Кіріспе
1990 жылдары пайда болған саяси идеология – Азия құндылықтары – Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азия елдеріне тән қоғамдық, мәдени және тарихи элементтерді анықтауға бағытталған саяси идеология. Ол ортақ белгілерді, мысалы, ұжымдық принципті пайдаланып, халықты экономикалық және әлеуметтік игіліктері үшін біріктіруді көздеді. Бұл барлық адамдардың жалпыға бірдей құқықтарын жақтаған еуропалық идеалдармен қарама-қайшы болды. Аталған тұжырымдаманы, әсіресе 1990 жылдары Махатхир Мохамад (1981–2003, 2018–2020 жылдары Малайзияның премьер-министрі) және Ли Куан Ю (1959–1990 жылдары Сингапурдың премьер-министрі), сондай-ақ басқа да Азия көшбасшылары қолдады. Демократиялық емес көшбасшылар оны жиі саяси оппозицияны қуғынға салуды ақтау үшін пайдаланады, бұл олардың адам құқықтарын бұзу болып есептеледі, себебі «адам құқықтары Азия құндылықтарының құрамына кірмейді».
Asian values is a political ideology that attempts to define elements of society, culture and history common to the nations of Southeast and East Asia. It aimed to use commonalities – for example, the principle of collectivism – to unify people for their economic and social good. This contrasted with perceived European ideals of the universal rights of all individuals. The concept was advocated, particularly in the 1990s, by Mahathir Mohamad (Prime Minister of Malaysia, 1981–2003, 2018–2020) and by Lee Kuan Yew (Prime Minister of Singapore, 1959–1990), as well as other Asian leaders. It has been often used by nondemocratic leaders to justify repression of political opponents, which has been described as violating their human rights, through the justification that "human rights are not part of Asian values".
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, ортақ "азиялық" идентичность болған жоқ, ал 20 ғасырда танымал болған кезде біртұтас географиялық аймақтық идентичность ұғымы Азиямен ғана шектелмеді. Азиялық құндылықтар Қытай Халық Республикасында, Қытай Республикасында (Тайвань, Гоминьдан билігінде), Малайзияда (Махатхир Мохамед билігінде), Сингапурда (Ли Куан Ю билігінде), Индонезияда, Оңтүстік Кореяда және Жапонияда (мүмкін, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін) кеңінен таралды. Батыста Азиялық құндылықтарды зерттеу Азияны түсіну және аймақпен жақын қарым-қатынас орнату жолы ретінде қарастырылды. Малайзия мен Сингапурдегі жақтастары бұл тұжырым ислам, конфуциандық және индуизмді қатар келтіруге көмектесетінін, ал Батыс философиясынан өзгеше болғандықтан біріктіруші рөл атқаратынын мәлімдеді. Лидің пікірінше, экономика мен саясаттан гөрі, мемлекеттің мәдениеті оның тағдырын анықтайды. Ли Азиялық құндылықтарды "жеке мүдделерден жоғары тұрған топтық мүдделер" деп сипаттады, бұл "жылдам даму үшін қажетті ұжымдық күш-жігерді қолдайды". Ол Азиялық және Батыс құндылықтарының арасындағы айырмашылықты былай түсіндірді: "Басты мақсат – әркімнің бостандықтарынан барынша ләззат алуы үшін жақсы ұйымдастырылған қоғам құру. Бұл бостандық тек тәртіпті күйде ғана болуы мүмкін, ал дау-жанжал мен анархияның табиғи жағдайында емес". Жапонияда кейбір ұлтшылдар "Шығыстың Идеалдары" тұжырымын қабылдады, себебі ол Батысқа қарсы тұрды және жаңа Азияда жапондық көшбасшылық мүмкіндігін ұсынды. Кейбіреулер 1960-1980 жылдардағы Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің экономикалық жетістіктерін "Азиялық құндылықтарға" байланыстырады; тоталитаризм мен либералды демократияға балама болатын үшінші жол, Азиялық саяси модель. 1955 жылғы жүйедегі Жапонияның экономикалық кереметі, Либералды Демократиялық партияның 1955 жылдан бері үнемі билікте болуы осы саяси модельдің табыстылығының мысалы ретінде келтіріледі. "Азиялық құндылықтар" 1997 жылы Гонконгты Қытайға беруді жоспарлау кезінде де көрінді. Бұл тұжырымның танымалдылығы ұзаққа созылмады. Кейбіреулер бұл Азияда сол кезде болған діни, әлеуметтік, мәдени және экономикалық өзгерістерге әсер еткен болуы мүмкін деп болжайды; мысалы, Азиядағы қаржы дағдарысы және Индонезиядағы Сухарто режимінің құлауы либералды демократиямен сәтті күресілген болуы мүмкін. 2006 жылы Индонезияның вице-президенті Юсуф Калла Азиялық құндылықтарды Шығыс Азия еркін сауда келісімімен және Шығыс Азия саммитінің нәтижесінде құрылған Шығыс Азия қауымдастығымен байланыстырды. Ол бәсекеге қарағанда ынтымақтастыққа басымдық беру арқылы Азиялық құндылықтарды қорғады. "Азиялық құндылықтар" адам құқықтарының жалпыламалығы мәселесіне қатысты академиялық ортада талқыланып жүрді (мәдени релятивизм позициясына қарсы). 2015 жылы жарияланған зерттеу авторлары күріш пен бидай егісінің арасындағы айырмашылықтар Қытайдың әртүрлі провинциялары арасындағы аналитикалық ойлау, "жасырын индивидуализм" және инновациядағы айырмашылықтарды түсіндіреді деп мәлімдеді. Бидай егісімен салыстырғанда күріш егісі көп еңбекті қажет ететін және көп адамның бірлесіп жұмыс істеуін талап ететін практика. Алайда, зерттеу нәтижелері кейбір талдау бірліктері үшін өте шағын үлгілердің болуына (кейбір үлгілер он адамнан да аз болды), күмәнді өлшеу құралдарына және модельдің дұрыс еместігіне байланысты даулы. Индивидуализм-коллективизмді жақсартудың жаңа өлшемін қолдана отырып, репликациялық зерттеу авторлары 2015 жылғы мақаланың күріш пен бидай егісі арасындағы байланысты дәлелдеуге тырысқан қорытындысы қате әдістемеге байланысты екенін анықтады. Шығыс Тиморда 2012 жылғы президенттік сайлаудан кейін халықаралық деңгейде түсінілетін демократиядан өзгеше "азиялық құндылықтар" немесе "тиморлық құндылықтар" идеясы пайда болды. Бұл сайлауда демократияны енгізумен байланысты ескі буын өкілі Хосе Рамос Хорта бірінші турда жеңіліске ұшырады. Алайда, он жылдан кейін, Шығыс Тиморға әсер ететін жаһандық мәселелерді шешуге бағытталған үгімнен кейін Рамос Хорта қайтадан президенттікке сайланды.
Сын
Азиялық құндылықтарға қатысты бірнеше сын айтылды. Ким Дэ Чжун (Оңтүстік Корея президенті, 1998–2003 жж.), Амартия Кумар Сен (үнді экономисі, философ және Нобель сыйлығының лауреаты) және Ю Ин Ши (қытай туған американдық тарихшы және синолог) «азиялық құндылықтар» және оларды мәдени релятивизм арқылы қорғау – бұл сөз бостандығы мен адам құқықтарын басу үшін қолданылатын екіұшты сөздер деп санайды, олар «батыстық құндылықтар» ретінде көрсетіліп, азиялық қоғамға қатысы жоқ деп түсіндіріледі. Рэндалл Пиренбум көптеген ғалымдардың «кейбір азиялық үкіметтер азиялық құндылықтарды өздерінің мүдделері үшін пайдаланатынына келісетінін» атап өтті. Амартия Сен бұл, деп аталатын азиялық құндылықтар Азиядағы мәдени алуантүрлілікке байланысты іс жүзінде қолданыла алмайды деп аргументтейді. 2001 жылы Марк Р. Томпсон 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан кейін бұл концепцияның танымалдылығы азайды деп мәлімдеді, себебі Азияда дағдарысқа қарсы күресу үшін біртұтас аймақтық институционалдық механизм болмағаны анық болды.