердің» Исаның өліміне шақыруын жалпылама айтпайды. Басқа үш мәтінде Исаны өлтіру жоспары әрқашан діни қызметкерлер мен билеушілердің шағын тобы – саддукейлерден шыққандай көрсетіледі. Жоханның Ізгі хабары «яһудилердің» Исаның жауы ретінде бейнеленгенін көрсетеді, бұл кейін христиан санасында қалыптасқан. Бірнеше жерде Жоханның Ізгі хабары «яһудилерді» қараңғылықпен және шайтанмен байланыстырады. Жақия 8:37-39; 44-47-де Иса парызшылар тобына былай дейді:
«Сендер Ыбырайымның ұрпақтары екендеріңді білемін, бірақ мені өлтіруге тырысасыңдар, өйткені менің сөзім сіздерде орын таппайды. Мен Әкемнен көргенімді айтамын, ал сендер өз әкелеріңнен естігендеріңді істейсіңдер». Олар оған: «Біздің әкеміз – Ыбырайым» деді. Иса оларға: «Егер сендер Ыбырайымның балалары болсаңдар, онда Ыбырайым істегендей істеңдер. Сендердің әкеңер шайтан, және сіздер әкеңердің құмарлықтарын орындағыларың келеді. Ол бастапқыда кісі өлтіруші еді және шындықпен ешқандай қатысы жоқ, өйткені ол шындықты білмейді. Ол өтірік айтқанда, ол өзінің табиғатына сәйкес айтады, өйткені ол өтірікші және өтіріктің бастауы. Бірақ мен шындықты айтқандықтан, маған сенбейсіңдер. Сендердің араларыңдағы кім мені күнәлі деп айта алады? Егер мен шындықты айтсам, неге маған сенбейсіңдер? Құдайдан келген адам Құдайдың сөздерін тыңдайды. Сіздер тыңдамайтын себебі – сіздер Құдайдан емессіздер». Қазіргі уақыттағы пікір бойынша, Жоханның Ioudaioi (яһудилер) термині тек діни билік өкілдеріне қатысты делінгенімен, бұл мәлімдеменің негізі күмәнді және Жоханның «яһудилер» терминін қолдануы әлі де күрделі және талқыланатын мәселе болып табылады. Жаңа өсиет ғалымы Дж. Г. Данн былай жазады:
«Төртінші Евангелист әлі де яһудилер арасындағы фракциялық дау-жанжал аясында жұмыс істейді, бірақ шекаралар мен анықтамалардың өзі осы дау-жанжалдың бір бөлігі болып табылады. Төртінші Евангелиені осы контекстен алып тастағаннан кейін, оны яһудилерге қарсы айыптау ретінде қарастыру оңайға соқты және ол антисемитизмнің құралына айналды. Бірақ төртінші Евангелисттің өзін антииудаизм немесе антисемитизм үшін кінәлау орынды ма деген сұрақ туындайды». Жоханның бұл терминді тек яһудилердің діни басшыларына қатысты қолданғаны туралы пікірді қолдай отырып, кейбір қазіргі аудармалар, мысалы, Today's New International Version, антисемиттік түсініктерден аулақ болу үшін «яһудилер» деген сөзді алып тастап, оны нақтырақ терминдермен ауыстырады. Мысалы, Мессиандық Киелі кітаптар, сондай-ақ Иса Семинары, оны жиі «иудеялықтар» деп аударады, яғни Яһудея тұрғындары, Ғалилея тұрғындарынан айырмашылығы.
I know that you are descendants of Abraham; yet you seek to kill me, because my word finds no place in you. I speak of what I have seen with my Father, and you do what you have heard from your father. They answered him, "Abraham is our father." Jesus said to them, "If you were Abraham's children, you would do what Abraham did. You are of your father the devil, and your will is to do your father's desires. He was a murderer from the beginning, and has nothing to do with the truth, because there is no truth in him. When he lies, he speaks according to his own nature, for he is a liar and the father of lies. But, because I tell the truth, you do not believe me. Which of you convicts me of sin? If I tell the truth, why do you not believe me? He who is of God hears the words of God; the reason why you do not hear them is you are not of God. Although it has been said that the modern consensus is that the term Ioudaioi (Jews) in John refers exclusively to religious authorities, the basis for this statement has been challenged and John's use of the term Jews remains a complex and debated area of biblical scholarship. New Testament scholar J. G. Dunn writes:
The Fourth Evangelist is still operating within a context of intra Jewish factional dispute, although the boundaries and definitions themselves are part of that dispute. It is clear beyond doubt that once the Fourth Gospel is removed from that context, and the constraints of that context, it was all too easily read as an anti Jewish polemic and became a tool of anti semitism. But it is highly questionable whether the Fourth Evangelist himself can fairly be indicted for either anti Judaism or anti semitism. Reflecting the consensus that John's use of the term refers strictly to Jewish religious authorities, some modern translations, such as Today's New International Version, remove the term "Jews" and replace it with more specific terms to avoid antisemitic connotations. For example, Messianic Bibles, as well as the Jesus Seminar, often translate this as "Judeans", i. e. residents of Judea, in contrast to residents of Galilee.
Кейінгі түсініктеме
Мәсіхшілердің келесі буындары Жоханның Ізгі хабарында яһудилердің Мәсіхтің өліміне қатысты, барлық уақытта және барлық ұрпақтардағы жаппай кінәсін оқыды. Жоханның «яһудилер» деген жиынды атауды қолдануы, оның жазған уақыттағы тарихи жағдайлармен және оның аудиториясымен түсіндірілуі мүмкін. 70 жылы ғибадатхананың қирауынан яһуди дін қызметкерлері, соның ішінде саддукейлер тобы қырғынға ұшырап, Бірінші яһуди-рим соғысындағы рөлі салдарынан жойылды. Жохан осы оқиғалардан кейін, басқа ұлттарға арналған Ізгі хабарын жазғанда, оның оқырмандарына беймәлім болған және енді жоқ болған яһуди дінінің нақты тобын атамай, яһудилер туралы жалпылама айтты.
Еврейлерге арналған хат
Көптеген ғалымдар Еврейлерге арналған хатты яһуди дініне қайта оралуға құлшынған христиандар үшін жазылған деп есептейді. Лилиан Фрейдманн христиан дінінің яһудизмге қарағанда артықшылығын дәлелдеуге тырысқанда, ол Ескі Келісімнің аяттарын анти-Торалық антисемитизмді тарату үшін бұрмалаған деп санайды. Джон Гейджер оны яһуди халқына емес, яһудизмге қарсы пікір таласы ретінде қарастырады және оны ерте христиандықтың яһудилікке қарсы ең маңызды мәтіні деп санайды. Сэмюэл Сэндмель яһудизмді немесе сол дәуірдегі яһудилерді қаралаудың орнына, Еврейлерге арналған хаттың христиандықтың ежелгі яһудизмнің шыңы деген алмастырушылық идеясын дәлелдейтінін айтады. Уильям Л. Лейн оның құрамында яһудилікке қарсы пікір таласы бар деген пікірді жоққа шығарды, оның басты мақсаты – Ескі Келісімнің болжамдары орындалғанын айту ғана. Ондағы үзілістерде антисемитизмді көретіндер жаңылысады, – деді Уильям Хагнер: яһудилікке қарсы көзқарас болуы мүмкін, бірақ яһудилерге қарсылық жоқ. Ол яһуди қасиеттеріне құрмет көрсетеді, сондықтан ол яһудилерді емес, яһуди институттарын алмастыруға шақырады. Тимоти Джонсонның пікірінше, христиан дінінің өмір сүру үшін күресуі керек болды, себебі көптеген секталар мессиандық емес еді, ал қандай да жала болса, оны яһудилердің көпшілігіне қарсы шеттегі топтың риторикасы ретінде түсіну керек. Мұндай сөздерге құмарлық ежелгі дәуірде діни және философиялық пікір таластарында жиі кездесетін.
Академиялық пікірлер
Яһуди-христиандық қатынастар саласындағы жазушы А. Рой Эккардт антисемитизмнің негізі және Холокост үшін жауапкершілік, ең соңында, Жаңа Өсиетте жатыр деді. Эккардт христиандық өкініштің антисемитизммен тиімді күресу үшін яһудилерге және Жаңа Өсиетке қатысты негізгі теологиялық көзқарастарды қайта қарастыруды қамтуы керек деп нық айтты. Ричард Штейгман Галл сияқты басқа тарихшылар нацизмнің тұтастай алғанда христиан дінімен байланысы болмағанын немесе оған белсенді қарсылық көрсеткенін айтты. Луи Фельдманның пікірінше, "антисемитизм" термині – "иудейлердің немістерден мұра еткен ақылға сыймас нәрсе". Оның ойынша, дұрыс термин – "иудаизмге қарсылық". Анти-иудаизм мен антисемитизм арасындағы айырмашылық көбінесе ерте христиандардың еврейлерге деген жауыздығына қатысты жасалады немесе сынға алынады: кейбіреулер, әсіресе Гавин И. Лангмуир, иудаизмге қарсылықты артық көреді, ол теологиялық дұшмандықты білдіреді. Олардың айтуынша, антисемитизм түсінігі христиан дінінің алғашқы кезеңдерінде "мағынасыз" болған және ол кейін ғана пайда болды. Осы контексте антисемитизм термині қазіргі заманғы секулярлы биологиялық нәсілдік теорияларды білдіреді. Питер Шафер еврейлерге деген бөгетке иудаофобия сөзін артық көреді, бірақ антисемитизм сөзін, тіпті анахронизм болса да, осы терминнің синонимі деп санайды, сонымен қатар христиандық иудаизмге қарсылық кейіннен антисемитизмге айналған процестің маңызды бөлігі болды деп қосты. Данн Жаңа Өсиетте Иса туралы көпшіліктің мәлімдемелерін қабылдамауынан мазаланған азшылықтың ашу-ызасы мен ренішінің әртүрлі көріністері, әлі раввиндік иудаизммен бірікпеген еврей қауымдастықтары арасындағы және иудаизмнен толық бөлінбеген христиандық арасындағы ішкі шиеленісті көрсетеді дейді. Жаңа Өсиетте кездесетін грек сөзі Ioudaioi яһудилерге немесе, одан да шектеулі мағынада, тек Иудеялықтарға қатысты болуы мүмкін.