Кіріспе

Ағылшын геологы және палеонтологы (1784–1856)

Уильям Бакланд ДД, ФРС (12 наурыз 1784 – 14 тамыз 1856) – Вестминстер соборының деканы болған ағылшын дінтанушысы. Ол сонымен қатар геолог және палеонтолог болды. Бакланд қазба динозаврдың толық сипаттамасын алғаш рет жазды және оны Мегалозавр деп атады. Оның жұмысы Солтүстік Йоркширдегі Киркдейл үңгірінің ежелгі гиеналар мекені болғанын дәлелдеді, осыған байланысты ол Копли медалімен марапатталды. Бұл ғылыми талдаудың қашанғы заманғы оқиғаларды қалпына келтіруге қалай көмектесетінінің жарқын мысалы ретінде бағаланды. Ол қазбаланған нәжіс арқылы экожүйелерді қайта құруды алғашқылардың бірі болып бастады және «копролиттер» терминін енгізді. Бакланд Жаратылыс кітабындағы оқиғаларды екі үлкен аралықтағы жаратылыс эпизоды ретінде түсіндіру үшін Gap теориясын қолданды. Бұл теория геологиялық жаңалықтармен Киелі кітаптағы мәліметтерді үйлестіруге мүмкіндік берді, олар Жердің өте көне екенін көрсетті. Карьерасының басында Бакланд Киелі кітаптағы топан судың дәлелін тапқанына сенеді, бірақ кейін Луи Агассиздің мұздық теориясы одан жақсы түсіндірме беретінін түсінді және оны насихаттауда маңызды рөл атқарды.

Ерте өмір

Бакланд Девон штатындағы Акстминстерде дүниеге келді және бала кезінде әкесі Темплтон мен Трусхамның пасторымен бірге серуендеуге шығатын. Жолдарды жақсартуға деген қызығушылығы жергілікті карьерлерде табылған ерте юралық Лиас жыныстарындағы аммониттермен қатар қазба жәндіктерді жинауға әкелді. Ол алдымен Бланделл мектебінде (Тивертон, Девон), содан кейін Винчестер колледжінде білім алды, онда Оксфордтағы Корпус Кристи колледжіне стипендия жеңіп, 1801 жылы оқуға түсіп, 1805 жылы бакалавр дәрежесін алды. Ол сондай-ақ Джон Киддтің минералогия және химия бойынша лекцияларын тыңдап, геологияға қызығушылық танытты және демалыс күндері стратиграфиялық далалық зерттеулер жүргізді. 1818 жылы Бакланд Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Сол жылы ол принц-регентті геология саласында қосымша оқу орнын ашуға көндірді және бұл жаңа қызметтің алғашқы иегері болды, 1819 жылғы 15 мамырда ашылу лекциясын оқыды. Бұл 1820 жылы «Vindiciæ Geologiæ; немесе Геологияның дінмен байланысы» деген атпен жарияланды, онда геология ғылымының жаңалығы негізделді және геологиялық дәлелдер жаратылыс және Нұхтың топырағы туралы Киелі кітаптағы оқиғалармен сәйкестендірілді. Басқалар Джеймс Хаттонның біркелкілік теориясының ықпалына түскен кезде, Бакланд «Жаратылыс кітабындағы» «бастапқы» сөзі жердің пайда болуы мен оның қазіргі тұрғындарының жаратылуы арасындағы белгісіз кезеңді білдіреді деген жаңа гипотезаны ұсынды, оның барысында өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрлерінің жойылуы мен жаңадан жаратылуы болды. Осылайша, оның катастрофизм теориясы Ескі Жер креационизмінің немесе Бос кеңістік креационизмінің нұсқасын қамтыды. Бакланд Нұх заманындағы жаһандық топан суға сенді, бірақ топан су геологиясын қолдамады, өйткені топан судың бір жылында ғана қабаттардың шамалы бөлігі қалыптаса алады деп есептеді. Йоркширдегі Киркдейл үңгіріндегі қазба сүйектерді зерттеу нәтижесінде ол үңгірдің су тасқынынан бұрын гиеналардың мекені болғанына және қазбалардың осы гиеналар мен олар жеген жануарлардың қалдықтарынан тұратынына қорытынды жасады, ал бұрынғысы сияқты, топан судан қалған және су ағынымен тропикалық аймақтардан әкелінген жануарлардың қалдықтары емес. 1822 жылы ол былай деп жазды:

«Жоғарыда сипатталған фактілерден, әсіресе сүйектердің ұсақталған және көрінетін шайналған күйінен, Киркдейлдегі үңгірдің ұзақ жылдар бойы гиеналардың мекені болғаны және олар өздерімен араласқан басқа жануарлардың денелерін оларға тасыған деген болжам туындайды: бұл болжамды мен тапқан көптеген кішкентай, қатты әктасты экскремент шарларының табылуымен нығайтуға болады, ол сүйектермен қоректенген жануарға тән. Эксетердегі менгажеридің күзетшісі оны алғашқыда, формасы мен сыртқы түрі жағынан да, өзінің күтіміндегі дақтанған немесе кейп гиенаның экскрементіне ұқсас деп таныды, ол сүйектерге ең құмар екенін айтты». Кейбіреулер Баклендтің Киркленд үңгірін және басқа сүйек үңгірлерін талдауын сынға алғанымен, оны Жердің өткенін қалпына келтіру үшін мұқият талдауды қалай пайдалануға болатынын көрсететін үлгі ретінде қарастырды, ал 1822 жылы Корольдік қоғам Баклендке Киркдейл үңгіріне арналған еңбегі үшін Копли медалін табыстады. Осы оқиғада қоғамның президенті Хамфри Дэви былай деді: «Бұл зерттеулер арқасында біздің планетамыздың революциялық тарихында ерекше кезең белгіленді: біздің зерттеулеріміз ғасырлар бойы жалғаса алатын және тірі табиғаттың жазбаларын жаратылыс уақытына дейін қайтаруға болатын нақты нүкте». Бұл 1823 жылы жарық көрді және бестселлер атанды. Алайда, геологияның дамуын жалғастырған келесі он жылда Бакланд өз ойын өзгертті. 1836 жылы жарық көрген оның әйгілі «Бриджвотер» трактатында ол Нұхтың топырағы туралы Киелі кітаптағы оқиғаның геологиялық дәлелдермен растала алмайтынын мойындады. 1840 жылға қарай ол екі онжылдық бұрын «Жалпылық топан судың» және кейіннен Чарльз Лайелл сияқты геологтардың жаңа буыны терең суға батудың дәлелі ретінде түсіндірген нәрселердің ішінде ірі мұз басудың дәлелі бар екенін белсенді түрде насихаттады.

Мегалозавр

Ол Корпус-Кристи колледжінде өмір сүруін жалғастырды және 1824 жылы Лондон геологиялық қоғамының президенті болды. Осы жерде ол Стоунсфилдте алып кесіртке тәрізді жорғалаушының қазба сүйектерін тапты, оны Мегалозавр ("үлкен кесіртке") деп атады және кейін динозавр деп аталатын жаратылыстың алғашқы толық сипаттамасын жазды. 1825 жылы Бакланд Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Сол жылы ол колледж стипендиясынан бас тартты: ол Гэмпширдегі Стоук Чэрити приходтық дін қызметкері лауазымын алуды жоспарлаған, бірақ тағайындалуға үлкермес бұрын, ол Мәсіх шіркеуінің каноны болып тағайындалды – бұл академиялық жетістіктері үшін маңызды әкімшілік жауапкершіліксіз берілген құрметті сыйақы еді.

Неке

1825 жылы желтоқсанда ол Оксфордширдің Абингдон қаласынан шыққан, көрнекті суретші және қазба жәндіктерін жинаушы Мэри Морландқа үйленді. Олардың бал айы бір жыл бойы Еуропаны аралап, белгілі геологтар мен геологиялық орындарды тамашалаумен өтті. Ол күйеуінің жұмысына көмектесіп, сонымен қатар тоғыз бала туды, олардың бесеуі ересек жасқа жетті. Оның ұлы Франк Бакланд белгілі тәжірибелі табиғат зерттеушісі, жазушы және шағала балықшылығы инспекторы болды. Бір күні Мэри оған ас үй үстелін пастамен жауып, құмтас тақтада табылған іздерді анықтауға көмектесті, ол үй жануары – таспақұйрықты алып келді және оның болжамын растады, яғни таспақұйрықтың іздері қазба іздерімен сәйкес келді. Оның қызы, жазушы Элизабет Оке Бакланд Гордон, әкесі туралы өмірбаян жазды, онда Бакландтың атқарған лауазымдарының тізімі, кәсіби қоғамдарға мүшелігі және оның жарияланымдарының көрсеткіштері қосылды.

Павиландтың қызыл ханымы

1823 жылғы 18 қаңтарда Бакланд Оңтүстік Уэльстегі Павиланд үңгіріне кірді, онда ол жергілікті әйел адамның қалдықтары деп ойлағандықтан, Павиландтың Қызыл әйелі деп атаған қаңқасын тапты. Бакланд Павиланд үңгіріндегі қаңқаны жойылған сүтқоректілердің (мамонттарды қоса алғанда) сүйектерімен бірдей қабаттарда тапқанмен, Бакланд Жорж Кувьемен келісіп, ешбір адамның жойылған жануарлармен бірге болмағанын айтты. Ол қаңқаның онда болуын тарихи кезеңде қазылған қабірге, мүмкін, жақын маңдағы римдік кезеңге дейінгі бекіністерді салған адамдардың іс-әрекетіне байланыстырып, көне қабаттарға жатқызды. Көміртектік сынақтар нәтижесінде қаңқаның шамамен 33 000 жыл бұрынғы еркек екені анықталды. Бұл Ұлыбританияда табылған ең көне анатомиялық жағынан дамыған адам.

Копролиттер мен Лиассик азық-түлік тізбегі

Фоссильдерді іздеуші Мэри Аннинг Лайм Регистегі Лиас формациясынан табылған ихтиозаврлардың қаңқаларының құрсақ аймағында «безоар тастары» деп аталатын тас заттардың жиі кездесетінін байқады. Ол сондай-ақ, мұндай тастарды жарып қарағанда, олардың ішінде көбінесе балық сүйектері мен қабыршақтары, кейде кішкентай ихтиозаврлардың сүйектері болатынын атап өтті. Анингтің осы байқаулары Баклендті 1829 жылы осы тастардың шын мәнінде тасқан нәжіс екенін болжауға итермеледі. Ол оларға «копролит» деген атау берді, және бұл атау кейіннен барлық тасқан нәжіс үшін қолданылатын жалпы терминге айналды. Бакланд сондай-ақ, осы қалдықтардағы спиральді іздер ихтиозаврлардың ішегінде қазіргі акулалардың ішегіне ұқсас спиральді бүктемелер болғанын, ал кейбір копролиттердің қара түсті болуының себебі ихтиозаврдың белемниттерден сия қаптарын жұтқанын көрсеткенін тұжырымдады. Ол осы байқауларға негізделген Лиас тамақ тізбегінің егжей-тегжейлі сипаттамасын жазды, бұл Генри Де ла Бешті алыс өткеннің көрінісін бейнелейтін «Дюрия Антикиор» картинасын салуға шабыттандырды. Де ла Беш өзінің түпнұсқа акварелінен литографиялық баспа жасағаннан кейін, Бакланд баспалардың қорын лекцияларында тарату үшін сақтап жүрді. Ол сонымен қатар басқа формацияларда табылған ұқсас заттар туралы, соның ішінде Киркдейл үңгірінен табылған гиенаның тасқан нәжісі туралы да әңгімеледі. Ол былай деп қорытындылады:

Біздің копролиттеріміз осы әртүрлі қабаттарда планетамыздың бірінен кейін бірі жалғастырған тұрғындарының бір-біріне қарсы күресінің куәліктерін құрайды: олардың қорытылған қаңқаларынан алынған өлмейтін кальций фосфаты мәңгілік төбелердің негізіне сіңіп кеткен; және табиғаттың барлық тірі нәрсені жеуге және өз кезегінде жеуге шақыратын жалпы заңы, біздің планетамыздағы жануарлардың өмірімен бірге кеңінен таралғанын көрсетеді; әлемнің әр дәуіріндегі жыртқыштар өмірдің дамуын тежеу және жаратылыстың тепе-теңдігін сақтау үшін тағайындалған міндеттерін орындайды. Бакланд Родерик Мерчисонға бірнеше жыл бойы көмектесіп, жігерлендірді және 1831 жылы Мерчисонға жорғалаушылар дәуірімен байланысты екінші қабаттардың астындағы тау жыныстарын зерттеу үшін Оңтүстік Уэльсте жақсы бастама нүктесін ұсына алды. Мерчисон кейіннен осы ескі қабаттарды, олар теңіз омыртқасыздарының қазбаларымен сипатталатын, бұл аймақта ғасырлар бұрын өмір сүрген тайпаның атымен – Силур деп атады. 1832 жылы Бакланд Британ қауымдастығының екінші мәжілісіне төрағалық етті, ол Оксфордта өтті.

Бриджвотер трактаты

Бакландқа «Құдайдың жаратылыста көрініс тапқан құдіреті, даналығы және ізгілігі туралы» сегіз Бриджвотер трактатының бірін жазу тапсырылды. Бұл жұмысқа оған шамамен бес жыл уақыт кетті және 1836 жылы «Жаратылыстану теологиясы тұрғысынан қарастырылған геология және минералогия» деген атпен жарық көрді. Оның бұл томына күндік жас теориясы, саңылау теориясы және прогрессивті жаратылыстанудың бір түріне қатысты теориялардың толық жинағы кірді, онда палеонтологиялық жазбалар арқылы анықталған фауналық қатар тізбегі, адамзат үшін жерді дайындаған бір-бірінен кейін келетін құдайлық жаратылыстар тізбегімен түсіндірілді. Кіріспеде ол биологияның отбасылары мен топтарын «жасалған жиынтықтар» деп атап, жобалау аргументін білдірді: Геологиялық зерттеулер нәтижесінде ашылған, сансыз көп тасқа айналған қалдықтар, планетамыздың адамзат жаратылғанға дейін, тірі ағзалар сияқты «жасалған жиынтықтардан» тұратын, жойылған жануарлар мен өсімдік түрлерімен қамтылғанын көрсетеді, бұл керемет интеллект пен күштің қолданылуын көрсетеді. Бұдан әрі, осы жойылған ағзалардың формалары құрылысының принциптеріндегі бірлік арқылы қазіргі жануарлар мен өсімдіктер әлемінің сыныптарына, қатарларына және отбасыларына тығыз байланысты екені анықталды, бұл атеист пен политеист ілімдеріне қарсы күшті дәлел ғана емес, сонымен қатар біртұтас дәлелдер тізбегін ұсынады, олар Бір Тірі және Шын Құдайдың үздіксіз болуын және оның жоғары қасиеттерін көрсетеді. Чарльз Дарвин «Бигль» кемесімен саяхаттан оралғаннан кейін Бакланд онымен Галапагос аралдарындағы құрлық игуаналары және теңіз игуаналары туралы сөйлесті. Кейін ол Дарвиннің топырақ қалыптасудағы құрттардың рөлі туралы мақаласын жариялауға ұсынды, оны «Жер бетіндегі әмбебап құбылыстарды түсіндіруге арналған жаңа және маңызды теория» деп бағалап, «шынында да жаңа геологиялық күш» деп атады, Дарвиннің борлы топырақтың ұқсас жолмен қалыптасқаны туралы ұсынысын дұрыс қабылдамады.

Мұздық теориясы

Осы кезде Бакланд белгілі және ықпалды ғалым, сондай-ақ тори премьер-министрі сэр Роберт Пильдің досы болды. Адам Седжвик пен Чарльз Лайеллмен бірлесіп, ол Ұлыбритания геологиялық қызметін құруға әкелген есепті дайындады. Луи Агассиздің жылтыратылған және жолақты тастар мен тасымал материал ежелгі мұздықтардың салдарынан пайда болған деген теориясына қызығушылық танытып, 1838 жылы Швейцарияға сапар шегіп, Агассизбен кездесіп, бәрін өз көзімен көруге тырысты. Ол мұны Шотландия, Уэльс және Солтүстік Англияда көрген нәрселермен салыстырып, бұрын оларды Күн тоқырауына байланыстырған еді. 1840 жылы Агассиз Ұлыбританияға, Британ қауымдастығының Глазгодағы жиналысына келгенде, олар Шотландияға кең ауқымды саяхат жасап, бұрынғы мұздықтардың іздерін тапты. Сол жылы Бакланд Геологиялық қоғамның президенті болды және оның теориялық ұсынысына наразылық білдіргеніне қарамастан, Ұлыбританияның көптеген жер беті жабындары мұздықтардың нәтижесінде пайда болғанына көз жеткізді. 1845 жылы сэр Роберт Пиль оны Вестминстердің бос декандық лауазымына тағайындады (оның орнына Сэмюэл Уилберфорс келді). Біраз уақыттан кейін ол Оксфордқа жақын Ислиптегі діни қызметке қабылданды, бұл декандыққа қоса берілген мүмкіндік болды. Декан және басқарушы ретінде Бакланд Вестминстер аббаттығының жөндеу және күтім жұмыстарымен айналысып, Ислиптің ауылдық халқына тиісті уағыздар айтты, сонымен қатар Оксфордта геологиядан дәріс оқыды. 1847 жылы ол Британ мұражайының қамқоршысы болып тағайындалды, ал 1848 жылы Лондон геологиялық қоғамының Вулластон медалімен марапатталды.

Белгілі эксцентрикаттар

Бакланд палеонтология және геология саласындағы далалық жұмыстарын академиялық көйлек киіп жасауды ұнатты. Оның лекциялары көркемдігімен ерекшеленді. Ішкі жағдайда дәріс бергенде, ол динозаврлар туралы айтқанда олардың қимыл-қозғалысын мінекейтін, осылайша баяндамаларын жанды ететін. Бакландтың ғылыми байқаулар мен тәжірибелерге деген құштарлығы үйіне дейін жетті, онда динозаврлардың копролиттерімен инкрустацияланған үстелі болды. Үстелдің бастапқы беті Лайм Регис мұражайында көрсетіледі. Уильям Бакландтың үйі жануарлар мен минералдардың, тірі де өлген түрлерінің үлгілерімен ғана емес, сонымен қатар ол жануарлар әлемін жеу арқылы зерттегенін айтты: зоофагия. Ең жағымсыз тағамдар – тышқан және көк шілмеке; пантера, крокодил және егеуқұйрық қонақтардың атап өткен тағамдарының арасында болды. Бұл әуесқойлықта оның ұлы Франк та одан үлгі алды. Бір күні Бакланд (әкесі) патша Людовик XIV-нің мумияланған жүрегінің бір бөлігін, мүмкін, қасақана емес, жеп қойды.

Мұра

Айдағы Дорс Бакленд қырқалы тау жотасы оның құрметіне аталған. Боньин аралдарындағы Бакланд аралы (қазір Ани Джима деп аталады) 1827 жылдың 9 маусымында капитан Бичи оның есімімен атады. 1846 жылы Уильям Бакланд Ислиптегі Сент-Николас шіркеуінің пасторы болды және шіркеудің оңтүстік бөлігіндегі тақташада еске алынған. "Шығыс терезесі" 1861 жылы Бакланд пен оның әйелінің естелігіне арналды. Ольд Ректори, The Walk, Islip (2008 жылдың 10 тамызында) жазғы үйінің жанында оған арналған тақташа орнатылған. Вестминстер аббаттығының оңтүстік бөлігінде Генри Уикестің мүсіні де бар. 1972 жылы ботаник Хейки Ройвайнен оның құрметіне Grimmiaceae тұқымдасына жататын Bucklandiella туысын белгіледі. Жаңа Зеландияның Папароа жотасындағы Бакланд шыңдары оның есімімен аталған. Алясканың Солтүстік-Батыс Арктикалық аймағындағы Баклэнд ауылы өзінің ағылшынша атауын Уильям Баклендтен алған, оны 1826 жылы Корольдік теңіз күштерінің офицері Фредерик Уильям Бичи оның құрметіне атады.