Кіріспе

Жаңа Зеландия тарихшысы Джон Кауте Биглхоул (13 маусым 1901 – 10 қазан 1971) – Жаңа Зеландия тарихшысы, оның ең маңызды ғылыми еңбегі – Джеймс Куктың үш саяхат журналын редакциялау және оның өмірінен жазылған, қазасынан кейін жарық көрген танымал өмірбаяны болды. Ол өмірінің көп бөлігін Виктория университеті колледжімен (кейіннен Веллингтон Виктория университеті) байланыстырып өтті, ал оның өлімінен кейін университеттегі мұрағат жинақтарына оның есімі берілді.

Ерте өмір және мансап

Биглхолл Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласында туып өсті. Ол кеңсе қызметкері Дэвид Эрнест Биглхолл мен оның әйелі Джейн Батлердің төрт ұлының екіншісі еді. Оның кіші інісі Эрнест Биглхоул болды, ол психолог және этнолог атанды. Джон Маунт Кук мектебінде және Веллингтон колледжінде білім алғаннан кейін, Жаңа Зеландия университетінің Веллингтондағы Виктория университетінің колледжіне қабылданды, ол кейін тәуелсіз университет болып өзгерді, және ол өзінің академиялық мансабының көп бөлігін сонда өткізді. Бітіргеннен кейін ол Лондон экономика мектебінде оқуға стипендия алып, 1926 жылы Англияға кетті. Үш жылдық аспирантурадан кейін Биглхоул британдық отаршылдық тарихы бойынша диссертация қорғап, докторлық диссертациясын алды. Осы кезде ол солшыл ұстаздардың, әсіресе Р.Х. Тоуни мен Гарольд Ласкидің ықпалында болды, ал Жаңа Зеландияға оралғаннан кейін радикалды көзқарастарына байланысты академиялық қызметке орналасу қиын болды. Бір кезде ол түрлі жұмыстар істеді, соның ішінде Жұмысшылар білім беру қауымдастығының лекторы болып жұмыс істеді, сонымен қатар азаматтық құқық мәселелеріне, поэзия жазуға және музыкаға, анасынан қалған қызығушылыққа уақыт тауып дамыды. 1932 жылы ол Окленд университетінің колледжінде тарих пәнінен уақытша лекциялаушы болып жұмыс істеді, бірақ бірнеше айдан кейін колледж кеңесінің шешімімен лауазымы жойылды. Көптегендер бұл шешімнің себебі колледждің Биглхоллдың радикализмге деген беделіне (қалай болса да, асыра айтылған) реакциясы болды деп есептеді. Оның академиялық мансабы 1934 жылы оның алғашқы маңызды кітабы – «Тынық мұхитының зерттелуі» жарық көргеннен кейін басталып, одан кейін ол Джеймс Кукқа деген арнайы қызығушылығын дамытты. Ол Виктория университетінің колледжінде лекциялаушы, кейін профессор болды. 1930 жылы ол Элси Мэри Холмсқа үйленді, олардың үш ұлы болды.

Куктың күнделіктерін редакциялау

Биглхоул Кук журналдарындағы еңбегімен халықаралық деңгейде танылды, бұл оның тарихшы және редактор ретіндегі қабілетін көрсетті. Ол мұрағаттарда ғана емес, Кук ізбен қозғалып, Уитбиден Таитиге, Тонгаға және Жаңа Гебрид аралдарына сапар шекті. 1955-1967 жылдар аралығында жарық көрген журналдардың төрт томын Жаңа Зеландия үкіметі қаржыландырды және олардың авторы үшін арнайы зерттеу орталығы құрды. Бұл томдардың көлемі, әрқайсысы шамамен 1000 беттен тұратын, көз алдыңызға елеусіз көрінуі мүмкін, бірақ Биглхоулдың көркем әрі әзілге толы кіріспелерімен жанға қуат сыйлайды, олар журналдарды тиісті контекстке қоюға арналған. Кук өзінің күнделіктерімен қатар, Биглхоул Кукпен бірге сапарлаған бірнеше әріптестерінің күнделіктерін толық немесе үзінділер түрінде жариялады. Кіріспелер мен көптеген түсіндірмелер оның білімінің кеңдігін көрсетеді. Олар полинезиялық қоғамның құрылысынан бастап, океанография, навигация, картография және тағы да көптеген тақырыптарды қамтиды. Джеймс Кук жасаған үш сапарға қатысты Биглхоулдың жұмысына зоологиялық және ботаникалық жазбалардың көп бөлігін доктор Аверил Маргарет Лайсахт ұсынды. Кук күнделіктері бұрын-соңды көпшілыққа толық және дәл ұсынылмаған еді. Мұны істеу үшін зор зерттеулер қажет болды, өйткені журналдардың көшірмелері мен үзінділері, сондай-ақ қатысты материалдар Лондон, Австралия және Жаңа Зеландиядағы түрлі мұрағаттарда шашырап жатты. Өзінің басылымы үшін Биглхоул кемедегі клерктер жасаған көшірмелерге емес, Кук өзінің қолымен жазған қолжазбаларды іздеді. Бірінші сапары – «Эндевор» кемесі үшін ол негізінен Канберрадағы Австралия Ұлттық кітапханасында сақталған қолжазба күнделікті пайдаланды. Бұл 1923 жылы ғана белгілі болды, ол кезде Тиссайд темір зауыбының мұрагерлері Генри Болков оны сатуға шығарды. Болков бұл қолжазбаны 1868 жылы аукционнан сатып алған, бірақ оның иесі туралы көпшілікке жарияламады, сондықтан көп жылдар бойы мұндай қолжазба жоқ деп есептелді. Екінші сапарда Биглхоул Кук қолмен жазған екі жартылай күнделікті пайдаланды, олардың екеуінің де тарихы «Эндевор» күнделігімен бірдей болды. Үшеуі де бір кезде Кук әйелінің меншігінде болған және 1868 жылғы аукционда оның туысы сатқан. Айырмасы, екінші сапардың екі жартылай күнделігін Болков емес, Британ мұражайы сатып алды, сондықтан ол көптен бері көпшілыққа қолжетімді болды. Үшінші сапарда Биглхоулдың негізгі көзі Кук 1779 жылдың қаңтарына дейін, қайтыс болғанға дейін бір ай қалғанда жазған және көп рет өңдеген күнделігі болды. Соңғы айдың жазбаларына не болғаны белгісіз, бірақ олар, әрине, жасалды. Бұл кітап бүгінде Британ кітапханасында сақталады, ол Британ мұражайының қолжазбалар қоймасының мұрагері. Кук туралы зерттеушілердің барлығы Биглхоулға оның жан-жақты редакторлық еңбегі үшін зор қарызды. Шын мәнінде, Кук тақырыбын Биглхоулдың көзқарасынан қарау қиын. Кейбір жаңа Кук туралы жазылған өмірбаяндар Биглхоулдың кітабының қысқартылған нұсқасынан аспайды. Дегенмен, Биглхоулдың жұмысы Куктың ұзақ дәстүрлі бейнелеуінің жалғасы екені де анық, және Биглхоулдан кейінгі зерттеулер осы дәстүрден ажырап келеді. Биглхоул үшін Кук – қаһармандық тұлға, ол дерлік қателік жасай алмайтын, және ол Куктың қаһарманына сын көзбен қараған замандастарын, мысалы, географ Александр Далримпл және Кукпен бірге екінші сапарға қатысқан Иоганн Рейнхольд Форстерді сынаған. Соңғы зерттеулер Далримпл мен Форстердің де беделін қалпына келтірді.

Құрметтер мен марапаттар

1958 жылы Королеваның туған күніне орай Бейглхол тарихи зерттеулер және әдебиет саласындағы қызметтері үшін Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің серігі атағымен марапатталды. Өмірінің соңғы он жылында Бейглхол елдегі және шетелдегі университеттерден құрметті дипломдармен және басқа да наградалармен қамтылды. Ең бағалысы – 1970 жылы Ұлыбританияның "Еңбегі үшін ордені" сыйлығы болды. Ол бұл сыйлықты алған екінші жаңазеландиялық болды, алғашқысы – ядролық физик Эрнест Резерфорд.

Кейінгі өмір және өлім

1971 жылы қайтыс болғанға дейін Биглхоул Куктың толық және авторитетті өмірбаянын жаңартумен айналысып жатқан болатын, оны кейін оның ұлы Тим, Виктория университетінің канцлері және зейнеткер профессор болғаннан кейін жариялауға дайындады.

Виктория университетінің мұрағаттық жинақтары

Биглхоульдің бітірген оқу орны, Веллингтонның Виктория университеті, өзінің мұрағаттық жинақтарын оның құрметіне атады, ал оның оқу залында В. А. Саттон салған портреті ілінген. Бұл бөлме, J. C. Beaglehole Room деп белгілі, 2011 жылы жаңа ғимаратқа көшірілді.

Шығармалары

Тынық мұхитының зерттелуі, Лондон, А. & C. Блэк, 1934 ж. Жозеф Бэнкстің "Endeavour" журналы, 1768–1771 жж., 1- және 2-томдық, Сидней, 1962 ж. Капитан Джеймс Куктың журналы: "Endeavour" саяхаты, 1768–1771 жж., Кембридж, 1955 ж., 1968 ж. қайта басылды. Капитан Джеймс Куктың журналы: "Resolution" және "Adventure" саяхаты, 1772–1775 жж., Кембридж, 1961 ж., 1969 ж. қайта басылды. Капитан Джеймс Куктың журналы: "Resolution" және "Discovery" саяхаты, 1776–1780 жж., 2 томдық, Кембридж, 1967 ж. "Капитан Джеймс Куктың өмірі", Стенфорд, Калифорния, 1974 ж. Капитан Куктың қазасы. Веллингтон, Жаңа Зеландия, Александр Тернбулл кітапханасы, 1979 ж.