Кіріспе
Б.з.б. V ғасырындағы қақтығыстар сериясы Грек-парсы соғыстары (көбінесе парсы соғыстары деп те аталады) – б.з.б. 499 жылы басталып, б.з.б. 449 жылы аяқталған қақтығыстар. Гректердің шашыраңқы саяси құрылымы мен парсылардың алып империясы арасындағы соғыс б.з.б. 547 жылы Ұлы Кирдің гректер қоныстанған Иония аймағын басып алуымен басталды. Парсылар тәуелсіздікке құмар Иония қалаларын бақылауға тырысып, әрбір қалаға билік ету үшін тирандарды тағайындады. Бұл гректер мен парсылардың екеуіне де мәселе туғызды. Б.з.б. 499 жылы Милет тираны Аристагор парсылардың қолдауымен Наксос аралын жаулап алуға экспедиция ұйымдастырды. Бірақ экспедиция сәтсіз аяқталды. Бұл б.з.б. 493 жылға дейін созылған Иониялық көтерілістің бастауы болды, оған Кіші Азияның көптеген аймақтары тартылды. Аристагор Афина мен Эретриядан әскери көмек алды, ал б.з.б. 498 жылы олар парсылардың аймақтық астанасы Сардисті басып алып, өртеп жіберуге көмектесті. Парсы патшасы Дарий Ұлы Афина мен Эретрияға осы әрекеті үшін кек алуға ант берді. Көтеріліс жалғасты, екі тарап та б.з.б. 497–495 жылдары тепе-теңдік күйінде болды. Б.з.б. 494 жылы парсылар қайтадан күш жинап, көтерілістің ортасы – Милетке шабуыл жасады. Ладе шайқасында иониялықтар шешуші жеңіліске ұшырады, көтеріліс құлдырады, ал келесі жылы соңғы отын сөндірді. Дарий өзінің империясын одан әрі көтерілістерден және материктік гректердің араласуынан қорғау үшін Грецияны жаулап алуды және Сардисті өртеп жібергені үшін Афина мен Эретрияны жазалауды жоспарлады. Парсылардың Грецияға алғашқы жорығы б.з.б. 492 жылы басталды. Парсы генералы Мардоний Фракия мен Македонияны қайта бағындырды, бірақ бірқатар оқиғалар науқанды ерте аяқтауға мәжбүр етті. Б.з.б. 490 жылы Грецияға екінші әскер жіберілді, бұл жолы Эгей теңізі арқылы Датис пен Артаферн басшылығымен. Бұл экспедиция Киклад аралдарын бағындырды, содан кейін Эретрияны қоршап, басып алып, қиратты. Бірақ Афинаға шабуыл жасау жолында парсы әскері Марафон шайқасында афиналықтардан жеңіліске ұшырады, парсылардың күш-жігері уақытша тоқтатылды. Дарий Грецияны толық жаулап алуды жоспарлай бастады, бірақ б.з.б. 486 жылы қайтыс болды, ал жаулау міндеті оның ұлы Ксеркске өтті. Б.з.б. 480 жылы Ксеркс жеке басқарып, Грецияға екінші парсы жорығын бастады, онда ежелгі тарихтағы ең ірі армиялардың бірі жиналды. Гректердің одақтас күштерімен Термопил шайқасында жеңіске жеткен парсылар эвакуацияланған Афинаны өртеп, Грекияның көп бөлігін басып алды. Бірақ грек флотын жоюға тырысқанда, парсылар Саламис шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Келесі жылы гректер конфедерациясы шабуылға шығып, Платея шайқасында парсы әскерін жеңіп, Ахеменид империясының Грецияға басып кіруін аяқтады. Одақтас гректер Микале шайқасында парсы флотының қалдықтарын жойып, парсы гарнизондарын Сест (б.з.б. 479 ж.) және Византиядан (б.з.б. 478 ж.) қуды. Парсылар Еуропадан кетуімен және Микале шайқасындағы гректердің жеңісінен кейін Македония мен Иония қалалары тәуелсіздігін қайта алды. Генерал Паусаниас Византияны қоршауда жасаған әрекеттері грек мемлекеттерінің көпшілігін спартандықтардан алшақтатты, сондықтан парсыларға қарсы одақ афиналық басшылардың төңірегінде қайта құрылды, ол Делиан лигасы деп аталды. Делиан лигасы келесі үш онжылдық бойы парсыларға қарсы күресін жалғастырды, бастапқыда Еуропадан қалған парсы гарнизондарын қуды. Б.з.б. 466 жылы Евримедон шайқасында Лига екі есе жеңіске жетіп, Иония қалаларының азаттығын қамтамасыз етті. Бірақ Лиганың Инарос II басқарған Артаксеркс I-ге қарсы египеттік көтеріліске араласуы гректердің апатты жеңілісіне әкелді, ал одан әрі науқандар тоқтатылды. Б.з.б. 451 жылы Кипрге грек флоты жіберілді, бірақ көп нәтиже бермеді, ал ол кері қайтқанда грек-парсы соғыстары тыныш аяқталды. Кейбір тарихи дереккөздер жаулықтардың аяқталуын Афина мен Парсы арасындағы бейбіт келісіммен, Каллиас бейбітшілігімен белгіленгенін болжайды.
The Greco Persian Wars (also often called the Persian Wars) were a series of conflicts between the Achaemenid Empire and Greek city states that started in 499 BC and lasted until 449 BC. The collision between the fractious political world of the Greeks and the enormous empire of the Persians began when Cyrus the Great conquered the Greek inhabited region of Ionia in 547 BC. Struggling to control the independent minded cities of Ionia, the Persians appointed tyrants to rule each of them. This would prove to be the source of much trouble for the Greeks and Persians alike. In 499 BC, the tyrant of Miletus, Aristagoras, embarked on an expedition to conquer the island of Naxos, with Persian support; however, the expedition was a debacle and, preempting his dismissal, Aristagoras incited all of Hellenic Asia Minor into rebellion against the Persians. This was the beginning of the Ionian Revolt, which would last until 493 BC, progressively drawing more regions of Asia Minor into the conflict. Aristagoras secured military support from Athens and Eretria, and in 498 BC these forces helped to capture and burn the Persian regional capital of Sardis. The Persian king Darius the Great vowed to have revenge on Athens and Eretria for this act. The revolt continued, with the two sides effectively stalemated throughout 497–495 BC. In 494 BC, the Persians regrouped and attacked the epicenter of the revolt in Miletus. At the Battle of Lade, the Ionians suffered a decisive defeat, and the rebellion collapsed, with the final embers being stamped out the following year. Seeking to secure his empire from further revolts and from the interference of the mainland Greeks, Darius embarked on a scheme to conquer Greece and to punish Athens and Eretria for the burning of Sardis. The first Persian invasion of Greece began in 492 BC, with the Persian general Mardonius successfully re subjugating Thrace and Macedon before several mishaps forced an early end to the rest of the campaign. In 490 BC a second force was sent to Greece, this time across the Aegean Sea, under the command of Datis and Artaphernes. This expedition subjugated the Cyclades, before besieging, capturing and razing Eretria. However, while en route to attack Athens, the Persian force was decisively defeated by the Athenians at the Battle of Marathon, ending Persian efforts for the time being. Darius then began to plan to completely conquer Greece but died in 486 BC and responsibility for the conquest passed to his son Xerxes. In 480 BC, Xerxes personally led the second Persian invasion of Greece with one of the largest ancient armies ever assembled. Victory over the allied Greek states at the famous Battle of Thermopylae allowed the Persians to torch an evacuated Athens and overrun most of Greece. However, while seeking to destroy the combined Greek fleet, the Persians suffered a severe defeat at the Battle of Salamis. The following year, the confederated Greeks went on the offensive, decisively defeating the Persian army at the Battle of Plataea, and ending the invasion of Greece by the Achaemenid Empire. The allied Greeks followed up their success by destroying the rest of the Persian fleet at the Battle of Mycale, before expelling Persian garrisons from Sestos (479 BC) and Byzantium (478 BC). Following the Persian withdrawal from Europe and the Greek victory at Mycale, Macedon and the city states of Ionia regained their independence. The actions of the general Pausanias at the siege of Byzantium alienated many of the Greek states from the Spartans, and the anti Persian alliance was therefore reconstituted around Athenian leadership, called the Delian League. The Delian League continued to campaign against Persia for the next three decades, beginning with the expulsion of the remaining Persian garrisons from Europe. At the Battle of the Eurymedon in 466 BC, the League won a double victory that finally secured freedom for the cities of Ionia. However, the League's involvement in the Egyptian revolt by Inaros II against Artaxerxes I (from 460–454 BC) resulted in a disastrous Greek defeat, and further campaigning was suspended. A Greek fleet was sent to Cyprus in 451 BC, but achieved little, and, when it withdrew, the Greco Persian Wars drew to a quiet end. Some historical sources suggest the end of hostilities was marked by a peace treaty between Athens and Persia, the Peace of Callias.
Дау-дамайдың басталуы
Классикалық дәуірдегі гректер Микен өркениетінің құлдырауынан кейінгі қараңғы дәуірде көптеген гректердің қашып, Кіші Азияға көшіп, сонда қоныстанғанына сенді. Қазіргі тарихшылар бұл көші-қонды тарихи оқиға ретінде қабылдайды (бірақ гректердің Жерорта теңізін кейіннен отарлауынан ерекшеленеді). Дегенмен, Иониялық көші-қонды классикалық гректер айтқандай қарапайым түсіндіруге болмайды дейтін пікірлер де бар. Бұл қоныстанушылар үш тайпадан – эолдықтар, дориандықтар және иондықтардан шыққан. Иондықтар Лидия мен Карияның жағалауларына қоныстанды және Иония құрамына кіретін он екі қаланы құрды. Иондық қалалар бір-бірінен тәуелсіз болғанымен, олардың ортақ тарихын мойындады және жалпы ғибадатханасы мен жиналатын орны – Панионий болды деп есептелді. Осылайша, олар "мәдени одақ" құрды, оған басқа қалаларды, тіпті басқа тайпалық иондықтарды да қабылдамады. Иония қалалары Кіші Азияның батысындағы лидиялықтар басып алғанға дейін тәуелсіздіктерін сақтап келді. Лидия патшасы Алиатт Милетке шабуыл жасады, нәтижесінде Милет пен Лидия арасында одақ туралы келісім жасалды. Бұл келісім Милеттің ішкі тәуелсіздігін сақтайтынын, бірақ сыртқы саясатта Лидияға бағынатынын білдірді. Осы кезде лидиялықтар мидиялық империямен де соғыс жүргізіп жатты, сондықтан милесиялықтар лидиялықтарға көмек көрсету үшін әскер жіберді. Ақырында Мидия мен Лидия арасында бейбіт келісімге қол жеткізілді, ал Халис өзені екі патшалықтың арасындағы шекара ретінде белгіленді. 560 жылы атақты Лидия патшасы Крез әкесі Алиаттың орнын басып алып, Кіші Азияның басқа грек қала-мемлекеттерін жаулап алуға кірісті. 553 жылы парсылық князь Кир соңғы мидиялық патша Астиагеске қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Кир Астиагестің немересі болды және мидиялық аристократияның бір бөлігі оны қолдады. Крез Мидия және Парсы империясының әлсіреуін өз патшалығын кеңейтуге мүмкіндік деп бағалап, Дельфи оракулінен оларға шабуыл жасаудың дұрыс-бұрыстығын сұрады. Оракул "Егер Крез Халисті кесіп өтсе, ол үлкен империяны жояды" деген түсініксіз жауап берді. Бұл пайғамбарлықтың мәнін толық түсінбеген Крез парсыларға шабуыл жасады, бірақ ақырында жеңіліске ұшырады және Лидия Кирдің билігіне көшті. Лидиялықтармен соғыс кезінде Кир иондықтарға Лидия билігіне қарсы көтеріліс жасауға шақырды, бірақ иондықтар оның ұсынысын қабылдамады. Кир Лидияны жаулап алғаннан кейін, иондық қалалар оған Крез патшаның қол астындағыдай болып бағынуға ұсыныс жасады. Кир иондықтардың бұрын оған көмектесуге келмейтінін айтып, ұсыныстан бас тартты. Сондықтан иондықтар өзін қорғауға дайындалды, ал Кир оларды жеңу үшін мидиялық қолбасшы Харпагты жіберді. Харпаг алдымен Фокеяға шабуыл жасады, онда фокеялықтар қалаларын тастап, парсылықтардың ықпалына түспеу үшін Сицилияға көшіп кетті (бірақ кейбіреулері кейін оралды). Харпаг Теоске шабуыл жасағанда, кейбір теиандықтар да көшіп кетті, бірақ қалған иондықтар өз қалаларында қалды және бірінен соң бірі жаулап алынды. Парсылықтар иондықтарды жаулап алғаннан кейін, оларды билеу қиындыққа тап болды. Империяның басқа жерлерінде Кир өзінің жаңа азаматтарын билеуге көмектесу үшін Яһудея дін қызметкерлері сияқты жергілікті элиталық топтарды анықтады. Алайда, грек қалаларында мұндай топ болған жоқ, себебі аристократия әдетте өзара қақтығыстарға бөлінетін. Сондықтан парсылықтар Ионның әрбір қаласында төрешіл билікке қолдау көрсетуді жөн көрді, тіпті бұл оларды иондықтардың ішкі қақтығыстарына тартуы мүмкін болса да. Сонымен қатар, кейбір төрешілдер тәуелсіздікке ұмтылып, оларды ауыстыру қажет болатын. Төрешілдердің өзі қиын міндеттерге тап болды: олар азаматтарының жек көрушілігінен сақтанумен қатар, парсылардың да ықыласын ұстап тұруға тиіс болды. Бұрын грек мемлекеттерін жиі төрешілдер билеген, бірақ бұл билік түрі құлдырап барады. Бұрынғы төрешілдер күшті және қабілетті басшылар болуға бейім болған, ал парсылар тағайындаған билеушілер жай ғана марионеткалар еді. Парсы әскерінің қолдауымен бұл төрешілдер халықтың қолдауына мұқтаж емес еді және олар абсолютті билікке ие болатын. Грек-парсы соғыстарының қарсаңында иондық халықтың наразылығы күшейіп, көтеріліске дайын болған кезде бұл жағдай қалыптасты.
Ежелгі Жерорта теңізіндегі соғыс
Греко-парсы соғыстарында екі жақ та найзамен қаруланған жаяу әскер мен жеңіл зымырандық әскерді пайдаланды. Грек әскерлері ауыр жаяу әскерге көбірек мән берді, ал парсы әскерлері жеңіл әскер түрлерін бағалады. Бірақ Геродоттың сөзінше, қару-жарақ және күресу стилінде белгілі бір үйлесім болған. Әскерлер көбінесе садақ, "қысқа найза" және қылыш немесе айбалтамен қаруланған, сонымен қатар тоқылған қалқанды алып жүрген. Олар былғарыдан тігілген жең киетін, бірақ жоғары дәрежелі тұлғалар сапалы металлдан жасалған қару-жарақ киетін. Персиялықтар, ең алдымен, садақпен жауды әлсіретіп, содан кейін найза мен қылышпен соққы беру үшін жақындасқан. Кавалерия, болжам бойынша, жеңіл қаруланған зымырандық атты әскер ретінде шайқасқан.
Грекия
Грек қалалары арасындағы соғыс стилі, кем дегенде б.з.д. 650 жылға дейін ( "Чиги вазасы" бойынша анықталғандай), жеңіл қару қолданатын әскерлермен қолдау көрсетілген хоплиттердің фалангасы негізінде құрылған. "Хоплиттер" - бұл әдетте орта таптың мүшелерінен (Афинада зеугиттер деп аталған) алынған жаяу әскерлер, олар осылайша күресуге қажетті жабдықты алуға шамалары жететін. Ауыр қару-жарақ (хоплон) әдетте кеуде қалқаны немесе линоторакс, аяқ қорғағыштары, қап және үлкен дөңгелек, ойыс қалқан (аспис) кіретін. Хоплиттер ұзын найзалармен (дори) қаруланған, олар парсы найзаларынан едәуір ұзын болған, және қысқа қылыш (ксифос). Ауыр қару-жарақ және ұзын найзалар оларды қолма-қол жекпе-жекте басым етіп, қашықтықтан жасалатын шабуылдардан қорғады. Грек-парсы соғыстарының шайқастарында грек әскерлерінде атты әскердің қолданылғаны туралы мәліметтер жоқ.
Теңіз соғысы
Соғыс басталғанда, Жерорта теңізінің шығысындағы барлық теңіз күштері үш қатар ескекпен жылжытатын триремаға көшті. Бұл кезеңдегі ең көп тараған теңіз тактикасы – тарау (грек триремаларының мұрттарында қоладан жасалған тарау орнатылған) немесе кемедегі әскерлердің жау кемесіне түсуі еді. Персия теңіз күштерін негізінен империяның теңізші халықтары қамтамасыз етті: финикиялықтар, египеттіктер, киликиялықтар және кипрліктер. Персия империясының басқа да жағалау аймақтары соғыс барысында кемелермен көмектесті. Б.з.д. 507 жылы Дарий I-нің Кіші Азиядағы сатрапы Артаферн, өзінің астанасы Сардис қаласында, жаңа демократиялық Афинадан елшілік қабылдады, оны, мүмкін, Клисфен жіберген. Елшілік Спартаның қауіптеріне қарсы тұру үшін парсылық көмек сұрады. Геродоттың мәліметінше, Артаферн бұрын афиналықтарды білмеген, сондықтан оның алғашқы реакциясы: «Бұл кімдер?» болды. Б.з.д. 499 жылы Милеттің тираны Аристагор, Милеттегі өзінің беделін және қаржылық жағдайын нығайту мақсатында, парсы сатрапы Артафернмен бірлесіп Наксос қаласын жаулап алуға экспедиция ұйымдастырды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, және өзінің тақтан алынатынын сезген Аристагор, бүкіл Ионияны Персия патшасы Дарий I-ге қарсы көтеріліске шақырды. Бірақ, Ионияға қайтып келгенде, оларды парсы әскерлері қуып жетіп, Эфес шайқасында жеңіліске ұшыратты. Бұл Иониялықтардың жасаған жалғыз шабуылдық әрекеті болды, одан кейін олар қорғанысқа көшті. Перстер б.з.д. 497 жылы көтерілісшіл аймақтарды қайта басып алу мақсатымен үш бағыттан шабуыл жасады, бірақ көтеріліс Карияға таралуы салдарынан Дарий басқаратын ең ірі әскер сонда көшті. Карияда алғашында сәтті шабуылдар жасаған бұл әскер Педасус шайқасында тұтқындалып, талқандалып жатыр. Бұл 496 және 495 жылдардың қалған бөлігінде соғыс тоқтап қалды. Б.з.д. 494 жылы парсы әскері мен флоты қайта топтасып, көтерілістің ортасы – Милетке тікелей бет алды. Иония флоты Милетті теңізден қорғауға тырысты, бірақ самиялықтардың сатқындауынан кейін Ладе шайқасында жеңілді. Милет қоршауға алынып, басып алынды, ал халқы құлға айналдырылды. Бұл екі жеңіліс көтерілісті тоқтатты, нәтижесінде кариялықтар парсыларға бағынды. Перстер б.з.д. 493 жылы батыс жағалаудағы әлі де қарсы тұрып жатқан қалаларды басып алды, содан кейін Ионияда әділ және тең деп есептелген бейбіт келісімге келді. Иониялық көтеріліс Грекия мен Ахеменид империясы арасындағы алғашқы ірі қақтығыс болды және грек-парсы соғыстарының бірінші кезеңін білдірді. Кіші Азия парсылардың билігіне қайта оралды, бірақ Дарий Афина мен Эретрияны көтеріліске қолдағандары үшін жазалауға ант берді. Сонымен қатар, Грекиядағы саяси жағдай өзінің империясының тұрақтылығына қауіп төндіретінін көріп, ол бүкіл Грекияны жаулап алуға бел буды.
492 б.з.д.: Мардонийдің жорығы
Бірінші жорық б.з.д. 492 жылы Дарийдің күйеу баласы Мардоний басқарды. Ол б.з.д. 513 жылдан бері номиналды түрде Парсы империясының бір бөлігі болған Фракияны қайта бағындырды. Мардоний сондай-ақ Македонияны Парсының толық бағынышты клиенттік патшалығына айналуға мәжбүр етті; ол бұрын вассал болған, бірақ кең ауқымды автономиясын сақтап қалған. Алайда, Мардонийдің флоты Афон тауының жағасында дауыл кезінде қирағаннан кейін, осы жорықта одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік болмады. Мардонийдің өзі фракиялық тайпа шабуылында жарақат алды, содан кейін ол экспедицияның қалған бөлігімен Азияға қайтып келді. Келесі жылы Дарий жоспарларын ашық түрде ескертіп, Грекияның барлық қалаларына елшілер жіберіп, олардың мойынсұнуын талап етті. Ол оны дерлік барлық қалалардан алды, тек Афина мен Спартадан басқа, олардың екеуі де елшілерді өлімге кесті. Афина әлі де қарсылық көрсетіп тұрғанда, ал Спарта да енді онымен соғыс жағдайында болғандықтан, Дарий келесі жылға тағы бір әскери жорық жүргізуге бұйрық берді.
490 ж. б. з. д.: Датис пен Артаферннің жорығы
490 жылы Датис пен Артафернге (сатрап Артаферннің ұлы) амфибиялық шабуыл жасағының басқаруы тапсырылды және олар Киликиядан теңізге шықты. Флот Наксос жанынан өтіп, он жыл бұрынғы сәтсіз жорыққа қарсылық көрсеткені үшін наксиандарды жазалауға бет түзеді. Көптеген тұрғындар тауларға қашып кетті, ал парсылар қолға түскендерін құлдыққа салды. Парсылар наксиандардың қаласын және ғибадатханаларын өртеп жіберді. Содан кейін флот Эгей теңізінің қалған аралдарын аралап, Эретрияға қарай жол тартты, әр аралдан кепілдер мен әскерлерді жинады. Эретриялықтар парсылардың жағаға қонуына немесе ілгерілеуіне ешқандай қарсылық көрсетпеді, осылайша өздерін қоршауға алуға рұқсат берді. Алты күн бойы парсылар қабырғаларды шапты, екі тарап та шығынға ұшырады; алайда, жетінші күні екі беделді эретриялық қақпаларды ашып, қаланы парсыларға сатты. Қала қиратылды, ғибадатханалар мен киелі орындар тоналып, өртелді. Сонымен қатар, Дарийдің бұйрығымен парсылар қалада қалған барлық тұрғындарды құлдыққа түсірді.
Марафон шайқасы
Персия флоты одан әрі Аттика жағалауымен оңтүстікке қарай бет түзеп, Марафон шығанағына, шамамен Афинадан алыс жерге түсті. Парсылармен шайқасу тәжірибесі мол генерал Мильтиадтың басшылығымен афиналық әскер Марафон жазығынан шығудың екі жолын жапты. Бес күнге сонар тоқталғаннан кейін, парсылар Афинаға қарай жол тартты және әскерлерін кемелерге қайта тиеуге кірісті. Персиялықтар өздерінің ең жауынгер атты әскерін кемелерге көтеріп алған соң, 10 мың афиналық сарбаз жазықтың төңірегіндегі төбелерден түсіп келді. Гректер парсы әскерінің қанаттарын жеңіп, орталыққа бұрылмай тұрып, әлсіз парсы жаяу әскерін талқандады. Персия әскерінің қалдықтары кемелеріне қашып, шайқас алаңынан кетуге асықты. Геродоттың мәліметінше, шайқаста 6400 парсы сарбазы қаза тапты, ал афиналықтардың жоғалғандары 192 адамды құрады. Персиялықтардың аман қалғандары теңізге шыққаннан кейін, афиналықтар Афинаға мүмкіндігінше жылдам жетті. Олар Артафернның Афинаға түсуіне кедергі келтіру үшін уақтылы келді. Артаферн өзінің мүмкіндігінен айырылғандықтан, сол жылғы жорығын тоқтатып, Азияға қайта оралды. Марафон шайқасы грек-парсы соғыстарының шешуші кезеңі болды, гректерге парсыларды жеңуге болатынын көрсетті. Бұл сонымен қатар, ауыр қаруланған грек гоплиттерінің басымдығын көрсетіп, оларды тиімді қолданғандағы әлеуетін танытты. Дарий Египетке жорық жасауға дайындалып жатқанда қайтыс болды, ал Парсы тағына оның ұлы Ксеркс I отырды. Ксеркс Египеттегі көтерілісті басып, Грекияға жорық жасауға дайындықтарды дереу қайта бастады. Бұл толыққанды шабуыл болғандықтан, ұзақ мерзімді жоспарлау, қоймаларды толықтыру және әскер шақыру қажет болды. Ксеркс өзінің әскеріне Еуропаға өту үшін Геллеспонтты көпірмен байланыстыруды және Афон тауының аралықтарында канал қазуды шешті (б.з.д. 492 жылы парсы флоты осы жағалауды айналып өту кезінде жойылған еді). Бұл екі іс-әрекет те осы замандағы кез келген мемлекеттің мүмкіндігінен асып түсетін ерекше амбициялық қадамдар болды. Алайда, Египет пен Вавилондағы тағы бір көтеріліс болғандықтан, жорық бір жылға кейінге шегерілді. Парсылардың жақтастары ретінде бірнеше грек қалалары болды, соның ішінде парсылар шекарасына жеткенде, оларға көшпеуге уәде берген Аргос қаласы. Тессалиядағы Ларисаны билеген Алеуда әулеті бұл шабуылды өз билігін кеңейту мүмкіндігі ретінде қарастырды. Фива, нақты түрде "медизинг" болмаса да, басқыншы күштер келген кезде парсыларға көмектесуге дайын екендігі күдікті болды. 481 жылы, шамамен төрт жылдық дайындықтан кейін, Ксеркс Еуропаға жорық жасау үшін әскер жинауға кірісті. Геродот әскерге шақырылған 46 ұлттың атауларын атап көрсетті. Персия әскері 481 жылдың жазы мен күзінде Кіші Азияда жиналды. Шығыс сатрапияларының әскерлері Каппадокиядағы Криталаға жиналды және Ксеркс оларды Сардисқа бастап алып барды, онда олар қыстық маусымды өткізді. Көктемнің басында ол Абюдосқа көшіп, батыс сатрапияларының әскерлерімен қосылды. Содан соң Ксеркс жинаған әскер екі понтондық көпір арқылы Геллеспонтты кешіп, Еуропаға қарай аттанды.
Парсы әскерінің саны
Ксеркс Грецияға екінші рет шабуыл жасағанда қанша әскер жинады деген мәселеде көптеген пікір қақтығыстары болған. Қазіргі ғалымдардың көпшілігі Геродот және басқа да ежелгі дереккөздерде келтірілген 2,5 миллион санын шынайы емес деп санайды, себебі жеңімпаздар қате есептеген немесе әдейі үлкейтіп көрсеткен болуы мүмкін. Бұл мәселе қызу талқылауларға түскен, бірақ басым пікір 200 мың адамға жуық санды қолдайды. Персия флотының мөлшері де даулы, бірақ бәлкім, осы мәселе азырақ талқыланған. Басқа ежелгі авторлар Геродоттың 1207 санымен келіседі. Бұл көрсеткіштер ежелгі стандарттарға сәйкес келеді, сондықтан шамамен 1200 саны дұрыс болуы мүмкін. Қазіргі ғалымдардың арасында бірі толық қабылдаса, енді бірі Саламис шайқасына дейін саны азайғанын болжайды. Парсы соғыстары туралы жаңа зерттеулер бұл санды мойындамайды, 1207 санын "Илиада" дағы грек флотының жиынтығымен байланыстырады. Бұл зерттеулерде парсылықтар Эгей теңізіне шамамен 600-ден астам соғыс кемесін жіберген болуы мүмкін деген тұжырым жасалады.
Афина
Марафоннан бір жыл өткен соң, Марафонның батыры Мильтиад Паросқа жасалған әскери жорық кезінде жарақат алды. Оның қабілетсіздігін пайдаланып, күшті Алькмеонидтер әулеті оны жорықтың сәтсіз аяқталуы үшін соттауға мүдделі болды. Мильтиадқа «афиналық халықты алдағандығы» үшін үлкен айыппұл салынды, бірақ ол бірнеше аптадан кейін жарақатынан көз жұмды. Кедейлер арасында берік билік орнатқан Темистокл Мильтиадтың өлімінен кейін туған бос орынды толтырып, келесі он жылдықтарда Афинаның ең ықпалды саясаткеріне айналды. Осы кезеңде Темистокл Афинаның теңіз күшін кеңейтуді жалғастырды. Б.з.д. 483 жылы Лауриумдағы афиналық кен орындарында зор күміс кені табылды. Темистокл күмісті триремалардың жаңа флотын салуға, атап айтқанда Эгинамен соғыстың ұзақ жылдарға созылуына көмектесу үшін пайдалануды ұсынды. Плутарх Темистоклдің парсыларды әдейі атамағанын, себебі ол афиналықтардың әрекет етуі үшін олар тым алыс қауіп деп санайтынын, бірақ флоттың басты мақсаты парсыларға қарсы тұру болғанын айтады. Ежелгі дереккөздерде бастапқыда 100 немесе 200 кемеге рұқсат берілгені нақты көрсетілмеген; Файн мен Холланд екеуі де бастапқыда 100 кемеге рұқсат берілгенін, ал екінші дауыс беру осы санды екінші жорық кезіндегі деңгейге дейін арттырғанын болжайды.
Спарта
Спартан патшасы Демарат б.з.д. 491 жылы патшалықтан шұғыл түрде айырылып, оның орнына туысы Леотихид тағайындалды. Б.з.д. 490 жылдан кейін, намыстанған Демарат жер аударылуға бел буып, Дарийдің Сузадағы сарайына барып келді. Геродоттың 7-ші кітабының соңында екінші жорылысқа дейін Демараттың Спартаға бос балауыз тақтайша жібергені туралы оқиға келтіріледі. Балауызды алып тастағанда, ағашқа қашалған жазуда Спарталықтарды Ксеркс жоспарларынан ескертетін хабар табылды. Дегенмен, көптеген тарихшылар бұл тараудың кейінірек қосылғанын, мүмкін, 7-ші кітаптың соңы мен 8-ші кітаптың басы арасындағы үзілісті толтыру үшін жазылғанын айтады. Сондықтан, осы оқиғаның растығы күмәнді.
Гректер одағы
481 жылға дейін Ксеркс Грекиядағы қала-мемлекеттерге елшілер жіберіп, Персияға бағыну белгісі ретінде тағам, жер және су талап етті. Бірақ Ксеркс елшілері Афина мен Спартаны қасақана жалқы етеді, осылайша бұл мемлекеттер парсылардың жоспарларынан хабарсыз қалуы мүмкін деген үмітпен. Персияға қарсы болған мемлекеттер осы екі қала-мемлекеттің төңірегінде бірігуге бастады. 481 жылдың күз соңында Коринфте мемлекеттердің құрылтайы өтті, грек қала-мемлекеттерінің конфедеративтік одағы құрылды. Бұл конфедерация мүше мемлекеттерден көмек сұрау үшін елшілерді жіберуге және бірлескен кеңес өткеннен кейін әскерлерді қорғанысқа жіберуге құқылы болды. Геродот осы одаққа абстрактілі атау бермейді, оларды жай ғана "οἱ Ἕλληνες" (гректер) немесе "ант берген гректер" (Годли аудармасы) немесе "бірлескен гректер" (Раулинсон аудармасы) деп атайды. Бұдан былай олар осы мақалада «Одақтастар» деп аталады. Спарта мен Афина құрылтайда жетекші рөл атқарды, бірақ барлық мемлекеттердің мүдделері қорғаныс стратегиясына әсер етті. Құрылтайдың ішкі жұмысы немесе оның мәжілістерінде талқыланған мәселелер туралы көп мәлімет жоқ. Грекияның шамамен 700 қала-мемлекетінің тек 70-і ғана өкілдерін жіберді. Дегенмен, бұл грек әлемінің біртұтас болмауына байланысты ерекше жағдай еді, өйткені қатысушы қала-мемлекеттерінің көпшілігі бір-бірімен соғысқан болатын.
480 жылдың басында: Фракия, Македония және Фессалия
480 жылы сәуірде Еуропаға өткен парсы әскері Грекияға қарай жорығын бастады, Хеллеспонттан Термеге дейін 3 ай бойы қарсылықсыз сапар шекті. Олар Дорискоста тоқтады, онда флот оларға қосылды. Ксеркс әскерді тактикалық бөлімдерге қайта ұйымдастырды, бұрынғы жорықта қолданылған ұлттық құралымдарды алмастырды. Біріккен гректердің "конгресі" б.з.д. 480 жылдың көктемінде қайта жиналып, Тессалия шекарасындағы Темпе сарқырамасын қорғауға және Ксеркс әскерінің ілгерілеуін тоқтатуға келісті. Бірақ, сол жерге жеткен соң, Александр I Македонскийдің ескертуі бойынша, сарқыраманы айналып өтуге болады және Ксеркс әскерінің саны тым көп екендігін естіп, гректер шегінді. Ұзақ өтпей, Ксеркс Хеллеспонттан өтіп кеткенін хабарлады. Осы кезде Темистокл одақтастарға екінші стратегия ұсынды. Оңтүстік Грекияға (Боэтия, Аттика және Пелопоннес) баратын жолда Ксеркс әскері Термопил сарқырамасы арқылы өтуі керек еді. Грек гоплиттері, парсылардың көптігіне қарамастан, оны оңай тоқтата алатын еді. Парсылар теңіз арқылы Термопилді айналып өтуіне жол бермеу үшін афиналық және одақтас флоттары Артемизий бұғазын жапты. Конгресс осы екі стратегияны қабылдады. Алайда, Пелопоннес қалалары Коринф тасқынды қорғауға дайындық жасады, ал Афинаның әйелдері мен балалары Пелопоннестің Троэзен қаласына эвакуацияланды.
480 ж. тамыз: Термопила мен Артемизиум шайқастары
Ксеркс Термопильге Олимпиада ойындарымен және Карнея мерекесімен бір уақытта келді. Спарталықтар үшін осы кезеңде соғысқа түсу қасиетсіз саналды. Бұл жағдайдың қиындығына қарамастан, спарталықтар қауіптің қатты екенін есептегендіктен, патша Леонид I-ді 300 сақшысымен (гиппейлер) жіберді. Гиппейлердегі әдеттегі жас, тәжірибесіз жауынгерлердің орнына, балалы, тәжірибелі әскерлер келді. Леонидті одақтас Пелопоннес қалаларынан келген күштер және Термопильге жолға шыққанда қосылған басқа да әскерлер қолдады. Одақтастар өткелді басып алып, фокийліктер бұрын салған қабырғаны, өткелдің ең тар жерінде қайта жаңартты және Ксеркс келгенше күтті. Перстер тамыздың ортасында Термопильге келгенде, алдымен одақтастар тарап кеткенше үш күн күтті. Ксеркс одақтастар өткелге қарсы тұруға ниетті екеніне көз жеткізген соң, әскерін шабуылға жіберді. Бірақ одақтастардың орналасқан жері гоплиттерге арналған соғысқа өте қолайлы болды, ал парсы жасақтары грек фалангасына тікелей шабуыл жасауға мәжбүр болды. Одақтастар парсылардың екі күндік шабуылына тойтарыс берді, соның ішінде парсылардың элиталық «өлмес» жасағының шабуылына да төтеп берді. Дегенмен, екінші күнінің соңында, оларды жергілікті тұрғын, Ефиалтес атты адам сатқындық жасап, Ксеркске одақтастардың артына апаратын тау жолын көрсетті, деп Геродот айтады. Геродотты Аристотельдің өзі де басқалармен бірге «әңгімеші» деп санаған, бұл аңызға айналған оқиға болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Эфиалтестің шайқасқа қатысқандығының рас екенін толық анықтау мүмкін емес. Геродоттың мәліметінше, Анопея жолын шамамен 1000 фокийлік сақшылық еткен, бірақ парсыларға қарсы тұра алмағандықтан қашқан. Скауттар оларды қоршап алғанын хабарлаған Леонид одақтас әскердің көп бөлігін жіберді, ал өзі шамамен 2000 сарбазбен артты қорғауға қалды. Шайқастың соңғы күні қалған одақтастар қабырғадан шығып, перстермен өткелдің кең бөлігінде кездесіп, мүмкіндігінше көп персті өлтіруге тырысты, бірақ соңында барлығы өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Термопиль шайқасымен бір уақытта 271 триремадан тұратын одақтас теңіз күштері Артемизий бұғазында парсыларға қарсы қорғаныс ұстады, осылайша Термопильдегі күштердің қанатын қорғады. Мұнда одақтастардың флоты парсыларды үш күн бойы тоқтатты; алайда үшінші күні кешке одақтастар Леонид пен Термопильдегі одақтас әскерлерінің тағдыры туралы хабар алды. Флот қатты зақымдалғандықтан және Термопильдің қанатын қорғау қажеттігі болмағандықтан, одақтастар Артемизийден Саламис аралына шегінді.
480 ж. қыркүйек: Саламис шайқасы
Термопильде жеңіске жеткеннен кейін, барлық Беотия Ксеркске бағынды; Аттика енді басып алуға ашық болды. Афинаның қалған халқы одақтас флоттың көмегімен Саламисқа көшірілді. Пелопоннес одақтастары Коринф тасбұғазы арқылы қорғаныс шебін дайындауға кірісті, қабырға салып, Мегарадан келетін жолды бұзып, Афинаны парсыларға тастап кетті. Осылайша Афина парсылардың қолына түсті; Акропольге бекініп, қоршауға алынған афиналықтардың шағын тобы ақырында жеңіліске ұшырады, ал Ксеркс Афинаны қиратуға бұйрық берді. Парсылар Грекияның көп бөлігін басып алды, бірақ Ксеркс мұндай қарсылық күтпеген болуы мүмкін. Егер Ксеркс одақтас флотты жоя алса, ол одақтастарды қарсылық танысқа мәжбүрлейтін күшті позицияда болар еді; керісінше, жойылудан сақтану арқылы, немесе Темистокл үміттене білгендей, парсы флотын жою арқылы одақтастар жаулап алудың аяқталуын болдырмауға тырысатын еді. Сондықтан одақтас флот қыркүйек айына дейін Саламис жағалауында қалды, парсылардың жақын арада келуіне қарамастан. Афина түскеннен кейін де одақтас флот Саламис жағалауында қалды, парсы флотын шайқасқа шақыруға тырысты. Темистоклдің алдауының нәтижесінде, екі флот Саламис бұғазының тарлығында кездесті. Бұл жерде парсылардың көптігі кедергі келтірді, кемелер маневр жасауға күресіп, ұйымсыздыққа ұшырады. Мүмкіндікті пайдаланып, одақтас флот шабуыл жасап, кем дегенде 200 парсы кемесін батып немесе тұтқындап, шешуші жеңіске жетті, осылайша Пелопоннес қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Геродоттың айтуынша, шайқаста жеңілгеннен кейін Ксеркс Афинаға шабуыл жасау үшін Саламис арқылы канал салуға тырысты, бірақ бұл жоба көп ұзамай тоқтатылды. Парсылардың теңіз үстемдігі жойылғаннан кейін, Ксеркс одақтастар Геллеспонтқа жетіп, кемедегі көпiрлерді қиратады деп қорқыды. Ол өзінің қолбасшысы Мардонийге Грекияда қалып, таңдаулы әскер тобымен жаулап алуды аяқтауды ұсынды, ал Ксеркс әскердің көп бөлігімен Азияға қайтып кетті. Мардоний Боетия мен Фессалияда қыстады; афиналықтар осылайша қыста өртенген қалаларына оралды. Мардоний Тесалияда қалды, Истмусқа шабуыл жасаудың мәні жоқ екенін білді, ал одақтастар Пелопоннес шегінен әскер жіберуден бас тартты. Афина қайтадан эвакуацияланды, ал парсылар оңтүстікке қарай жорықтап, оны қайтадан иеленді. Мардоний Саламистегі афиналық қашқынға бейбітшілік туралы ұсынысын қайталады. Афина, Мегара және Платая Спартаға көмек сұрап, көмек келмесе парсы шарттарын қабылдауға дайын екендерін мәлімдеп, елшілер жіберді. Спарталықтар Пелопоннес қалаларынан үлкен әскер жинап, парсыларға қарсы аттанды. Мардоний одақтас әскердің жорыққа шыққанын естігенде, Платаяға жақын Беотияға шегінді, одақтастарды ашық жерге тартып, кавалериясын пайдалануға тырысты. Регент Паусаниас басқаратын одақтас әскері мұндай тактикадан қорғану үшін Платаяның үстіндегі биік жерде қалды. Бірнеше күндік маневр мен тоқтап тұрудан кейін Паусаниас түнгі уақытта одақтастардың бастапқы позициясына шегінуге бұйрық берді. Бұл маневр сәтсіз аяқталып, афиналықтар, спартандықтар және тегеялықтар бөлек төбелерде оқшауланды, ал басқа бөлімдер Платаяға жақын жерде шашырап кетті. Персиялықтардың шабуыл жасауға осындай мүмкіндік енді болмайтынын сезген Мардоний бүкіл әскеріне алға жылжуға бұйырды. Алайда парсы жаяу әскері ауыр қаруланған грек гоплиттеріне тең келмеді, ал спартандықтар Мардонийдің жеке күзетшілеріне шабуыл жасап, оны өлтірді. Осыдан кейін парсы әскері күйреп, қашқа құлақ болды; 40 000 сарбаз Тесалияға баратын жолмен қашып құтылуға үлкерді, ал қалғандары парсы лагеріне қашып кетті, онда олар гректер тұтқындап, өлтірді, гректердің жеңісін толықтырды. Геродот Платая шайқасының түстен кейін, осы шайқаста жеңіске жеткендері туралы хабар Иониядағы Микале тауының жағалауында болған одақтас флотқа жеткенін айтады. Олардың рухы көтеріліп, одақтас теңізшілер сол күні Микале шайқасында шешуші жеңіске жетіп, парсы флотының қалдықтарын жойып, Ксеркстің теңіз күшін әлсіретті және грек флотының үстемдігін орнатты. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар Микале Платаямен бір күні болғанына күмән келтірсе де, шайқас одақтастар Грекияда болып жатқан оқиғалар туралы хабар алғаннан кейін ғана болған болуы мүмкін.
Микале мен Иония
Микала көптеген жағынан қақтығыстың жаңа кезеңінің бастауы болды, онда гректер парсыларға қарсы шабуылға көшті. Микала шайқасындағы жеңістің тікелей нәтижесі Кіші Азиядағы грек қалалары арасындағы екінші көтеріліс болды. Самос және Милет қалалары Микала шайқасында парсыларға қарсы белсенді түрде күресіп, осылайша көтерілістерін ашық жариялады, ал басқа қалалар да олардың үлгісімен ілесті.
Сестос
Микаледен кейін көп ұзамай одақтас флот Геллеспонтқа понтондық көпірлерді бұзу үшін аттанды, бірақ олардың бұрыннан бұзылғанын көрді. Пелопоннес әскері үйлеріне қайтты, ал афиналықтар парсылар бақылауындағы Херсонеске шабуыл жасау үшін қалды. Парсы губернаторы Артайкт одақтастар шабуылдайды деп ойламағандықтан, қоршауға дайындалмады. Сондықтан афиналықтар Сест қаласын қоршауға алды. Бірақ қалада азық-түлік таусылғанда, парсылар түнде қаланың ең нашар күзетілген жерінен қашып кетті. Осылайша афиналықтар ертесіне қалаға ие болды. Афина әскерінің көп бөлігі парсыларды қуу үшін дереу жіберілді. Артайкт Херсонес губернаторы болып тұрғанда тонаған Элайос қаласының халқының тілегімен айқышқа тартылды. Афиналықтар аймақты бейбіттендіріп, Афинаға қайтып келді, және өздерімен бірге понтондық көпірлерден арқандарды трофей ретінде алып кетті.
Кипр
478 ж. б.з.д., грек одағының шарттарымен әрекет ете отырып, одақтастар Паузанияның басшылығымен 20 пелопоннестік және 30 афиналық кемеден тұратын флотты жіберді. Фукидидтің айтуынша, бұл флот Кипрге барып, “аралдың көп бөлігін бағындырды”. Фукидидтің мұндағы мақсаты нақты емес. Силейдің пікірінше, бұл Кипрдегі парсы гарнизондарынан мүмкіндігінше көп олжа жинауға бағытталған шабуыл болған. Одақтастардың аралды жаулап алуға тырысқанына ешқандай дәлел жоқ, олар көп ұзамай Византияға бет бұрды. Қоршау Паузания регент үшін қиындықтар тудырды. Не болғаны белгісіз; Фукидид аз ғана мәлімет береді, бірақ кейінгі авторлар көптеген сенбеушіліктерді қосты. Иониялықтар мен басқалары афиналықтардан жорыққа жетекшілік етуді сұрады, олар келісті. Уақыт белгісіз, бірақ Паузания 470 ж. б.з.д. дейін Византияда билікте болған болуы мүмкін. Бұл грек одағының басшылығының афиналықтарға өтуінің бастапқы нүктесі болды. Шындығында, бұл мақсат үш негізгі бағытқа бөлінді: болашақ шабуылға дайындық, парсыларға кек алу және соғыс олжасын бөлуді ұйымдастыру. Мүшелерге қарулы күштерді беру немесе ортақ қазынаға салық төлеу мүмкіндігі берілді; көптеген мемлекеттер салықты таңдады. Келесі онжылдықтың басында Кимон Кіші Азияда гректердің беделін нығайту үшін жорықтар жүргізе бастады. Евримедон шайқасында афиналықтар мен одақтас флот керемет екі жеңіске жетті, парсы флотын жойып, содан кейін кемелердің сарбаздарын құрлыққа түсіріп, парсы әскеріне шабуыл жасап, талқандады. Бұл шайқастан кейін парсылар, мүмкіндігі болса, шайқасқа түсуден қашып, пассивті рөлде болды. 460-шы жылдардың соңында афиналықтар парсы империясының Египет сатрапиясындағы бүлікке қолдау көрсету туралы шешім қабылдады. Гректер алғашқы жетістіктерге жеткенімен, үш жылдық қоршауға қарамастан, Мемфистегі парсы гарнизонын басып ала алмады. Парсылар қарсы шабуыл жасады, афиналық әскері 18 ай бойы қоршауға алынып, соңында талқандалды. Бұл апат, сонымен қатар Грекиядағы соғыс, афиналықтарды парсылармен соғысты қайта бастаудан тоқтатты. Алайда 451 ж. б.з.д. Грецияда бітімге келді, содан кейін Кимон Кипрге экспедиция ұйымдастырды. Бірақ Китионды қоршағанда Кимон қайтыс болды, афиналық әскері кері шегінуге шешім қабылдады және Кипрдегі Саламис шайқасында тағы бір екі жеңіске жетіп, өздерін құтқарып алды. Бұл жорық Делиан Лигасы мен Парсы арасындағы жауыздықтардың аяқталуын және грек-парсы соғыстарының соңы болды.
Парсымен келісім
Кипрдегі Саламис шайқасынан кейін Фукидид парсылармен болған қақтығыс туралы ешнәрсе айтпайды, гректер үйлеріне қайтқандығын жазады. Диодор осы кезде Эфор тарихын қолданған болуы мүмкін, ол өз кезегінде ұстазы Исократтан әсер алған, ол б.з.б. 380 жылы болжамдағы бейбітшілік туралы алғашқы мәліметтерді келтіреді. Әрине, афиналықтар бұрын парсылармен келіссөздер жүргізуге тырысқан болуы мүмкін. Плутарх Евримедон шайқасынан кейін Артаксеркс гректермен бейбіт келісімге келгенін, тіпті Каллийді афиналық елші етіп тағайындағанын айтады. Бірақ Плутархтың айтуынша, Каллистен мұндай келісім осы кезде жасалмағанын жоққа шығарды (б.з.б. 466 ж.). Бұл елшілікке аргивтік өкілдер де қатысқан, сондықтан оны б.з.б. 461 жылға (Афина мен Аргос арасында одаққа қол қойылғаннан кейін) жатқызуға болады. Ежелгі дереккөздер ресми бейбітшілік болды ма, болмады ма, және болса, қашан жасалғаны туралы келіспейді. Қазіргі тарихшылардың пікірлері де екіге бөлінген: мысалы, Файн Каллиас бейбітшілігінің концепциясын қабылдайды, ал Голланд Афина мен Парсы арасында қандай да бір келісім болғанын, бірақ нақты келісім болмағанын мойындайды. Файн Каллистеннің Евримедоннан кейін келісім жасалмағанын жоққа шығаруы, басқа уақытта келісім жасалуына кедергі келтірмейді деп санайды. Ол Теопомптың сөздері б.з.б. 423 жылы Парсымен келісімге қол қойылғанына қатысты болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, егер қандай да бір келісім болған болса, Фукидидтің оны атамауы таңғажайып. Пентеконтетия туралы айта келе, оның мақсаты афиналық биліктің өсуін түсіндіру, ал мұндай келісім және Делиан одақтастарының міндеттемелерінен босатылмауы афиналықтардың үстемдігіне маңызды қадам болар еді. Керісінше, Фукидид тарихының басқа бөлімдері бейбіт келісімге сілтеме жасайтын болып түсіндірілуі мүмкін деген пікірлер де бар. Соғыс тоқтағанына қарамастан, Афина одақтастары ақша және кемелерді беру міндеттемелерін орындамай қалды. Бірақ Спарта мен Афина арасындағы шиеленіс 14 жылдан кейін Екінші Пелопоннес соғысының басталуына әкелді. 27 жылға созылған бұл апатты соғыс афиналық биліктің құлауына, афиналық империяның ыдырауына және Грекияда Спартаның гегемониясын орнатуға әкелді. Бірақ зардап шеккен тек Афина ғана емес, бүкіл Грекия да қиын жағдайға түсті. Гректермен шайқаста бірнеше рет жеңілген және гректерге қарсы күресу мүмкіндігін шектеген ішкі көтерілістерге ұшыраған Парсы, б.з.б. 449 жылдан кейін бөліп билеу саясатын қабылдады. Б.з.б. 404 жылы Кіші Кир парсы тағын басып алуға тырысқанда, ол грек әлемінің барлық жерінен 13 000 грек жалдамалы әскерін жинады, олардың ішінде Спарта 700-800 сарбаз жіберді, олар қорғаныс шарттарын орындап жатқандарын және әскердің нағыз мақсатын білмеді. Кирдің жорылысы сәтсіз аяқталғаннан кейін Парсы Ион қалаларын қайта бағындыруға тырысты, олар соғыс кезінде көтеріліс жасаған еді. Иондықтар капитуляциялаудан бас тартып, Спартадан көмек сұрады, ол б.з.б. 396-395 жылдары берілді. Алайда Афина парсылардың жағына шықты, бұл Грекияда Коринф соғысы деп аталатын тағы бір ірі қақтығысқа әкелді. Бұл соғыстың соңында, б.з.б. 387 жылы Спарта өзінің позициясын нығайту үшін Парсыдан көмек сұрады. Соғысты аяқтаған "Патшалық бейбітшілік" бойынша Артаксеркс II Кіші Азия қалаларын спартандықтардан қайтаруды талап етті және алды, ал парсылар бейбітшілікке келмеген кез келген грек мемлекетіне соғыс жариялаумен қорқытты. Бұл ұятты келісім өткен ғасырдың гректердің барлық жетістіктерін жойды, Спартаның Грекиядағы гегемониясын сақтап қалу үшін Азия Минорындағы гректерді құрбан етті. Осы келісімнен кейін грек шешендері Каллиас бейбітшілігін (нақты болсын немесе жоқ) Патшалық бейбітшіліктің ұяттылығына қарсы тұру ретінде және Делиан лигасының парсы билігінен гректерді босатқан "жақсы ескі күндердің" жарқын мысалы ретінде атауды бастады.