Кіріспе
SF және фантастиканың жыл сайынғы конвенциясы – Worldcon, немесе толық атауы World Science Fiction Convention, – World Science Fiction Society (WSFS) ұйымының жыл сайын өткізілетін конвенциясы, ғылыми фантастика конвенциясы. 1939 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді (Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары, 1942-1945 аралығында өткізілмеген). Әрбір Worldcon қатысушылары WSFS мүшелері болып табылады және екі жылдан кейін Worldcon өткізілетін жерді анықтауға, сондай-ақ жыл сайынғы Хьюго сыйлығының лауреаттарын сайлауға дауыс береді.
Worldcon, or more formally the World Science Fiction Convention, the annual convention of the World Science Fiction Society (WSFS), is a science fiction convention. It has been held each year since 1939 (except for the years 1942 to 1945, during World War II). The members of each Worldcon are the members of WSFS, and vote both to select the site of the Worldcon two years later, and to select the winners of the annual Hugo Awards, which are presented at each convention.
Марапаттар
Дүниежүзілік ғылыми-фантастика қоғамы ғылыми-фантастика саласындағы ең көне және ең маңызды сыйлық – Хьюго сыйлығын басқарады және табыс етеді. Жеңімпаздарды таңдау Worldcon мүшелерінің дауыс беруі арқылы жүзеге асырылады. Категорияларға романдар мен қысқа әңгімелер, көркем туындылар, сахналық қойылымдар, сондай-ақ түрлі кәсіби және жанкүйерлік іс-шаралар кіреді. Worldcon-да конвенция комитетінің қалауынша басқа сыйлықтар да табыс етуге болады. Мұндай сыйлықтардың қатарында, қонақ елдің ұлттық ғылыми-фантастикалық сыйлықтары да болуы мүмкін, мысалы, Nippon 2007 аясында жапондық Seiun Awards және 2009 жылы Anticipation аясында Prix Aurora Awards. Worldcon демеушілігіне ие болмаған ең жақсы жаңа жазушыға арналған Astounding Awards және Sidewise Awards сыйлықтары, сондай-ақ Chesley Awards, Prometheus Awards және басқа да сыйлықтар әдетте табыс етіледі. WSFS-тің тұрақты қызметкерлері жоқ, тек шағын тұрақты комитеттері мен қазіргі Worldcon мүшелерінен құралған кең мүшелік бар. Оның негізгі қызметі – жыл сайынғы конвенция мен түрлі сыйлықтарды іріктеу (дауыс беру) процесін жүргізу. Конвенцияларды коммерциялық емес, ерікті жанкүйерлер ұйымдары ұйымдастырады, олар осы шараны өткізуге үміткерлік жасайды. WSFS конституциясы жыл сайынғы бас жиналыста талқыланады және түзетіледі, ол «бизнес-кеңес» деп аталады және Worldcon кезінде үш күндік таңғы сессиялар түрінде өткізіледі. Worldcon-ның барлық қатысушылары бизнес-кеңеске қатыса алады, пікір білдіре алады және дауыс бере алады, бірақ іс жүзінде мүшелердің аз бөлігі ғана осы мүмкіндікті пайдаланады. WSFS конституциясында конвенция өткізу орнын таңдау, Хьюго сыйлықтары және конституцияны өзгерту ережелері қамтылған. Бизнес-кеңес түзетулерді қарау және әкімшілік функцияларды орындау үшін арнайы комитеттер де құрады. WSFS-тің жалғыз тұрақты комитеті (Бизнес-кеңестен өзгеше) – Марканы қорғау комитеті (MPC), ол қоғамның тауарлық белгілерін және домендік атауларын сақтауға жауапты.
Орналасу орны
Тарихи тұрғыдан алғанда, Worldcon-ның көпшілігі АҚШ-та өткізілді; алайда, 20 ғасырдың соңғы кезеңінен бастап олардың саны басқа елдерде артты. 2017 жылы 75-ші Дүниежүзілік ғылыми-фантастика конвенциясы ("Worldcon 75") Финляндияның Хельсинки қаласында өтті; 2018 жылғы Worldcon Калифорнияның Сан-Хосе қаласында, ал 2019 жылғы Worldcon Дублинде өтті. 2020 жылғы Worldcon Жаңа Зеландияда өтуі тиіс еді; алайда, COVID-19 пандемиясына байланысты, ол виртуалды форматта өтті (тек интернет арқылы қол жетімді). АҚШ-тан тыс жерде өткен алғашқы Worldcon 1948 жылы Канаданың Онтарио штатының Торонто қаласындағы алтыншы конвенция болды, ал Солтүстік Америкадан тыс жерде өткен алғашқысы 1957 жылы Лондондағы Бейсвотерде өткен 15-ші Дүниежүзілік ғылыми-фантастика конвенциясы еді. Ағылшын тілі негізгі тіл емес елде алғаш рет өткен Worldcon – 1970 жылғы Heicon '70, ол Батыс Германияның Хайдельберг қаласында өткен 28-ші Дүниежүзілік ғылыми-фантастика конвенциясы болды. 2007 жылы Жапонияның Йокогама қаласында өткен Worldcon Азияда алғаш рет өтті. 21-ші ғасырда өткен АҚШ-тан тыс басқа Worldcon-дар: 2003 жылы Торонтода (Онтарио, Канада), 2005 жылы Шотландияның Глазго қаласында, 2009 жылы Монреальде (Квебек, Канада), 2010 жылы Австралияның Мельбурн қаласында, 2014 жылы Ұлыбританияның Лондон қаласында және 2017 жылы Финляндияның Хельсинки қаласында. Болашақ Worldcon-дардың орны Worldcon мүшелерінің дауыс беруімен анықталады. 1970 жылға дейін Worldcon-дар бір жыл бұрын, 1971 жылдан 1986 жылға дейін екі жыл бұрын, 1987 жылдан 2007 жылға дейін үш жыл бұрын, ал 2008 жылдан қазіргі уақытқа дейін тағы екі жыл бұрын таңдалды. Мысалы, 2011 жылы Ренода өткен Worldcon кезінде Сан-Антонио 2013 жылғы Worldcon-ға үйлестіруші болып таңдалды. Кезеңді ұзарту немесе қысқарту ережелері 1969 және 1984 жылғы конвенцияларда екі келесі Worldcon-ды таңдау және 2005 жылғы конвенцияда ешқайсысын таңдамау арқылы енгізілді. Worldcon-ның әртүрлі жерлерде өткізілуін қамтамасыз ету үшін WSFS конституциясы ұсынылатын орындардың барлығы сайлау дауыс беруі өткен конвенция орнынан кем дегенде 805 км (500 миль) қашықтықта болуын талап етеді. Worldcon Солтүстік Америкадан тыс жерде өткізілген кезде, сол жылы Солтүстік Америкада Солтүстік Америка ғылыми-фантастика конвенциясы (NASFiC) өткізілуі мүмкін. 1975 жылдан бері, Worldcon Солтүстік Америкадан тыс жерде таңдалғанда, WSFS NASFiC үшін параллель орынды таңдау процесін жүргізеді, оған WSFS мүшелері Worldcon-да (немесе NASFiC болса) NASFiC-ке бір жыл бұрын өткен Worldcon-да дауыс береді. 2020 жылы 78-ші Worldcon Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласында өтті. Алайда, COVID-19 пандемиясына байланысты ұйымдастырушылар 2020 жылдың наурызында қатысушылар мен панельдердің бейне технологияларды пайдаланатын "виртуалды" конвенция болатынын жариялады. 2021 жылы 79-шы Worldcon Вашингтонда өтті. 2022 жылы 80-ші Worldcon Чикаго, Иллинойс штатында өтеді. Бұл туралы 78-ші Worldcon мүшелері таңдаған 2020 жылғы Worldcon-да жарияланды. Сауд Арабиясының Джидда қаласы екінші үміткер болып табылды. Worldcon-ның бірнеше жазушылары мен шенеуніктері адам құқықтарының бұзылуы мен кемсітушілік заңдарға байланысты 2022 жылғы Дүниежүзілік ғылыми-фантастика конвенциясын өткізуге Сауд Арабиясының үміткерлігіне қарсы ашық хатқа қол қойды. 2023 жылы Қытайдың Чэнду қаласында 81-ші Worldcon өтті. Бұл 2007 жылы Жапонияда өткен 65-ші Worldcon-нан кейін Азияда өткен екінші Worldcon болды. 100-ден астам автор, соның ішінде Хьюго сыйлығын жеңіп алғандар мен ұйғыр жазушылары, ұйғыр айманындағы адам құқықтарының бұзылуына байланысты ұйымдастыруды қайта қарастыруға шақыратын ашық хатқа қол қойды. Орынды таңдау Қытай үкіметінің цензуралық саясатының әсерінен және Р.Ф. Куанг, Ксиран Джей Жао және Нил Гейман сияқты Қытайдағы адам құқықтарын ашық сынаған авторларды шеттетуінен де сынға ұшырады. 82-ші Worldcon 2024 жылы Шотландияның Глазго қаласында өтеді. 83-ші Worldcon 2025 жылы Вашингтон штатының Сиэтл қаласында өтеді. Сауд Арабиясының Джидда қаласы 2026 жылға үміткерлігін қайта жаңартты, бірақ ол Египеттің Каир қаласымен ауыстырылды, ол Лос-Анджелеспен бәсекелеседі.
Конвент комитеттері
WSFS өзі біріккен емес қоғам болғандықтан, әр Worldcon жергілікті құқықтық кеңістікте заңды түрде тіркелген жеке комитеттермен ұйымдастырылады; АҚШ-та олар көбінесе 501(c)(3) коммерциялық емес ұйымдар ретінде құрылады, ал Ұлыбританияда олар әдетте кепілдікпен шектелген компаниялар болып табылады. Жергілікті ұйымдастырушылар жеке, бір реттік комитеттер (бір шараны өткізу үшін құрылып, содан кейін таратылатын) немесе оларды жергілікті топ ұйымдастыруы мүмкін. Бостон қаласындағы MCFI, Солтүстік Калифорниядағы SFSFC (Сан-Франциско ғылыми-фантастикалық конвенциялар, Inc.) және Оңтүстік Калифорниядағы SCIFI (Оңтүстік Калифорниялық жанкүйерлер мүдделерін қорғайтын институт, Inc.) сияқты бірнеше топтар – әртүрлі жылдары бір географиялық аймақта Worldcon-дарды (немесе басқа бір реттік немесе айналымды конвенцияларды) басқаруға арналған тұрақты корпорациялар. Көптеген бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты емес ғылыми-фантастикалық конвенциялар сияқты, барлық Worldcon-дарды толығымен еріктілер басқарады, жалақы алатын қызметкерлер жоқ. Жоғары деңгейдегі комитет мүшелері әдетте нақты конвенцияға дайындыққа жүздеген сағат жұмсайды (кейбір жағдайларда, мыңдаған долларлық жол шығындарын есептемегенде). Әр конвенцияны жергілікті комитет жеке басқаратын болса, еріктілердің бейресми және өздігінен таңдалған тобы "Тұрақты, жылжымалы Worldcon комитетін" құрайды, олар әртүрлі жылдары көптеген Worldcon-дарда ерікті болады; бұл топ басқаша заңды ұйымдарға институционалдық тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Соңғы Worldcon-дардың бюджеті миллион доллардан асып кеткен. Басты кіріс көзі – конвенцияға қатысушылардың төлемі, бірақ Worldcon-дар көрмеге қойылған өнімдерді сатушылар мен суретшілерден, сондай-ақ жарияланымдардағы жарнама берушілерден де ақы алады, ал кейбір конвенциялар жалпы кірістің 5%-на дейін демеушілік тартуға қол жеткізеді. Басты шығындар – ғимараттарды жалға алу және оған байланысты шығындар, содан кейін (мүмкін болса) бағдарламаға қатысушылар мен еріктілерге мүшелік ақысын қайтару, содан кейін жарияланымдар, аудиовизуалды жабдықтарды жалға алу және қонақтарды күту. Дәстүр бойынша, барлық мүшелер (құрметті қонақтардан басқа) мүшелік үшін төлеуі керек; егер конвенция операциялық шығындарды жапқаннан кейін жеткілікті артық табыс тапса, конвенциядан кейін еріктілерге мүшелік ақысының толық немесе ішінара сомасы қайтарылады. Көптеген Worldcon-дарда аз ғана артық табыс болады, оны WSFS ережелері "жалпы WSFS үшін" жұмсауды ұсынады; әдетте артық табыстың кем дегенде жартысы болашақ Worldcon-дарға сыйға тартылады, бұл дәстүр "ақшаны беру" деп аталады. Worldcon-дардың ауқымдылығына байланысты, төраға мен қызметкерлер арасында басқарудың екі деңгейі бар. "Бөлімдер" нақты конвенциялық функцияны орындайды, ал "топтар" бірнеше бөлімнің жұмысын үйлестіреді. Бөлім басшыларының (кейде "аумақ басшылары" деп аталады) бір немесе бірнеше орынбасарлары және үлкен штаты болуы мүмкін, немесе олар мүлдем штатқа ие болмауы мүмкін. Көптеген Worldcon-дарда конвенцияның басқару тобын құрайтын бесеуден он екіге дейін топ басшылары бар.
Белгілер мен ленталар
Қатысушыларға әр қатысушының аты, мүшелік нөмірі және (қажет болса) "фанниш" лақап аты көрсетілген конгресс белгісі беріледі. Әдеттегідей, бір конгреске келгендердің барлығы (кейде Құрметті қонақтардан басқа) бірдей үлгідегі белгілер тағады, бірақ әр Worldcon белгісінің дизайны сол конгреске ғана тән. Конгресс ұйымдастырушылары мен мүшелері басқа ұйымдастырушылардың қызметін жылдам анықтау үшін Worldcon түрлі түсті ленталарды пайдаланады, олар түрлі рөлдер мен жауапкершіліктерді көрсету үшін конгресс белгілеріне бекітіледі. Көбінесе ленталар шен, бөлім, департамент немесе арнайы функцияларды білдіреді; сондай-ақ ленталар бағдарламаға қатысушыларды, басқа да ерекше мүшелерді (мысалы, "Бұрынғы Worldcon құрметті қонағы", "Хьюго сыйлығының иегері" және т.б.) анықтау үшін де қолданылады, немесе мүшелердің санаттарын ("Сатушылар", "Суретшілер", "Кездесу ұйымдастырушылары") ұйымдастырушылармен байланыста болғанда қолданылады. Комитет мүшелерінің кейбіреулері бірнеше ағымдағы немесе бұрынғы қызметтерді атқарып, белгіге бірнеше лента ілінген болуы мүмкін. Бұл дәстүрді жалғастыра отырып, басқа топтар мен жеке тұлғалар конгресте қолдану үшін қосымша арнайы ленталар жасайды, олар маңызды немесе ойыншық болуы мүмкін. Конгресс белгісіндегі ленталар кейбір адамдар үшін маңызды естелік саналады және жылдар өткен соң құнды болады, себебі олар конгресте өткен оқиғалар туралы естеліктерді оятуы мүмкін, және болашақ конгрестерде көрмелерде көрсетілуі мүмкін.